Radlna

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Przejdź do nawigacji Przejdź do wyszukiwania
Radlna
Radlna. Opuszczony eklektyczny dwór z ok. 1880r. Wystawiony dla Józefa Wykowskiego.
Radlna. Opuszczony eklektyczny dwór z ok. 1880r. Wystawiony dla Józefa Wykowskiego.
Państwo  Polska
Województwo małopolskie
Powiat tarnowski
Gmina Tarnów
Liczba ludności (2017) 693[1]
Strefa numeracyjna (+48) 14
Tablice rejestracyjne KTA
SIMC 0833088
Położenie na mapie gminy wiejskiej Tarnów
Mapa lokalizacyjna gminy wiejskiej Tarnów
Radlna
Radlna
Położenie na mapie powiatu tarnowskiego
Mapa lokalizacyjna powiatu tarnowskiego
Radlna
Radlna
Położenie na mapie województwa małopolskiego
Mapa lokalizacyjna województwa małopolskiego
Radlna
Radlna
Położenie na mapie Polski
Mapa lokalizacyjna Polski
Radlna
Radlna
49°58′N 20°59′E/49,966667 20,983333

Radlnawieś w Polsce położona w województwie małopolskim, w powiecie tarnowskim, w gminie Tarnów. W latach 1975–1998 miejscowość administracyjnie należała do województwa tarnowskiego.

Pieczęć wiejska z 1909 przedstawia gałązkę kwiatu o trzech łodygach z listkami, środkowy kwiat większy i rozwinięty, dwa boczne mniejsze. Napis w otoku: "GMINA RADLNA"[2].

Toponimia[edytuj | edytuj kod]

W starych dokumentach występuje również pod nazwami Ralna lub Radlno. Położona nad potokiem Radlanka zwanym dawniej Radlica, Radliczka. Nazwa pochodzi od jednego z zabiegów uprawiania ziemi tzn. od słowa radlić oznaczającego obsypywanie roślin okopowych za pomocą radła[3]. Radlina to skiba odkrajana radłem[4]. Wieś położona jest bowiem nad żyzną doliną rzeki Biała w otoczeniu trudnych do zagospodarowania pagórków. W średniowieczu poradlne oznaczało podatek zależny od rozmiarów ziemi uprawnej. Radliczka to szpic radła lub element bron, a radło to dawne określenie na pług[5]. Integralne części wsi: Góry, Jagodówka, Kolonia Radlna, Podlesie, Koszyckie.

Radlna eklektyczny dwór z ok. 1880 r. wystawiony dla Józefa Wykowskiego, dwukrotnie przebudowywany.
Radlna na mapie ok 1860r. Powyżej zabudowania folwarku, poniżej wieś.jpg

Historia[edytuj | edytuj kod]

W 1350 po raz pierwszy w źródłach pisanych pojawiła się Radlna[6]. W 1476 wymieniono młyn zwany Barcią na rzece Biała, przynależny do Radlnej[7]. Do końca XVI wieku należała do rodziny Radlińskich herbu Gryf. W 1536 wieś miała ośmiu kmieci, karczmę, dwie zagrody, dwie sadzawki, dwa młyny (dworski i czynszowy), dwór, folwark i niewielki las na Słonej Górze[8]. W 1645 roku stanowiła już własność Ludwika Rylskiego, starosty nowokorczyńskiego.

Czasy galicyjskie[edytuj | edytuj kod]

Pod koniec XVIII wieku właścicielem Radlnej został Ignacy Ujejski herbu Szreniawa, konfederat barski. Wraz z posagiem Kunegundy Ujejskiej majątek przeszedł w ręce Karola Dębickiego[9]. W 1840 Radlna trafiła do Stefanii z Dębickich Kępińskiej. W 1863 dzierżawcą Radlnej był A. Morbitzer, powstaniec styczniowy[10]. Wybierając się do powstania swoim pełnomocnikiem do spraw zarządzania dobrami ustanowił notarialnie Marcelego Kuźniarskiego[10]. Właścicielka Karolina Kępińska nie spłaciła pożyczki zaciągniętej w 1867 roku u Łazarza Maschlera. W 1870 połowa dóbr radleńskich wystawiona została na licytację[11].

W drugiej połowie XIX wieku właścicielami Radlnej zostali Wykowscy herbu Jastrzębiec. To właśnie dla Józefa Wykowskiego wzniesiony został około 1880 istniejący do dzisiaj dwór. Zapewne w tym samym okresie po drugiej stronie drogi powstały murowane czworaki, ostatecznie rozebrane końcem XX w. Pierwsza wzmianka o radleńskiej gorzelni pojawia się w 1887. Jej właścicielem był Józef Wykowski a funkcję gorzelnika pełnił Henryk Grabiński[12]. Urządzenia gorzelnicze dostarczyła fabryka wyrobów metalowych Braci Kohlhaupt z Ustronia[13]. W 1888 roku część rustykalna wsi miała 40 domów i 260 mieszkańców rzymskokatolickich. Natomiast w skład obszaru dworskiego zaliczono 3 domy, 31 mieszkańców, 24 rzymskokatolickich, 7 izraelickich[14].

W 1894 właścicielem (raczej dzierżawcą[potrzebny przypis]) Radlnej i sąsiedniego Świebodzina był Adam Kalinka, udziałowiec w poszukującej ropy spółce o nazwie: Galicyjska Krajowa spółka naftowa "Stadnicki, Żaba, Konarski, Kalinka, Kruszewski i Sp."[15][16]. W 1899 roku majątek Marii Wykowskiej[8] obejmujący zabudowania, gorzelnię i ok. 235 hektarów tzw. Nizin Radleńskich[17] nabył na licytacji książę Eustachy Sanguszko, a zarządzał nim jego pełnomocnik, pochodzący z Azerbejdżanu major Arczył Bek Jedigaroff[18][3][19]. W styczniu 1907 w gorzelni miał miejsce tragiczny wypadek. Przez własną nieuwagę mechanik wszedł pod pracującą maszynę i zginął na miejscu, poćwiartowany na kawałki[20][21].

W 1913 roku z fundacji gminy Radlna powstała istniejąca do dzisiaj kapliczka krzyż z adnotacjami: „Któryś za nas cierpiał rany Jezu Chryste zmiłuj się nad nami" oraz "Figurkę ufundowała gmina Radlna w 1913r.". Figura w kształcie krzyża z wizerunkiem Jezusa ukrzyżowanego posadowiona jest na kamiennych blokach obrobionych w pracowni p.Musiała w Tarnowie[22].

II wojna światowa[edytuj | edytuj kod]

We wrześniu 1939 na terenie folwarku stacjonowało krótko dowództwo dywizji wojska polskiego[23][24][3]. W czasie okupacji Niemcy urządzili w zabudowaniach dworskich przymusowy obóz pracy służby budowlanej prawdopodobnie Baudienst[3]. Jeńcy pracowali przy budowie okopów wokół Tarnowa tzw. panzergrabów, które miały zatrzymać radzieckie czołgi zmierzające na zachód. W 1944 w miejscowości przebywali wysiedleni warszawiacy m.in. Krystyna Pawlak ps."Krycha", sanitariuszka w powstaniu warszawskim, odznaczona Warszawskim Krzyżem Powstańczym[25].

Współcześnie[edytuj | edytuj kod]

Po II wojnie światowej miejscowy folwark (50ha ziemi) wraz dworem otrzymał od państwa Związek Młodzieży Przemysłowej i Rękodzielniczej działający przy krakowskim klasztorze Jezuitów[26]. Miało to być odszkodowanie za rozparcelowany w 1945 majątek w Łukowicy (300 ha lasu i około 300 ha gruntów ornych)[26]. W 1950 folwark radleński znacjonalizowano, tworząc PGR.

W okresie PRL powstała spółdzielnia rolnicza a zabudowania folwarku użytkowane były przez Zakłady Rolno-Przemysłowe "Igloopol" w Tarnowie i ośrodek zdrowia. W 1972 na polach zwanych Jagodówka na pograniczu Radlnej, Nowodworza i Koszyc Małych wywłaszczono[27] część terenu by w kolejnych latach wybudować stację elektroenergetyczną 400/110 kV „TARNÓW”[28] wraz z prowadzącą do niej bocznicą kolejową. W 1999 powołano Klub Sportowy Radlna[29]. 3 września 2008 roku na terenie stacji doszło do pożaru transformatora dużej mocy 250 MVA. W działaniach ratowniczo-gaśniczych uczestniczyło 41 zastępów Straży Pożarnej, łącznie 155 strażaków[30][31][32].

Radlna jeden z budynków folwarcznych.

Zabudowania dworskie w Radlnej[edytuj | edytuj kod]

W centrum Radlnej znajdują się budynki dawnego folwarku. Zabudowę tworzą parterowy dwór z około 1880 oraz dwa budynki z przełomu XVIII i XIX wieku: czworak przydworski i budynek gospodarczy. Wokół dworu niewielkie założenie parkowo-ogrodowe o zatartej kompozycji. Eklektyczny, murowany, parterowy, na planie prostokąta, z dwoma skrzydłami, dwutraktowy dwór odwołuje się do tradycji włoskiej willi renesansowej. Między skrzydłami taras poprzedzony kamiennymi schodami, przy ścianie wschodniej przybudówka wejścia bocznego. Elewacje i szczyty z opaskami tynkowymi, okna w opaskach z gzymsami nadokiennymi. Dach dwuspadowy, spłaszczony. W naczółkach ryzalitów zachowały się herby dawnych właścicieli – Jastrzębiec i Leliwa. Dwór ten zwany był przez miejscową ludność rządcówką. Obiekt został dwukrotnie przebudowany, w początku XX wieku i w 1977. Budynek gospodarczy z XVIII/XIX w. Klasycystyczny, murowany, parterowy, na planie prostokąta, dwutraktowy, z sienią przejazdową w środkowym ryzalcie zwieńczonym gzymsem i balustradą, na której znajdują się dwa kamienne wazony[33].

Związani z Radlną[edytuj | edytuj kod]

Przypisy[edytuj | edytuj kod]

  1. Stan ludności Gminy Tarnów na dzień 30 września 2017 r.. gmina.tarnow.pl. [dostęp 2017-12-07].
  2. Urząd Gminy Tarnów. Nowiny Tarnowskiej Gminy nr 70. , s. 6, 2001. 
  3. a b c d Tadeusz Pęcak: Poręba Radlna. Dzieje do 1988 r..
  4. Krystyna Długosz-Kurczabowa, Słownik etymologiczny języka polskiego, Wydawn. Naukowe PWN, 2005, ISBN 978-83-01-14361-9 [dostęp 2018-07-11] (pol.).
  5. Łódzkie Towarzystwo Naukowe. Komisja Językowa, Rozprawy, Tomy 27-28.
  6. Nowiny Tarnowskiej Gminy nr 3 (130) ISSN 1897-2446
  7. Jacek Laberschek, Instytut Historii (Polska Akademia Nauk), Słownik historyczno-geograficzny województwa krakowskiego w średniowieczu: cz.2, zesz.1 Gʹorka-Isepek, cz.2, zesz.2 Iwanowice-Kaczorowy, cz.2, zesz.4 Klonʹow-Korzystki, Zakład Narodowy im. Ossolińskich, 1993 [dostęp 2016-06-19] (pol.).
  8. a b Urząd Gminy Tarnów: Gminny Program Ochrony Nad Zabytkami Gminy Tarnów 2013-2016. [dostęp 2016-01-17]. s. 32.
  9. Ludwik Dębicki, Z dawnych wspomnień 1846-1848, Spółka Wydawnicza Polska w Krakowie, 1903, s. 15.
  10. a b Mieczysław Czosnyka. Aleksander Morbitzer ps. "Kosa" z Bobrownik i losy jego rodziny. „Miasto i ludzie”. s. 18. 
  11. Dziennik urzędowy. Edykt (1113) nr 5490., „Gazeta Lwowska” (110), 14 maja 1870, s. 4.
  12. Jerzy Michalewicz, Informator statystyczny do dziejów społeczno-gospodarczych Galicji: słownik historyczny zakładów przemysłu gorzelniczego Galicji doby autonomicznej. L - R, Nakł. Uniwersytetu Jagiellońskiego, 1993, ISBN 978-83-233-0606-1 [dostęp 2017-08-09] (pol.).
  13. St Red Bayli, Gorzelnik : organ Towarzystwa Gorzelników Polskich we Lwowie. R. 1, 1888, nr 11, Drukarnia Ludowa we Lwowie, 15 maja 1888 [dostęp 2017-08-09].
  14. Słownika geograficznego Królestwa Polskiego z 1883
  15. Tygodnik polityczny i ekonomiczno-społeczny "Pogoń" z dn.23.12.1894
  16. Adam Krechowiecki: Gazeta Lwowska. 1895, nr 297. [dostęp 2016-01-17]. s. 12.
  17. SŁOWO POLSKIE Nr. 149 z dnia 25 czerwca 1899
  18. Tarnów: wielki przewodnik - Tom 5 - Bronisław Jaśkiewicz, Stanisław Potępa
  19. Wspomnienia Zulejhy Hanum Jedigar-Kalinowskiej. Biuletyn A.K. http://www.polonia-baku.org/pl/losy.phtml
  20. Österreichische Nationalbibliothek, ÖNB/ANNO AustriaN Newspaper Online, anno.onb.ac.at [dostęp 2016-03-02].
  21. Österreichische Nationalbibliothek, ÖNB/ANNO AustriaN Newspaper Online, anno.onb.ac.at [dostęp 2016-03-02].
  22. Jan Kajmowicz, Oficjalny serwis internetowy Parafii w Porębie Radlnej pod wezwaniem św. Apostołów Piotra i Pawła - Kapliczki przydrożne, www.porebaradlna.diecezja.tarnow.pl [dostęp 2018-09-09] (pol.).
  23. Polskie Siły Zbrojne w drugiej wojnie światowej: Kampania wrześniowa 1939. 1951-1986, Instytut Historyczny im. gen. Sikorskiego, 1950 [dostęp 2016-06-19] (pol.).
  24. Józef Kuropieska, Wspomnienia oficera sztabu, 1934-1939, Krajowa Agencja Wydawnicza, 1984 [dostęp 2016-06-19] (pol.).
  25. Polskie Radio - Jedynka. Wywiad z krytykiem literackim, Tadeuszem Lewandowskim. "Sierpień przez całe życie" - powstańcze losy rodziny Tadeusza Lewandowskiego [dostęp 2016-07-03].
  26. a b Andrzej Migala, Ks. Mieczysław Kuznowicz TJ i jego dzieło, TIN: T00635817, 1980.
  27. Uchwała nr 85/633/72 w Tarnowie, z dnia 22 sierpnia 1972. W sprawie ustalenia cen za wywłaszczane grunty rolne lub leśne od osób, dla których rolnictwo jest wyłącznym źródłem utrzymania [w:] Powiatowa Rada Narodowa w Tarnowie, Dziennik Urzędowy Wojewódzkiej Rady Narodowej w Krakowie, Kraków , 16 października 1972.
  28. Dziennik Polski. 1986, nr 224 (26 IX)
  29. KS Radlna http://radlna.futbolowo.pl/menu,2,o-klubie.html
  30. Pożar stacji węzłowej 400/110 kV http://ise.pl/forum/o-elektryce-elektrykach-i-nie-tylko/pozar-stacji-wezlowej-400-110-kv-12247
  31. Pożar transformatora w Radlnej http://www.tarnow.net.pl/index.php?pokaz=wiadomosc&id=724
  32. Pożar stacji transformatorowej opanowany (www.tvn24.pl) http://www.tvn24.pl/kontakt,9/pozar-stacji-transformatorowej-opanowany,69562.html
  33. Stowarzyszenie Przyjaciól Gminy Tarnów: Radlna. [dostęp 2015-12-31].
  34. Andrzej Kunisz, Udział Ziemi Tarnowskiej w powstaniu styczniowym, Krajowa Agencja Wydawnicza, 1990, ISBN 978-83-03-02672-9 [dostęp 2017-08-09] (pol.).
  35. Wykaz Legionistów Polskich 1914-1918 zawiera naukowo zweryfikowane informacje o Legionistach Polskich. [dostęp 2015-12-28].
  36. Wykaz Legionistów Polskich 1914-1918 zawiera naukowo zweryfikowane informacje o Legionistach Polskich. [dostęp 2015-12-28].