Radlna

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Skocz do: nawigacja, szukaj
Radlna
Państwo  Polska
Województwo małopolskie
Powiat tarnowski
Gmina Tarnów
Liczba ludności (2015) 712
Strefa numeracyjna (+48) 14
Tablice rejestracyjne KTA
SIMC 0833088
Położenie na mapie województwa małopolskiego
Mapa lokalizacyjna województwa małopolskiego
Radlna
Radlna
Położenie na mapie Polski
Mapa lokalizacyjna Polski
Radlna
Radlna
49°58′N 20°59′E/49,966667 20,983333

Radlnawieś w Polsce położona w województwie małopolskim, w powiecie tarnowskim, w gminie Tarnów. W latach 1975–1998 miejscowość administracyjnie należała do województwa tarnowskiego.

Pieczęć wiejska z 1909 przedstawia gałązkę kwiatu o trzech łodygach z listkami, środkowy kwiat większy i rozwinięty, dwa boczne mniejsze. Napis w otoku: "GMINA RADLNA"[1].

Toponimia[edytuj]

W starych dokumentach występuje również pod nazwami Ralna lub Radlno. Położona nad potokiem Radlanka zwanym dawniej Radlica, Radliczka. Nazwa pochodzi od jednego z zabiegów uprawiania ziemi tzn. od słowa radlić oznaczającego obsypywanie roślin okopowych za pomocą radła[2]. Wieś położona jest bowiem nad żyzną doliną rzeki Biała w otoczeniu trudnych do zagospodarowania pagórków. W średniowieczu poradlne oznaczało podatek zależny od rozmiarów ziemi uprawnej. Radliczka to szpic radła lub element bron, a radło to dawne określenie na pług[3]. Integralne części wsi: Góry, Jagodówka, Kolonia Radlna, Podlesie, Koszyckie.

Radlna eklektyczny dwór z ok. 1880 r. wystawiony dla Józefa Wykowskiego, dwukrotnie przebudowywany.
Radlna na mapie ok 1860r. Powyżej zabudowania folwarku, poniżej wieś.jpg

Historia[edytuj]

W 1350 po raz pierwszy w źródłach pisanych pojawiła się Radlna[4]. W 1476 wymieniono młyn zwany Barcią na rzece Biała, przynależny do Radlnej[5]. Do końca XVI wieku należała do rodziny Radlińskich herbu Gryf. W 1536 wieś miała ośmiu kmieci, karczmę, dwie zagrody, dwie sadzawki, dwa młyny (dworski i czynszowy), dwór, folwark i niewielki las na Słonej Górze[6]. W 1645 roku stanowiła już własność Ludwika Rylskiego, starosty nowokorczyńskiego. Pod koniec XVIII wieku właścicielem Radlnej został Ignacy Ujejski herbu Szreniawa, konfederat barski. Wraz z posagiem Kunegundy Ujejskiej majątek przeszedł w ręce Karola Dębickiego[7]. W 1840 Radlna trafiła do Stefanii z Dębickich Kępińskiej. W 1863 dzierżawcą Radlnej był A. Morbitzer, powstaniec styczniowy[8]. Wybierając się do powstania swoim pełnomocnikiem do spraw zarządzania dobrami ustanowił notarialnie Marcelego Kuźniarskiego[8].

W drugiej połowie XIX wieku właścicielami Radlnej zostali Wykowscy herbu Jastrzębiec. To właśnie dla Józefa Wykowskiego wzniesiony został około 1880 istniejący do dzisiaj dwór. Zapewne w tym samym okresie po drugiej stronie drogi powstały murowane czworaki, ostatecznie rozebrane końcem XXw. Pierwsza wzmianka o radleńskiej gorzelni pojawia się w 1887. Jej właścicielem był Józef Wykowski a funkcję gorzelnika pełnił Henryk Grabiński[9]. Urządzenia gorzelnicze dostarczyła fabryka wyrobów metalowych Braci Kohlhaupt z Ustronia[10]. W 1888 roku część rustykalna wsi miała 40 domów i 260 mieszkańców rzymskokatolickich. Natomiast w skład obszaru dworskiego zaliczono 3 domy, 31 mieszkańców, 24 rzymskokatolickich, 7 izraelickich[11].

W 1894 właścicielem (raczej dzierżawcą[potrzebny przypis]) Radlnej i sąsiedniego Świebodzina był Adam Kalinka, udziałowiec w poszukującej ropy spółce o nazwie: Galicyjska Krajowa spółka naftowa "Stadnicki, Żaba, Konarski, Kalinka, Kruszewski i Sp."[12][13]. W 1899 roku majątek Marii Wykowskiej[6] obejmujący zabudowania, gorzelnię i ok. 235 hektarów tzw. Nizin Radleńskich[14] nabył na licytacji książę Eustachy Sanguszko, a zarządzał nim jego pełnomocnik, pochodzący z Azerbejdżanu major Arczył Bek Jedigaroff[15][2][16]. W styczniu 1907 w gorzelni miał miejsce tragiczny wypadek. Przez własną nieuwagę mechanik wszedł pod pracującą maszynę i zginął na miejscu, poćwiartowany na kawałki[17][18]. W nieznanym czasie Sanguszko zapisał folwark radleński Związkowi Młodzieży Przemysłowej i Rękodzielniczej działającemu przy krakowskim klasztorze Jezuitów[19].

We wrześniu 1939 na terenie folwarku stacjonowało krótko dowództwo dywizji wojska polskiego[20][21][2]. W czasie okupacji Niemcy urządzili w zabudowaniach dworskich przymusowy obóz pracy służby budowlanej prawdopodobnie Baudienst[2]. Jeńcy pracowali przy budowie okopów wokół Tarnowa tzw. panzergrabów, które miały zatrzymać radzieckie czołgi zmierzające na zachód. W 1944 w miejscowości przebywali wysiedleni warszawiacy m.in. Krystyna Pawlak ps."Krycha", sanitariuszka w powstaniu warszawskim, odznaczona Warszawskim Krzyżem Powstańczym[22].

W okresie PRL powstała spółdzielnia rolnicza a zabudowania folwarku użytkowane były przez Zakłady Rolno-Przemysłowe "Igloopol" w Tarnowie i ośrodek zdrowia. W latach 70. XX w. na polach zwanych Jagodówka wybudowano stację elektroenergetyczną[23] wraz z prowadzącą do niej bocznicą kolejową. W 1999 powołano Klub Sportowy Radlna[24]. 3 września 2008 roku na terenie stacji doszło do pożaru transformatora dużej mocy 250 MVA. W działaniach ratowniczo-gaśniczych uczestniczyło 41 zastępów Straży Pożarnej, łącznie 155 strażaków[25][26][27].

Zabudowania dworskie w Radlnej[edytuj]

W centrum Radlnej znajdują się budynki dawnego folwarku. Zabudowę tworzą parterowy dwór z około 1880 oraz dwa budynki z przełomu XVIII i XIX wieku: czworak przydworski i budynek gospodarczy. Wokół dworu niewielkie założenie parkowo-ogrodowe o zatartej kompozycji. Eklektyczny, murowany, parterowy, na planie prostokąta, z dwoma skrzydłami, dwutraktowy dwór odwołuje się do tradycji włoskiej willi renesansowej. Między skrzydłami taras poprzedzony kamiennymi schodami, przy ścianie wschodniej przybudówka wejścia bocznego. Elewacje i szczyty z opaskami tynkowymi, okna w opaskach z gzymsami nadokiennymi. Dach dwuspadowy, spłaszczony. W naczółkach ryzalitów zachowały się herby dawnych właścicieli – Jastrzębiec i Leliwa. Dwór ten zwany był przez miejscową ludność rządcówką. Obiekt został dwukrotnie przebudowany, w początku XX wieku i w 1977. Budynek gospodarczy z XVIII/XIX w. Klasycystyczny, murowany, parterowy, na planie prostokąta, dwutraktowy, z sienią przejazdową w środkowym ryzalcie zwieńczonym gzymsem i balustradą, na której znajdują się dwa kamienne wazony[28].

Znani mieszkańcy[edytuj]

Przypisy

  1. Urząd Gminy Tarnów. Nowiny Tarnowskiej Gminy nr 70. , s. 6, 2001. 
  2. a b c d Tadeusz Pęcak: Poręba Radlna. Dzieje do 1988 r..
  3. Łódzkie Towarzystwo Naukowe. Komisja Językowa, Rozprawy, Tomy 27-28.
  4. Nowiny Tarnowskiej Gminy nr 3 (130) ISSN 1897-2446
  5. Jacek Laberschek, Instytut Historii (Polska Akademia Nauk), Słownik historyczno-geograficzny województwa krakowskiego w średniowieczu: cz.2, zesz.1 Gʹorka-Isepek, cz.2, zesz.2 Iwanowice-Kaczorowy, cz.2, zesz.4 Klonʹow-Korzystki, Zakład Narodowy im. Ossolińskich, 1993 [dostęp 2016-06-19] (pol.).
  6. a b Urząd Gminy Tarnów: Gminny Program Ochrony Nad Zabytkami Gminy Tarnów 2013-2016. [dostęp 2016-01-17]. s. 32.
  7. Ludwik Dębicki, Z dawnych wspomnień 1846-1848, Spółka Wydawnicza Polska w Krakowie, 1903, s. 15.
  8. a b Mieczysław Czosnyka. Aleksander Morbitzer ps. "Kosa" z Bobrownik i losy jego rodziny. „Miasto i ludzie”. s. 18. 
  9. Jerzy Michalewicz, Informator statystyczny do dziejów społeczno-gospodarczych Galicji: słownik historyczny zakładów przemysłu gorzelniczego Galicji doby autonomicznej. L - R, Nakł. Uniwersytetu Jagiellońskiego, 1993, ISBN 9788323306061 [dostęp 2017-08-09] (pol.).
  10. St Red Bayli, Gorzelnik : organ Towarzystwa Gorzelników Polskich we Lwowie. R. 1, 1888, nr 11, Drukarnia Ludowa we Lwowie, 15 maja 1888 [dostęp 2017-08-09].
  11. Słownika geograficznego Królestwa Polskiego z 1883
  12. Tygodnik polityczny i ekonomiczno-społeczny "Pogoń" z dn.23.12.1894
  13. Adam Krechowiecki: Gazeta Lwowska. 1895, nr 297. [dostęp 2016-01-17]. s. 12.
  14. SŁOWO POLSKIE Nr. 149 z dnia 25 czerwca 1899
  15. Tarnów: wielki przewodnik - Tom 5 - Bronisław Jaśkiewicz, Stanisław Potępa
  16. Wspomnienia Zulejhy Hanum Jedigar-Kalinowskiej. Biuletyn A.K. http://www.polonia-baku.org/pl/losy.phtml
  17. Österreichische Nationalbibliothek, ÖNB/ANNO AustriaN Newspaper Online, anno.onb.ac.at [dostęp 2016-03-02].
  18. Österreichische Nationalbibliothek, ÖNB/ANNO AustriaN Newspaper Online, anno.onb.ac.at [dostęp 2016-03-02].
  19. Plan Odnowy Miejscowości Radlna na lata 2009-2015 http://bip.gminatarnow.pl/userfiles/file/sesje/2009/plan_odnowy_radlna.pdf
  20. Polskie Siły Zbrojne w drugiej wojnie światowej: Kampania wrześniowa 1939. 1951-1986, Instytut Historyczny im. gen. Sikorskiego, 1950 [dostęp 2016-06-19] (pol.).
  21. Józef Kuropieska, Wspomnienia oficera sztabu, 1934-1939, Krajowa Agencja Wydawnicza, 1984 [dostęp 2016-06-19] (pol.).
  22. Polskie Radio - Jedynka. Wywiad z krytykiem literackim, Tadeuszem Lewandowskim. "Sierpień przez całe życie" - powstańcze losy rodziny Tadeusza Lewandowskiego [dostęp 2016-07-03].
  23. Dziennik Polski. 1986, nr 224 (26 IX)
  24. KS Radlna http://radlna.futbolowo.pl/menu,2,o-klubie.html
  25. Pożar stacji węzłowej 400/110 kV http://ise.pl/forum/o-elektryce-elektrykach-i-nie-tylko/pozar-stacji-wezlowej-400-110-kv-12247
  26. Pożar transformatora w Radlnej http://www.tarnow.net.pl/index.php?pokaz=wiadomosc&id=724
  27. Pożar stacji transformatorowej opanowany (http://www.tvn24.pl) http://www.tvn24.pl/kontakt,9/pozar-stacji-transformatorowej-opanowany,69562.html
  28. Stowarzyszenie Przyjaciól Gminy Tarnów: Radlna. [dostęp 2015-12-31].
  29. Andrzej Kunisz, Udział Ziemi Tarnowskiej w powstaniu styczniowym, Krajowa Agencja Wydawnicza, 1990, ISBN 9788303026729 [dostęp 2017-08-09] (pol.).
  30. Wykaz Legionistów Polskich 1914-1918 zawiera naukowo zweryfikowane informacje o Legionistach Polskich. [dostęp 2015-12-28].
  31. Wykaz Legionistów Polskich 1914-1918 zawiera naukowo zweryfikowane informacje o Legionistach Polskich. [dostęp 2015-12-28].