Olga Boznańska
![]() Olga Boznańska w 1930 roku | |
Imię i nazwisko |
Olga Helena Karolina Boznańska |
---|---|
Data i miejsce urodzenia |
15 kwietnia 1865 |
Data i miejsce śmierci |
26 października 1940 |
Narodowość |
polska |
Dziedzina sztuki | |
Epoka | |
Ważne dzieła | |
| |
Odznaczenia | |
![]() ![]() ![]() ![]() |
Olga Helena Karolina Boznańska (ur. 15 kwietnia 1865 w Krakowie, zm. 26 października 1940 w Paryżu) – polska malarka, portrecistka, przedstawicielka modernizmu; od 1898 zamieszkała w Paryżu, członkini szkoły monachijskiej, Towarzystwa Artystów Polskich „Sztuka” (1898) i Société Nationale des Beaux-Arts (1901).
Życiorys
[edytuj | edytuj kod]Kraków ul. Piłsudskiego 21
Była córką inżyniera Adama Nowiny Boznańskiego i Francuzki Eugenii de Mondain[1]. Ojciec Boznańskiej ukończył wiedeńską politechnikę, matka interesowała się sztuką, sama rysowała[1]. Olga miała siostrę Izabellę Antoninę Ewelinę.
Olga Boznańska swoją przygodę z rysunkiem zaczęła w wieku 6 lat[2], pierwszych lekcji rysunku udzielała jej matka[3]. Malarstwa uczyła się u Antoniego Adama Piotrowskiego, Kazimierza Pochwalskiego, a następnie na Kursach Malarskich imienia Adriana Baranieckiego. W 1886 wyjechała kontynuować naukę w Monachium. Jako kobieta nie miała wstępu do Akademii Sztuk Pięknych, kształciła się więc w prywatnych, monachijskich szkołach Karla Kricheldorfa i Wilhelma Dürra. W 1892 umarła jej matka.
W 1896 zrezygnowała z nauczycieli i wynajęła własną pracownię. W tym samym roku po raz pierwszy wystawiła w Paryżu swój obraz[4]. W tym czasie zaczęła wystawiać swoje prace w Monachium, Warszawie, Berlinie, Wiedniu. Dwa lata później nadeszły pierwsze sukcesy. Za Portret malarza Pawła Nauena otrzymała z rąk arcyksięcia Karola Ludwika w Wiedniu złoty medal, a w Londynie za Portret miss Mary Breme – wyróżnienie. W 1896 jury paryskiego Société des Beaux-Arts przyjęło na wystawę jej obraz. Po tych sukcesach dostała propozycję objęcia katedry malarstwa na wydziale kobiet w krakowskiej Szkole Sztuk Pięknych, którą odrzuciła.
W 1898 przeprowadziła się do Paryża. W tym też roku została członkiem Towarzystwa Artystów Polskich „Sztuka”. W tym samym roku urządziła pierwszą indywidualną wystawę[5]. W 1900 na wystawie w New Gallery w Londynie dostała złoty medal. Na Wystawie Światowej w Paryżu otrzymała wyróżnienie. Tego samego roku doszło do zerwania jej długoletniego narzeczeństwa z malarzem Józefem Czajkowskim. W 1901 po raz pierwszy wystawiała w Pittsburghu. Rząd francuski zakupił jej Bretonkę i Portret panny Dygat do państwowych zbiorów sztuki. Została członkiem Société Nationale des Beaux Arts. Uczyła w Académie de la Grande Chaumière.
W 1906 umarł jej ojciec. Rok później Carnegie Institute w Pittsburghu przyznał jej srebrny medal. W 1912 na wystawie w Pittsburghu, wraz z Claude’em Monetem i Augustem Renoirem, reprezentowała Francję. W Amsterdamie na międzynarodowej wystawie zdobyła srebrny medal. W 1914 warszawska Szkoła Sztuk Pięknych zaproponowała jej stanowisko profesora. W 1923 ponownie reprezentowała szkołę francuską w Pittsburghu wśród takich artystów jak Pierre Bonnard czy Maurice Denis.
Jej sława powoli malała. Miała coraz mniej zamówień na portrety, głównym źródłem utrzymania stał się dla niej czynsz z krakowskiej kamienicy. W 1932 po raz ostatni przyjechała do Krakowa. W 1934 otrzymała nagrodę m. st. Warszawy za sztukę plastyczną[6]. W 1937 na Wystawie Światowej w Paryżu otrzymała Grand Prix. Na weneckim Biennale w 1938 sprzedała pięć obrazów, w tym Portret pani Dygatowej, który zakupił król włoski. Był to jej ostatni sukces. Dwa lata później umarła[7]. Boznańska została pochowana na cmentarzu Les Champeaux w Montmorency pod Paryżem.
-
Autoportret, 1893
-
Olga Boznańska na fotografii z 1898
-
Autoportret, data nieznana
-
Autoportret, 1906
-
Łucja Bałzukiewicz, Portret Olgi Boznańskiej, 1909
Twórczość
[edytuj | edytuj kod]Była portrecistką, w każdym razie to portrety przyniosły jej największą sławę. Malowała głównie w pracowni. Częstym motywem jej obrazów są wnętrza pracowni lub widoki z okna.
Farbę kładła małymi dotknięciami pędzla i czekała, aż podeschnie. Metoda ta gwarantowała, że jej paleta nie będzie sprawiała wrażenia „brudnej” (mimo używania odcieni szarości i ciemnych brązów). Już w okresie pobytu w Monachium zrezygnowała z pokrywania gotowych obrazów werniksem. Z czasem coraz częściej zamiast na płótnie, malowała na lekko zagruntowanej tekturze, dzięki czemu uzyskiwała matowość, która pozwalała jej na wyrafinowane efekty kolorystyczne.
Boznańska a impresjonizm
[edytuj | edytuj kod]Błędem jest łączenie Boznańskiej z impresjonizmem. Często stosowała barwy lokalne i czerń, kolory odrzucane przez impresjonistów. Różnił ją też stosunek do natury. Zmysłowy zachwyt powierzchnią zjawisk w świetle, leżący u podstaw impresjonizmu, zastępowała w swych portretach wnikliwą analizą psychologiczną i dążeniem do silnej ekspresji[8].
Stosowana przez nią zasnuta mgłą paleta ma niewiele wspólnego z feerią barw typowych dla Moneta, van Gogha czy Renoira. Podczas gdy impresjoniści opuszczali pracownie i badali wpływ światła słonecznego na kolor, Boznańska niemal nigdy nie malowała w plenerze. Nie traktowała też (jak impresjoniści) postaci ludzkich jako elementu krajobrazu lub każdego innego motywu malarskiego. Koncentrowała się na portrecie psychologicznym, odzwierciedlającym wewnętrzną prawdę o portretowanej postaci, a nie ulotną chwilę lub iskrzącą plamę barwną. W jej obrazach światło żyje własnym życiem i nie jest uzależnione od pogody czy pory dnia[9].
Około 1900 r. miała już ukształtowany własny styl. W jej malarstwie dominował walor, gra tonów i półtonów, nadających obrazom specyficzną mglistość i tajemniczość. Ówcześni krytycy paryscy słusznie więc nie dopatrywali się związku Boznańskiej z impresjonizmem[10]. Sama artystka zapytana kiedyś o swoją zależność od impresjonizmu uznała takie pytanie za absurdalne: „Ja i impresjonizm?”[11].
Jej twórczość zaliczana jest do nurtu postimpresjonizmu[12].
Wybrane dzieła
[edytuj | edytuj kod]- Anemony, 1901, olej na tekturze, 49 × 36 cm, Muzeum Narodowe w Warszawie
- Autoportret z japońską parasolką, 1892, olej na płótnie, 65 × 52 cm, Muzeum Narodowe we Wrocławiu
- Dziewczynka z chryzantemami, 1894, olej na tekturze, 88,5 × 69 cm, Muzeum Narodowe w Krakowie
- Dziewczynka z koszem jarzyn w ogrodzie, 1891, olej na płótnie, 124 × 85 cm, Muzeum Narodowe w Warszawie;
- Imieniny babuni, 1889, olej na płótnie, 79 × 60 cm, Muzeum Narodowe w Warszawie
- Kwiaciarki, 1889, olej na płótnie, 65 × 85 cm, Muzeum Narodowe w Krakowie
- Kwiaty, po 1920, olej na desce, 29,5 × 41 cm, Muzeum Narodowe w Krakowie
- Portret Gabrieli Reval, 1912, olej na tekturze, 120 × 90 cm, Muzeum Narodowe w Krakowie
- Martwa natura z kwiatami, ok. 1930, olej na tekturze, 70 × 50 cm, Muzeum Narodowe w Krakowie
- Martwa natura z wazą, 1918, olej na tekturze, 38,5 × 57,5 cm, Muzeum Narodowe w Warszawie
- Młoda kobieta z dzieckiem, 1902, olej na tekturze, 58,5 × 46,5 cm, Kolekcja prywatna Marka Michniczuka, Paryż
- Motyw z Paryża, ok. 1903, olej na desce, 33 × 24 cm, Muzeum Narodowe w Krakowie
- W oranżerii, 1890, olej na płótnie, 235 × 180 cm, Muzeum Narodowe w Warszawie
- Portret chłopca w gimnazjalnym mundurku, ok. 1890, olej na płótnie, 180 × 100 cm, Muzeum Narodowe w Warszawie
- Portret dwojga dzieci na schodach, 1898, olej na płótnie, 102 × 75 cm, Muzeum Narodowe w Poznaniu
- Portret dwóch dziewczynek, 1896, olej na tekturze, 70 × 49,5 cm, Muzeum Śląskie w Katowicach
- Portret Feliksa Jasieńskiego, 1907, olej na płótnie, 84,5 × 71 cm, Muzeum Narodowe w Krakowie
- Portret Gertrudy Dziewickiej (córki Seweryna Dziewickiego), 1897, olej na tekturze, 78 × 39 cm, Muzeum Narodowe w Krakowie
- Portret Heleny Chmielarczykowej, 1909, olej na płótnie, 110 × 80 cm, Muzeum Śląskie w Katowicach
- Portret rzeźbiarza Jana Szczepkowskiego, ok. 1906, olej na tekturze, 76 × 63 cm, Muzeum Śląskie w Katowicach
- Portret pani w białym kapeluszu, 1906, olej na tekturze, 107 × 80 cm, Muzeum Śląskie w Katowicach
- Portret kobiety (Cyganka), 1888, olej na płótnie, 165 × 53 cm, Muzeum Narodowe w Krakowie
- Portret kobiety w białej sukni, 1890, olej na płótnie, 150 × 100 cm, Muzeum Narodowe w Krakowie
- Portret Paula Nauena, 1893, olej na płótnie, 121 × 91 cm, Muzeum Narodowe w Krakowie
- Portret Jadwigi z Sanguszków Sapieżyny, 1910, Muzeum Narodowe w Krakowie
- Portret młodej kobiety w bieli, 1912, olej na tekturze, 113 × 88 cm, Musée d’Orsay, Paryż
- Portret pani D., 1913, olej na tekturze, 117 × 71,5 cm, Musée d’Orsay, Paryż
- Portret panny Dygat, 1903, olej na tekturze, 82 × 60 cm, Musée d’Orsay, Paryż
- W Wielki Piątek (Zakonnica, Zakonnica modląca się w kościele), 1890, olej na płótnie, 240 × 158 cm, Kościół Mariacki w Krakowie
- Portret Kazimierza Wizego, ok. 1905 – ok. 1909, olej na tekturze, 71 × 42,5, Muzeum Narodowe w Warszawie.
- Żyd przy winie, 1887, olej na płótnie, 81,5 × 65 cm, Muzeum Śląska Opolskiego w Opolu
Ordery i odznaczenia
[edytuj | edytuj kod]- Krzyż Komandorski Orderu Odrodzenia Polski (10 listopada 1938)[13]
- Krzyż Oficerski Orderu Odrodzenia Polski (1924)[14]
- Złoty Wawrzyn Akademicki (7 listopada 1936)[15]
- Kawaler Orderu Legii Honorowej (Francja, 1912)
Upamiętnienie
[edytuj | edytuj kod]![](http://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/0/01/Tablica_pami%C4%85tkowa_na_domu_Olgi_Bozna%C5%84skiej.jpg/220px-Tablica_pami%C4%85tkowa_na_domu_Olgi_Bozna%C5%84skiej.jpg)
- W Krakowie Boznańska mieszkała w domu przy ul. Piłsudskiego 21 (kiedyś Wolska 21), w którym miała własną pracownię. Dom został wybudowany przez jej ojca. Po jego śmierci dom przypadł Oldze i Izabeli. Na budynku znajduje się tablica pamiątkowa wykonana przez rzeźbiarza, pracownika Wydziału Form Przemysłowych Tadeusza Banasia w 2000 roku w 135 rocznicę urodzin artystki i 60 rocznicę jej śmierci. Swoją część budynku w testamencie Olga zapisała Akademii Sztuk Pięknych w Krakowie (część budynku należąca do Izy Boznańskiej przypadła Gminie Kraków).
- Jest patronką ulic m.in. w: Bogatyni, Częstochowie, Katowicach, Kielcach, Krakowie, Kutnie, Lubinie, Ostrowie Wielkopolskim, Stargardzie, Sycowie, Tarnowie, Warszawie[16], Wrocławiu. W Śremie jedną z ulic nazwano Zaułek Olgi Boznańskiej.
- W 2006 r. w Kielcach odsłonięto popiersie malarki autorstwa Józefa Sobczyńskiego[17].
- W 2016 r. Narodowy Bank Polski wydał upamiętniającą Olgę Boznańską srebrną monetę kolekcjonerską o nominale 20 złotych należącą do serii „Polscy Malarze XIX/XX wieku”[18].
- Od 2022 r. jest patronką Liceum Sztuk Plastycznych w Wodzisławiu Śląskim, a uczniowie szkoły stworzyli mural upamiętniający artystkę[19].
- 24 lipca 2024 Sejm Rzeczypospolitej Polskiej ustanowił rok 2025 Rokiem Olgi Boznańskiej[20].
Galeria
[edytuj | edytuj kod]-
Zabudowania miejskie I, 1885
-
Zabudowania II, 1886
-
Żyd przy winie, 1887
-
Studium zakonnicy, 1887
-
Kwiaciarki, 1889
-
Bretonka, 1889
-
Ze spaceru, 1889
-
W Wielki piątek, ok. 1890
-
Motyw krajobrazowy, ok. 1890
-
Wesoła Baśka, 1891
-
Portret Paula Nauena, 1893
-
Portret Ireny z Serdów Zbigniewiczowej, 1896
-
Studium wnętrza pracowni artystki w Krakowie, 1896
-
Złote róże, 1896
-
Kwiaty na tarasie, 1903
-
Portret Kazimierza Wize, ok. 1905 – ok. 1909
-
Kompozycja z nasturcjami, 1906
-
Portret Władysława Chmielarczyka, 1907
-
Portret Feliksa Jasieńskiego, 1907
-
Portret muzyka Antoniego Dietha, 1908
-
Portret pani Horainowej, 1908
-
Widok z okna pracowni, ok. 1912
-
Portret Elzy Krauzowej, 1912
-
Portret Gabrieli Reval, pisarki francuskiej, 1912
-
Portret Henryka Sienkiewicza, 1913
-
Kwiaty, 1913
-
Portret Łucji Dettloff, 1917
-
Portret malarza Marcina Samlickiego, 1919
-
Portret pani Gościeńskiej, 1925
-
Portret Jana Rubczaka, ok. 1930
-
Gladiole, 1930
-
Portret rzeźbiarza Stefana Zbigniewicza, ok. 1930
Przypisy
[edytuj | edytuj kod]- ↑ a b Witz 1970 ↓, s. 312.
- ↑ Angelika Kuźniak , Boznańska. Non finito, wyd. pierwsze, Kraków 2019, ISBN 978-83-08-06808-3, OCLC 1137263613 [dostęp 2022-06-08] .
- ↑ Urszula Kozakowska-Zaucha , Beata Kowalczyk , Boznańska. Malarstwo = painting, wyd. pierwsze =, Olszanica 2018, ISBN 978-83-7576-373-7, OCLC 1104120248 [dostęp 2022-04-29] .
- ↑ Witz 1970 ↓, s. 320.
- ↑ Witz 1970 ↓, s. 321.
- ↑ Nagrody konkursowe m. st. Warszawy w r. 1934. „Świat Zasłużonych”. Nr 2, s. 8, 1934. Warszawa. [dostęp 2020-12-08].
- ↑ Witz 1970 ↓, s. 326.
- ↑ P. Trzeciak, Boznańska Olga, [w:] Od Maneta do Pollocka, Warszawa 1995, s. 40.
- ↑ L. Sonik, Olga Boznańska, Siechnice 1999, s. 29.
- ↑ Blum 1974 ↓, s. 25.
- ↑ L. Sonik…, s. 29.
- ↑ Słownik wiedzy o kulturze, Warszawa 2009, s. 85.
- ↑ M.P. z 1938 r. nr 258, poz. 592 „za zasługi na polu sztuki”.
- ↑ Order Odrodzenia Polski. Trzechlecie pierwszej kapituły 1921–1924. Warszawa: Prezydium Rady Ministrów, 1926, s. 22.
- ↑ M.P. z 1936 r. nr 261, poz. 460 „za wybitne zasługi dla polskiej sztuki w ogóle”.
- ↑ Praca zbiorowa pod redakcją Grażyny Kieniewiczowej i Aliny Sokołowskiej , Od Agrykoli do Żywnego. Mały słownik patronów ulic warszawskich, Warszawa: Ludowa Spółdzielnia Wydawnicza, 1968, s. 27–28 .
- ↑ Popiersie Olgi Boznańskiej. 20.04.2015. [dostęp 2024-08-18].
- ↑ Polscy Malarze XIX/XX w. – Olga Boznańska. nbp.pl, 14 września 2016. [dostęp 2024-05-17]. (pol.).
- ↑ Olga Boznańska patronką wodzisławskiego Plastyka. 08.12.2022. [dostęp 2024-08-18].
- ↑ 2025 rokiem Boznańskiej, Duszeńki, Słonimskiego, Żeromskiego, gen. Sosnkowskiego, Polskich Bohaterów z Katynia i innych miejsc oraz Milenium Koronacji w Gnieźnie [online], www.pap.pl, 24 lipca 2024 [dostęp 2024-08-10] .
Bibliografia
[edytuj | edytuj kod]- Helena Blum, Olga Boznańska, Warszawa: Prasa – Książka – Ruch, 1974 .
- Helena Blum , Olga Boznańska. Zarys życia i twórczości, Kraków: Wydawnictwo Literackie, 1964 .
- Anna Król, Olga Boznańska, Wrocław: Wydawnictwo Dolnośląskie, 2002 (W Zwierciadle Sztuki), ISBN 83-7023-971-4.
- Tadeusz Dobrowolski, Helena Blum, Historia sztuki polskiej, t. 3, Kraków: Wydawnictwo Literackie, 1965.
- Liliana Sonik , Olga Boznańska, Siechnice: Eaglemoss Polska, 2000 (Wielcy Malarze; nr 15) .
- Olga Boznańska, Poznań: Oxford Educational, 2008 (Wielka Kolekcja Sławnych Malarzy; 46), ISBN 978-83-252-0125-8.
- Ignacy Witz, Polscy malarze, polskie obrazy, Warszawa: Nasza Księgarnia, 1970 .
- Maria Rostworowska, Portret za mgłą. Opowieść o Oldze Boznańskiej, wyd. 2, Kraków: Lexis, 2005, ISBN 83-89425-21-1.
- Olga Boznańska, film dokumentalny, reż. Przemysław Młyńczyk z udziałem Teresy Budzisz-Krzyżanowskiej i muzyką Michała Urbaniaka, produkcja Fundacji Młodego Kina 2000.
Linki zewnętrzne
[edytuj | edytuj kod]- Olga Boznańska na portalu NiezlaSztuka.net
- Biografia i liczna galeria dzieł artystki
- M.Rostworowska „Portret Olgi Boznańskiej za mgłą”
- Olga Boznańska – Helena Blumówna 1949 r.. polskidomaukcyjny.com.pl. [zarchiwizowane z tego adresu (2014-10-17)].
- Wystawa w Muzeum Narodowym w Krakowie 25 października 2014 – 1 lutego 2015
- Co się wydarzyło w pracowni Boznańskiej?. Program 2 Polskiego Radia, 2015-03-01. [dostęp 2015-03-01].
- Fotografie Olgi Boznańskiej na platformie PAUart ze zbiorów Biblioteki Polskiej w Paryżu
- Olga Boznańska w Muzeum Narodowym w Krakowie
- Opisy bibliograficzne na temat Olgi Boznańskiej w Bibliografii Małopolski
- Portret, który wywyłał skandal. O tym, jak obraz Boznańskiej stał się dowodem rzeczowym w sądzie. dlakultury.pl
- Ludzie urodzeni w Krakowie
- Malarze związani z Krakowem
- Malarze związani z Paryżem
- Odznaczeni Krzyżem Komandorskim Orderu Odrodzenia Polski (II Rzeczpospolita)
- Odznaczeni Złotym Wawrzynem Akademickim
- Odznaczeni Krzyżem Oficerskim Orderu Odrodzenia Polski (II Rzeczpospolita)
- Pochowani na cmentarzu w Montmorency
- Polacy – Kawalerowie Legii Honorowej
- Polacy pochodzenia francuskiego
- Polacy we Francji
- Polscy malarze modernizmu
- Urodzeni w 1865
- Zmarli w 1940