Radlna

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Skocz do: nawigacja, szukaj
Radlna
Państwo  Polska
Województwo małopolskie
Powiat tarnowski
Gmina Tarnów
Liczba ludności (2007) 604
Strefa numeracyjna (+48) 14
Tablice rejestracyjne KTA
SIMC 0833088
Położenie na mapie województwa małopolskiego
Mapa lokalizacyjna województwa małopolskiego
Radlna
Radlna
Położenie na mapie Polski
Mapa lokalizacyjna Polski
Radlna
Radlna
Ziemia 49°57′43″N 20°58′20″E/49,961944 20,972222

Radlnawieś w Polsce położona w województwie małopolskim, w powiecie tarnowskim, w gminie Tarnów. W latach 1975-1998 miejscowość administracyjnie należała do województwa tarnowskiego.

Pieczęć wiejska z 1909 przedstawia gałązkę kwiatu o trzech łodygach z listkami, środkowy kwiat większy i rozwinięty, dwa boczne mniejsze. Napis w otoku: "GMINA RADLNA"[1].

Toponimia[edytuj]

W starych dokumentach występuje również pod nazwami Ralna lub Radlno. Położona nad potokiem Radlanka zwanym dawniej Radlica, Radliczka. Nazwa pochodzi od jednego z zabiegów uprawiania ziemi tzn. od słowa radlić oznaczającego obsypywanie roślin okopowych za pomocą radła[2]. Wieś położona jest bowiem nad żyzną doliną rzeki Biała w otoczeniu trudnych do zagospodarowania pagórków. W średniowieczu poradlne oznaczało podatek zależny od rozmiarów ziemi uprawnej. Radliczka to szpic radła lub element bron, a radło to dawne określenie na pług[3]. Integralne części wsi: Góry, Jagodówka, Kolonia Radlna, Podlesie, Koszyckie.

Radlna eklektyczny dwór z ok. 1880 r. wystawiony dla Józefa Wykowskiego, dwukrotnie przebudowywany.
Radlna na mapie ok 1860r. Powyżej zabudowania folwarku, poniżej wieś.jpg

Historia[edytuj]

W 1350 po raz pierwszy w źródłach pisanych pojawia się Radlna[4]. Do końca XVI wieku należała do rodziny Radlińskich herbu Gryf. W 1536 wieś miała ośmiu kmieci, karczmę, dwie zagrody, dwie sadzawki, dwa młyny (dworski i czynszowy), dwór, folwark i niewielki las[5]. W 1645 roku stanowiła już własność Ludwika Rylskiego, starosty nowokorczyńskiego. Pod koniec XVIII wieku właścicielem Radlnej został Ignacy Ujejski herbu Szreniawa, konfederat barski. W 1840 Radlna przeszła w ręce Stefanii z Dębickich Kępińskiej. W 1863 dzierżawcą Radlnej był A. Morbitzer, powstaniec styczniowy[6]. Wybierając się do powstania swoim pełnomocnikiem ds.zarządzania dóbr ustanowił Marcelego Kuźniarskiego[6].

W drugiej połowie XIX wieku właścicielami Radlnej zostali Wykowscy herbu Jastrzębiec. To właśnie dla Józefa Wykowskiego wzniesiony został około 1880 istniejący do dzisiaj dwór. Zapewne w tym samym okresie po drugiej stronie drogi powstały murowane czworaki, ostatecznie rozebrane końcem XXw. W 1888 roku wieś miała 40 domów i 260 mieszkańców rzymskokatolickich. W skład obszaru dworskiego zaliczono 3 domy, 31 mieszkańców, 24 rzymskokatolickich, 7 izraelickich[7]. W 1894 właścicielem (raczej dzierżawcą[potrzebny przypis]) Radlnej i sąsiedniego Świebodzina był Adam Kalinka, udziałowiec w poszukującej ropy spółce o nazwie: Galicyjska Krajowa spółka naftowa "Stadnicki, Żaba, Konarski, Kalinka, Kruszewski i Sp."[8][9].

W 1899 roku majątek Marii Wykowskiej[5] obejmujący zabudowania, gorzelnię i ok. 235 hektarów[10] nabył na licytacji książę Eustachy Sanguszko, a zarządzał nim jego pełnomocnik, pochodzący z Azerbejdżanu major Arczył Bek Jedigaroff[11][2][12]. W styczniu 1907 w gorzelni miał miejsce tragiczny wypadek. Przez własną nieuwagę mechanik wszedł pod pracującą maszynę i zginął na miejscu, poćwiartowany na kawałki[13][14]. Sanguszko zapisał folwark radleński Związkowi Młodzieży Przemysłowej i Rękodzielniczej działającemu przy krakowskim klasztorze Jezuitów[15].

W związku ze zbliżającym się frontem, w czasie II wojny światowej na terenie dworu i folwarku istniał przymusowy obóz pracy służby budowlanej Baudienst[2]. Jeńcy pracowali przy budowie okopów wokół Tarnowa, które miały zatrzymać radzieckie czołgi zmierzające na zachód. W okresie PRL powstała spółdzielnia rolnicza a zabudowania folwarku użytkowane były przez Zakłady Rolno-Przemysłowe "Igloopol" w Tarnowie i ośrodek zdrowia. W latach 70. XX w. na polach zwanych Jagodówka wybudowano Stację Elektroenergetyczną[16]. W 1999 powołano Klub Sportowy Radlna[17]. 3 września 2008 roku na terenie stacji doszło do pożaru transformatora dużej mocy 250 MVA. W działaniach ratowniczo-gaśniczych uczestniczyło 41 zastępów Straży Pożarnej, łącznie 155 strażaków[18][19][20].

Zabudowania dworskie w Radlnej[edytuj]

W centrum Radlnej znajdują się budynki dawnego folwarku. Zabudowę tworzą parterowy dwór z około 1880 oraz dwa budynki z przełomu XVIII i XIX wieku: czworak przydworski i budynek gospodarczy. Wokół dworu niewielkie założenie parkowo-ogrodowe o zatartej kompozycji. Eklektyczny, murowany, parterowy, na planie prostokąta, z dwoma skrzydłami, dwutraktowy dwór odwołuje się do tradycji włoskiej willi renesansowej. Między skrzydłami taras poprzedzony kamiennymi schodami, przy ścianie wschodniej przybudówka wejścia bocznego. Elewacje i szczyty z opaskami tynkowymi, okna w opaskach z gzymsami nadokiennymi. Dach dwuspadowy, spłaszczony. W naczółkach ryzalitów zachowały się herby dawnych właścicieli – Jastrzębiec i Leliwa. Dwór ten zwany był przez miejscową ludność rządcówką. Obiekt został dwukrotnie przebudowany, w początku XX wieku i w 1977. Budynek gospodarczy z XVIII/XIX w. Klasycystyczny, murowany, parterowy, na planie prostokąta, dwutraktowy, z sienią przejazdową w środkowym ryzalcie zwieńczonym gzymsem i balustradą, na której znajdują się dwa kamienne wazony[21].

Znani mieszkańcy[edytuj]

  • Ignacy Ujejski – konfederat barski
  • Aleksander Morbitzer ps.Kosa (1836[potrzebne źródło]-1931) – porucznik kawalerii wojsk austriackich, dzierżawca Radlnej, powstaniec styczniowy odznaczony Krzyżem Niepodległości z mieczami i Krzyżem Walecznych.
  • Franciszek Barnaś (ur.1889) – żołnierz Legionów Polskich, 57 pułk strzelców[22]
  • Stefan Jasiak (ur.1898) – żołnierz Legionów Polskich[23]

Przypisy

  1. Urząd Gminy Tarnów. Nowiny Tarnowskiej Gminy nr 70. , s. 6, 2001. 
  2. a b c Tadeusz Pęcak: Poręba Radlna. Dzieje do 1988 r..
  3. Łódzkie Towarzystwo Naukowe. KomisjaŁ. T. N. K. Językowa Łódzkie Towarzystwo Naukowe. KomisjaŁ. T. N. K., Rozprawy, Tomy 27-28.
  4. Nowiny Tarnowskiej Gminy nr 3 (130) ISSN 1897-2446
  5. a b Urząd Gminy Tarnów: Gminny Program Ochrony Nad Zabytkami Gminy Tarnów 2013-2016. [dostęp 2016-01-17]. s. 32.
  6. a b Mieczysław Czosnyka. Aleksander Morbitzer ps. "Kosa" z Bobrownik i losy jego rodziny. „Miasto i ludzie”. s. 18. 
  7. Słownika geograficznego Królestwa Polskiego z 1883
  8. Tygodnik polityczny i ekonomiczno-społeczny "Pogoń" z dn.23.12.1894
  9. Adam Krechowiecki: Gazeta Lwowska. 1895, nr 297. [dostęp 2016-01-17]. s. 12.
  10. SŁOWO POLSKIE Nr. 149 z dnia 25 czerwca 1899
  11. Tarnów: wielki przewodnik - Tom 5 - Bronisław Jaśkiewicz, Stanisław Potępa
  12. Wspomnienia Zulejhy Hanum Jedigar-Kalinowskiej. Biuletyn A.K. http://www.polonia-baku.org/pl/losy.phtml
  13. ÖsterreichischeÖ. Nationalbibliothek ÖsterreichischeÖ., ÖNB/ANNO AustriaN Newspaper Online, „anno.onb.ac.at”, anno.onb.ac.at [dostęp 2016-03-02].
  14. ÖsterreichischeÖ. Nationalbibliothek ÖsterreichischeÖ., ÖNB/ANNO AustriaN Newspaper Online, „anno.onb.ac.at”, anno.onb.ac.at [dostęp 2016-03-02].
  15. Plan Odnowy Miejscowości Radlna na lata 2009-2015 http://bip.gminatarnow.pl/userfiles/file/sesje/2009/plan_odnowy_radlna.pdf
  16. Dziennik Polski. 1986, nr 224 (26 IX)
  17. KS Radlna http://radlna.futbolowo.pl/menu,2,o-klubie.html
  18. Pożar stacji węzłowej 400/110 kV http://ise.pl/forum/o-elektryce-elektrykach-i-nie-tylko/pozar-stacji-wezlowej-400-110-kv-12247
  19. Pożar transformatora w Radlnej http://www.tarnow.net.pl/index.php?pokaz=wiadomosc&id=724
  20. Pożar stacji transformatorowej opanowany (http://www.tvn24.pl) http://www.tvn24.pl/kontakt,9/pozar-stacji-transformatorowej-opanowany,69562.html
  21. Stowarzyszenie Przyjaciól Gminy Tarnów: Radlna. [dostęp 2015-12-31].
  22. Wykaz Legionistów Polskich 1914-1918 zawiera naukowo zweryfikowane informacje o Legionistach Polskich. [dostęp 2015-12-28].
  23. Wykaz Legionistów Polskich 1914-1918 zawiera naukowo zweryfikowane informacje o Legionistach Polskich. [dostęp 2015-12-28].