Hydroksyzyna

Hydroksyzyna
Nazewnictwo
	Nomenklatura systematyczna (IUPAC)
	(RS)-2-(2-{4-[(4-chlorofenylo)(fenylo)metylo]piperazino-1-ylo}etoksy)etanol
	Inne nazwy i oznaczenia
farm.	łac. hydroxyzini hydrochloridum
	Ogólne informacje
Wzór Hilla	C21H27ClN2O2
Masa molowa	374,90 g/mol
	Identyfikacja
Numer CAS	68-88-2; 2192-20-3 (dichlorowodorek)
PubChem	3658
DrugBank	DB00557
SMILES
	C1CN(CCN1CCOCCO)C(C2=CC=CC=C2)C3=CC=C(C=C3)Cl
InChI
	InChI=1S/C21H27ClN2O2/c22-20-8-6-19(7-9-20)21(18-4-2-1-3-5-18)24-12-10-23(11-13-24)14-16-26-17-15-25/h1-9,21,25H,10-17H2
	InChIKey
	ZQDWXGKKHFNSQK-UHFFFAOYSA-N
Właściwości
Temperatura wrzenia	220 °C (0,5 mmHg)
Niebezpieczeństwa
	Globalnie zharmonizowany system; klasyfikacji i oznakowania chemikaliów
	dichlorowodorek hydroksyzyny
	Uwaga
Zwroty H	H302, H361d, H336
Zwroty P	P202, P261, P264, P271, P301+P312, P308+P313
Numer RTECS	KK2275000
Dawka śmiertelna	LD50 950 mg/kg (szczur, drogą pokarmową)
	Podobne związki
Podobne związki	cetyryzyna
	Jeżeli nie podano inaczej, dane dotyczą; stanu standardowego (25 °C, 1000 hPa)
	Klasyfikacja medyczna
ATC	N05BB01, N05BB51
Farmakokinetyka
Działanie	przeciwświądowe, nasenne, przeciwlękowe
Okres półtrwania	20 h
Wiązanie z białkami osocza i tkanek	93%
Metabolizm	wątrobowy
Wydalanie	z żółcią
Uwagi terapeutyczne
Stosowanie w ciąży	kategoria C
Drogi podawania	doustnie, domięśniowo
	Więcej identyfikatorów i właściwości może znajdować się w Wikidanych
	Multimedia w Wikimedia Commons
	Hasło w Wikisłowniku

Hydroksyzyna (łac. hydroxyzinum) – organiczny związek chemiczny, wielofunkcyjna pochodna piperazyny, lek uspokajający i przeciwuczuleniowy z grupy antyhistaminików I generacji, zsyntetyzowany i wprowadzony do lecznictwa pod nazwą handlową Atarax przez belgijską firmę UCB w 1956 roku. Stosowany najczęściej w psychiatrii jako lek uspokajający i silnie hamujący aktywność układu nerwowego. Ze względu na jej właściwości psychotropowe hydroksyzyna w wielu krajach (w tym w Polsce) jest wydawana z apteki tylko na receptę, jednak w innych krajach (głównie rozwijających się) można ją nabyć bez recepty.

Z chemicznego punktu widzenia jest alkoholem (metabolizm w niemal połowie polega na enzymatycznym utlenieniu grupy alkoholowej −CH₂OH na końcu wystającego bocznego łańcucha cząsteczki do grupy karboksylowej −COOH, co daje główny metabolit: cetyryzynę). Ma jedno centrum chiralności, a zatem dwa enancjomery; oba są biologicznie czynne.

Jako pochodna piperazyny, hydroksyzyna daje dwa szeregi soli. W handlu i medycynie występuje pod postacią zarówno chlorowodorku o łagodnie zasadowym charakterze, jak i dwuchlorowodorku. W Polsce preparaty tego specyfiku zawierają monochlorowodorek.

Farmakokinetyka

Hydroksyzyna podana doustnie w formie syropu wchłania się bardzo szybko z przewodu pokarmowego, jej działanie można odczuć po czasie od 5 do 10 minut od przyjęcia. Biologiczny okres półtrwania we krwi wynosi przeciętnie 7–10 godzin u dorosłych, jednak wyraźne efekty fizjologiczne są z reguły obserwowane nawet przez czas dwukrotnie dłuższy. U dzieci jest on krótszy wskutek szybszego metabolizmu, wynosi u nich 6–7 godzin. U starszych osób jest wydłużony (podobnie jak w przypadku większości leków metabolizowanych przez wątrobę) nawet do 18–21 godzin.

Stężenia hydroksyzyny w skórze są wyższe niż w osoczu.

Farmakodynamika

Hydroksyzyna działa przede wszystkim silnie przeciwhistaminowo, a więc jest odwrotnym agonistą receptora histaminy H₁ (stała K_i ≈ 2 nM). Dodatkowo stosunkowo silnie blokuje też receptory serotoniny 5-HT_2A (K_i ≈ 50 nM). Ponadto posiada też znacznie słabsze działanie blokujące receptory α₁-adrenergiczne (K_i ≈ 300 nM) oraz receptory dopaminy D₂ (K_i = 378 nM)^[3]^[4]^[5]^[6]^[7]^[8]. Wbrew wieloletnim podejrzeniom, które znalazły odbicie nawet w ulotkach preparatów hydroksyzyny, nie posiada ona żadnych klinicznie istotnych właściwości antycholinergicznych i po zażyciu tego leku nie istnieje jakiekolwiek ryzyko wystąpienia objawów atropinowych^[6], gdyż stała K_i przekracza 10 μM, a takie stężenia są fizycznie niemożliwe do osiągnięcia nawet po przyjęciu dawki letalnej.

Działanie serotoninolityczne hydroksyzyny jest najprawdopodobniej przyczyną jej względnej efektywności przeciwlękowej, co umożliwia dość skuteczne stosowanie tego leku w zaburzeniach lękowych^[9]^[10], ponieważ leki podobne – tyle że posiadające „czyste” właściwości antyhistaminowe i pozbawione podobnego działania na receptory serotoniny, jak na przykład selektywna antyhistaminergicznie cetyryzyna – nie wykazują działania anksjolitycznego.

Działania niepożądane i interakcje

Działania niepożądane są podobne do występujących w przypadku stosowania wszystkich innych leków przeciwhistaminowych I generacji. Obejmują głównie nasiloną senność, euforię i hamowanie ośrodkowego układu nerwowego. Ponadto hydroksyzyna może wywoływać zaburzenia układu krzepnięcia, a nawet sama (w przypadku nadwrażliwości) być przyczyną wystąpienia objawów alergicznych. Może nasilać działanie podanych razem z nią depresantów, także tych narkotycznych (alkoholu, morfiny i kodeiny). Przez niektórych badaczy podejrzewana jest o łagodne działanie kardiotoksyczne^[11].

Nazwy handlowe

Atarax
Hydroxyzinum Espefa
Hydroxyzinum VP

Przypisy

↑ Physical Constants of Organic Compounds, [w:] CRC Handbook of Chemistry and Physics, William M.W.M. Haynes (red.), wyd. 97, Boca Raton: CRC Press, 2016, s. 3-318, ISBN 978-1-4987-5429-3, OCLC 961861918 (ang.).
1 2 Hydroksyzyna, dichlorowodorek [PDF], karta charakterystyki produktu Sigma-Aldrich, Merck, 27 kwietnia 2024, numer katalogowy: H8885 [dostęp 2026-05-21] .
↑ MichelM. Gillard MichelM., Christy Van DerCh.V.D. Perren Christy Van DerCh.V.D., NicoleN. Moguilevsky NicoleN., RoyR. Massingham RoyR., PierreP. Chatelain PierreP., Binding Characteristics of Cetirizine and Levocetirizine to Human H₁ Histamine Receptors: Contribution of Lys¹⁹¹ and Thr¹⁹⁴, „Molecular Pharmacology”, 61 (2), 2002, s. 391–399, DOI: 10.1124/mol.61.2.391, PMID: 11809864 (ang.).
↑ Adele M.A.M. Snowman Adele M.A.M., Solomon H.S.H. Snyder Solomon H.S.H., Cetirizine: Actions on neurotransmitter receptors, „The Journal of Allergy and Clinical Immunology”, 86 (6 Pt 2), 1990, s. 1025–1028, DOI: 10.1016/S0091-6749(05)80248-9, PMID: 1979798 (ang.).
↑ NobuoN. Kubo NobuoN., OsamuO. Shirakawa OsamuO., TakayoshiT. Kuno TakayoshiT., ChikakoCh. Tanaka ChikakoCh., Antimuscarinic effects of antihistamines: quantitative evaluation by receptor-binding assay, „Jpn J Pharmacol”, 43 (3), 1987, s. 277–282, DOI: 10.1254/jjp.43.277, PMID: 2884340 (ang.).
1 2 R.P.R.P. White R.P.R.P., L.D.L.D. Boyajy L.D.L.D., Neuropharmacological comparison of atropine, scopolamine, banactyzine, diphenhydramine and hydroxyzine, „Arch Int Pharmacodyn Ther”, 127, 1960, s. 260–273, PMID: 13784865 (ang.).
↑ KaoriK. Haraguchi KaoriK., KiyomiK. Ito KiyomiK., HajimeH. Kotaki HajimeH., YasufumiY. Sawada YasufumiY., TatsujiT. Iga TatsujiT., Prediction of Drug-Induced Catalepsy Based on Dopamine D₁, D₂, and Muscarinic Acetylcholine Receptor Occupancies, „Drug Metabolism and Disposition”, 25 (6), 1997, s. 675–684, PMID: 9193868 [zarchiwizowane z adresu 2012-12-20] (ang.).
↑ Raymond F.R.F. Orzechowski Raymond F.R.F., Debra S.D.S. Currie Debra S.D.S., Cathryn A.C.A. Valancius Cathryn A.C.A., Comparative anticholinergic activities of 10 histamine H₁ receptor antagonists in two functional models, „European Journal of Pharmacology”, 506 (3), 2005, s. 257–264, DOI: 10.1016/j.ejphar.2004.11.006, PMID: 15627436 (ang.).
↑ Textbook of Anxiety Disorders, American Psychiatric Publishing, 2009, ISBN 1-58562-254-0 (ang.).
↑ YvesY. Lamberty YvesY., Alma J.A.J. Gower Alma J.A.J., Hydroxyzine prevents isolation-induced vocalization in guinea pig pups: comparison with chlorpheniramine and immepip, „Pharmacology Biochemistry and Behavior”, 79 (1), 2004, s. 119–124, DOI: 10.1016/j.pbb.2004.06.015, PMID: 15388291 (ang.).
↑ Byung HoonB.H. Lee Byung HoonB.H. i inni, Effects of the histamine H₁ receptor antagonist hydroxyzine on hERG K⁺ channels and cardiac action potential duration, „Acta Pharmacologica Sinica”, 32 (9), 2011, s. 1128–1137, DOI: 10.1038/aps.2011.66, PMID: 21892192, PMCID: PMC4003299 (ang.).

Bibliografia

Farmakologia. Podstawy farmakoterapii. Podręcznik dla studentów i lekarzy, WojciechW. Kostowski (red.), wyd. 2, Warszawa: Wydawnictwo Lekarskie PZWL, 2001 .
MałgorzataM. Rzewuska MałgorzataM., Leczenie zaburzeń psychicznych, wyd. 3, Warszawa: Wydawnictwo Lekarskie PZWL, 2006, ISBN 83-200-3354-3 .

Przeczytaj ostrzeżenie dotyczące informacji medycznych i pokrewnych zamieszczonych w Wikipedii.

[CRC-1] Physical Constants of Organic Compounds, [w:] CRC Handbook of Chemistry and Physics, William M.W.M. Haynes (red.), wyd. 97, Boca Raton: CRC Press, 2016, s. 3-318, ISBN 978-1-4987-5429-3, OCLC 961861918 (ang.).

[SA-2] 1 2 Hydroksyzyna, dichlorowodorek [PDF], karta charakterystyki produktu Sigma-Aldrich, Merck, 27 kwietnia 2024, numer katalogowy: H8885 [dostęp 2026-05-21] .

[Gillard-2002-3] MichelM. Gillard MichelM., Christy Van DerCh.V.D. Perren Christy Van DerCh.V.D., NicoleN. Moguilevsky NicoleN., RoyR. Massingham RoyR., PierreP. Chatelain PierreP., Binding Characteristics of Cetirizine and Levocetirizine to Human H₁ Histamine Receptors: Contribution of Lys¹⁹¹ and Thr¹⁹⁴, „Molecular Pharmacology”, 61 (2), 2002, s. 391–399, DOI: 10.1124/mol.61.2.391, PMID: 11809864 (ang.).

[Snowman-1990-4] Adele M.A.M. Snowman Adele M.A.M., Solomon H.S.H. Snyder Solomon H.S.H., Cetirizine: Actions on neurotransmitter receptors, „The Journal of Allergy and Clinical Immunology”, 86 (6 Pt 2), 1990, s. 1025–1028, DOI: 10.1016/S0091-6749(05)80248-9, PMID: 1979798 (ang.).

[Kubo-1987-5] NobuoN. Kubo NobuoN., OsamuO. Shirakawa OsamuO., TakayoshiT. Kuno TakayoshiT., ChikakoCh. Tanaka ChikakoCh., Antimuscarinic effects of antihistamines: quantitative evaluation by receptor-binding assay, „Jpn J Pharmacol”, 43 (3), 1987, s. 277–282, DOI: 10.1254/jjp.43.277, PMID: 2884340 (ang.).

[WHITE-1960-6] 1 2 R.P.R.P. White R.P.R.P., L.D.L.D. Boyajy L.D.L.D., Neuropharmacological comparison of atropine, scopolamine, banactyzine, diphenhydramine and hydroxyzine, „Arch Int Pharmacodyn Ther”, 127, 1960, s. 260–273, PMID: 13784865 (ang.).

[Haraguchi-1997-7] KaoriK. Haraguchi KaoriK., KiyomiK. Ito KiyomiK., HajimeH. Kotaki HajimeH., YasufumiY. Sawada YasufumiY., TatsujiT. Iga TatsujiT., Prediction of Drug-Induced Catalepsy Based on Dopamine D₁, D₂, and Muscarinic Acetylcholine Receptor Occupancies, „Drug Metabolism and Disposition”, 25 (6), 1997, s. 675–684, PMID: 9193868 [zarchiwizowane z adresu 2012-12-20] (ang.).

[Orzechowski-2005-8] Raymond F.R.F. Orzechowski Raymond F.R.F., Debra S.D.S. Currie Debra S.D.S., Cathryn A.C.A. Valancius Cathryn A.C.A., Comparative anticholinergic activities of 10 histamine H₁ receptor antagonists in two functional models, „European Journal of Pharmacology”, 506 (3), 2005, s. 257–264, DOI: 10.1016/j.ejphar.2004.11.006, PMID: 15627436 (ang.).

[doi-s-9] Textbook of Anxiety Disorders, American Psychiatric Publishing, 2009, ISBN 1-58562-254-0 (ang.).

[Lamberty-2004-10] YvesY. Lamberty YvesY., Alma J.A.J. Gower Alma J.A.J., Hydroxyzine prevents isolation-induced vocalization in guinea pig pups: comparison with chlorpheniramine and immepip, „Pharmacology Biochemistry and Behavior”, 79 (1), 2004, s. 119–124, DOI: 10.1016/j.pbb.2004.06.015, PMID: 15388291 (ang.).

[pmid21892192-s1128-1137-11] Byung HoonB.H. Lee Byung HoonB.H. i inni, Effects of the histamine H₁ receptor antagonist hydroxyzine on hERG K⁺ channels and cardiac action potential duration, „Acta Pharmacologica Sinica”, 32 (9), 2011, s. 1128–1137, DOI: 10.1038/aps.2011.66, PMID: 21892192, PMCID: PMC4003299 (ang.).

[1]

[2]

[3]

[4]

[5]

[6]

[7]

[8]

[9]

[10]

[11]