Radlna

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Skocz do: nawigacja, szukaj
Radlna
Państwo  Polska
Województwo małopolskie
Powiat tarnowski
Gmina Tarnów
Liczba ludności (2007) 604
Strefa numeracyjna (+48) 14
Tablice rejestracyjne KTA
SIMC 0833088
Położenie na mapie województwa małopolskiego
Mapa lokalizacyjna województwa małopolskiego
Radlna
Radlna
Położenie na mapie Polski
Mapa lokalizacyjna Polski
Radlna
Radlna
Położenie na mapie świata
Mapa lokalizacyjna świata
Radlna
Radlna
Ziemia 49°57′43″N 20°58′20″E/49,961944 20,972222

Radlnawieś w Polsce położona w województwie małopolskim, w powiecie tarnowskim, w gminie Tarnów. W latach 1975–1998 miejscowość administracyjnie należała do województwa tarnowskiego.

Pieczęć wiejska z 1909 przedstawia gałązkę kwiatu o trzech łodygach z listkami, środkowy kwiat większy i rozwinięty, dwa boczne mniejsze. Napis w otoku: "GMINA RADLNA"[1].

Toponimia[edytuj]

W starych dokumentach występuje również pod nazwami Ralna lub Radlno. Położona nad potokiem Radlanka zwanym dawniej Radlica, Radliczka. Nazwa pochodzi od jednego z zabiegów uprawiania ziemi tzn. od słowa radlić oznaczającego obsypywanie roślin okopowych za pomocą radła[2]. Wieś położona jest bowiem nad żyzną doliną rzeki Biała w otoczeniu trudnych do zagospodarowania pagórków. W średniowieczu poradlne oznaczało podatek zależny od rozmiarów ziemi uprawnej. Radliczka to szpic radła lub element bron, a radło to dawne określenie na pług[3]. Integralne części wsi: Góry, Jagodówka, Kolonia Radlna, Podlesie, Koszyckie.

Radlna eklektyczny dwór z ok. 1880 r. wystawiony dla Józefa Wykowskiego, dwukrotnie przebudowywany.
Radlna na mapie ok 1860r. Powyżej zabudowania folwarku, poniżej wieś.jpg

Historia[edytuj]

W 1350 po raz pierwszy w źródłach pisanych pojawiła się Radlna[4]. W 1476 wymieniono młyn zw. Barcią na rz. Białej, przynależny do Radlnej[5]. Do końca XVI wieku należała do rodziny Radlińskich herbu Gryf. W 1536 wieś miała ośmiu kmieci, karczmę, dwie zagrody, dwie sadzawki, dwa młyny (dworski i czynszowy), dwór, folwark i niewielki las[6]. W 1645 roku stanowiła już własność Ludwika Rylskiego, starosty nowokorczyńskiego. Pod koniec XVIII wieku właścicielem Radlnej został Ignacy Ujejski herbu Szreniawa, konfederat barski. W 1840 Radlna przeszła w ręce Stefanii z Dębickich Kępińskiej. W 1863 dzierżawcą Radlnej był A. Morbitzer, powstaniec styczniowy[7]. Wybierając się do powstania swoim pełnomocnikiem ds.zarządzania dóbr ustanowił Marcelego Kuźniarskiego[7].

W drugiej połowie XIX wieku właścicielami Radlnej zostali Wykowscy herbu Jastrzębiec. To właśnie dla Józefa Wykowskiego wzniesiony został około 1880 istniejący do dzisiaj dwór. Zapewne w tym samym okresie po drugiej stronie drogi powstały murowane czworaki, ostatecznie rozebrane końcem XXw. W 1888 roku wieś miała 40 domów i 260 mieszkańców rzymskokatolickich. W skład obszaru dworskiego zaliczono 3 domy, 31 mieszkańców, 24 rzymskokatolickich, 7 izraelickich[8]. W 1894 właścicielem (raczej dzierżawcą[potrzebny przypis]) Radlnej i sąsiedniego Świebodzina był Adam Kalinka, udziałowiec w poszukującej ropy spółce o nazwie: Galicyjska Krajowa spółka naftowa "Stadnicki, Żaba, Konarski, Kalinka, Kruszewski i Sp."[9][10].

W 1899 roku majątek Marii Wykowskiej[6] obejmujący zabudowania, gorzelnię i ok. 235 hektarów[11] nabył na licytacji książę Eustachy Sanguszko, a zarządzał nim jego pełnomocnik, pochodzący z Azerbejdżanu major Arczył Bek Jedigaroff[12][2][13]. W styczniu 1907 w gorzelni miał miejsce tragiczny wypadek. Przez własną nieuwagę mechanik wszedł pod pracującą maszynę i zginął na miejscu, poćwiartowany na kawałki[14][15]. Sanguszko zapisał folwark radleński Związkowi Młodzieży Przemysłowej i Rękodzielniczej działającemu przy krakowskim klasztorze Jezuitów[16].

We wrześniu 1939 na terenie folwarku stacjonowało krótko dowództwo dywizji wojska polskiego[17][18][2]. W czasie okupacji Niemcy urządzili w zabudowaniach dworskich przymusowy obóz pracy służby budowlanej Baudienst[2]. Jeńcy pracowali przy budowie okopów wokół Tarnowa, które miały zatrzymać radzieckie czołgi zmierzające na zachód. W 1944 w miejscowości przebywali wysiedleni warszawiacy m.in. Krystyna Pawlak ps."Krycha", sanitariuszka w powstaniu warszawskim, odznaczona Warszawskim Krzyżem Powstańczym[19].

W okresie PRL powstała spółdzielnia rolnicza a zabudowania folwarku użytkowane były przez Zakłady Rolno-Przemysłowe "Igloopol" w Tarnowie i ośrodek zdrowia. W latach 70. XX w. na polach zwanych Jagodówka wybudowano Stację Elektroenergetyczną[20] wraz z prowadzącą do niej bocznicą kolejową. W 1999 powołano Klub Sportowy Radlna[21]. 3 września 2008 roku na terenie stacji doszło do pożaru transformatora dużej mocy 250 MVA. W działaniach ratowniczo-gaśniczych uczestniczyło 41 zastępów Straży Pożarnej, łącznie 155 strażaków[22][23][24].

Zabudowania dworskie w Radlnej[edytuj]

W centrum Radlnej znajdują się budynki dawnego folwarku. Zabudowę tworzą parterowy dwór z około 1880 oraz dwa budynki z przełomu XVIII i XIX wieku: czworak przydworski i budynek gospodarczy. Wokół dworu niewielkie założenie parkowo-ogrodowe o zatartej kompozycji. Eklektyczny, murowany, parterowy, na planie prostokąta, z dwoma skrzydłami, dwutraktowy dwór odwołuje się do tradycji włoskiej willi renesansowej. Między skrzydłami taras poprzedzony kamiennymi schodami, przy ścianie wschodniej przybudówka wejścia bocznego. Elewacje i szczyty z opaskami tynkowymi, okna w opaskach z gzymsami nadokiennymi. Dach dwuspadowy, spłaszczony. W naczółkach ryzalitów zachowały się herby dawnych właścicieli – Jastrzębiec i Leliwa. Dwór ten zwany był przez miejscową ludność rządcówką. Obiekt został dwukrotnie przebudowany, w początku XX wieku i w 1977. Budynek gospodarczy z XVIII/XIX w. Klasycystyczny, murowany, parterowy, na planie prostokąta, dwutraktowy, z sienią przejazdową w środkowym ryzalcie zwieńczonym gzymsem i balustradą, na której znajdują się dwa kamienne wazony[25].

Znani mieszkańcy[edytuj]

  • Ignacy Ujejski – konfederat barski
  • Aleksander Morbitzer ps.Kosa (1836[potrzebne źródło]-1931) – porucznik kawalerii wojsk austriackich, dzierżawca Radlnej, powstaniec styczniowy odznaczony Krzyżem Niepodległości z mieczami i Krzyżem Walecznych.
  • Franciszek Barnaś (ur.1889) – żołnierz Legionów Polskich, 57 pułk strzelców[26]
  • Stefan Jasiak (ur.1898) – żołnierz Legionów Polskich[27]

Przypisy

  1. Urząd Gminy Tarnów. Nowiny Tarnowskiej Gminy nr 70. , s. 6, 2001. 
  2. a b c d Tadeusz Pęcak: Poręba Radlna. Dzieje do 1988 r..
  3. Łódzkie Towarzystwo Naukowe. KomisjaŁ. T. N. K. Językowa Łódzkie Towarzystwo Naukowe. KomisjaŁ. T. N. K., Rozprawy, Tomy 27-28.
  4. Nowiny Tarnowskiej Gminy nr 3 (130) ISSN 1897-2446
  5. JacekJ. Laberschek JacekJ., Instytut Historii (Polska AkademiaI. H. (P. A. Nauk) Instytut Historii (Polska AkademiaI. H. (P. A., Słownik historyczno-geograficzny województwa krakowskiego w średniowieczu: cz.2, zesz.1 Gʹorka-Isepek, cz.2, zesz.2 Iwanowice-Kaczorowy, cz.2, zesz.4 Klonʹow-Korzystki, Zakład Narodowy im. Ossolińskich, 1993 [dostęp 2016-06-19] (pol.).
  6. a b Urząd Gminy Tarnów: Gminny Program Ochrony Nad Zabytkami Gminy Tarnów 2013-2016. [dostęp 2016-01-17]. s. 32.
  7. a b Mieczysław Czosnyka. Aleksander Morbitzer ps. "Kosa" z Bobrownik i losy jego rodziny. „Miasto i ludzie”. s. 18. 
  8. Słownika geograficznego Królestwa Polskiego z 1883
  9. Tygodnik polityczny i ekonomiczno-społeczny "Pogoń" z dn.23.12.1894
  10. Adam Krechowiecki: Gazeta Lwowska. 1895, nr 297. [dostęp 2016-01-17]. s. 12.
  11. SŁOWO POLSKIE Nr. 149 z dnia 25 czerwca 1899
  12. Tarnów: wielki przewodnik - Tom 5 - Bronisław Jaśkiewicz, Stanisław Potępa
  13. Wspomnienia Zulejhy Hanum Jedigar-Kalinowskiej. Biuletyn A.K. http://www.polonia-baku.org/pl/losy.phtml
  14. ÖsterreichischeÖ. Nationalbibliothek ÖsterreichischeÖ., ÖNB/ANNO AustriaN Newspaper Online, anno.onb.ac.at [dostęp 2016-03-02].
  15. ÖsterreichischeÖ. Nationalbibliothek ÖsterreichischeÖ., ÖNB/ANNO AustriaN Newspaper Online, anno.onb.ac.at [dostęp 2016-03-02].
  16. Plan Odnowy Miejscowości Radlna na lata 2009-2015 http://bip.gminatarnow.pl/userfiles/file/sesje/2009/plan_odnowy_radlna.pdf
  17. Polskie Siły Zbrojne w drugiej wojnie światowej: Kampania wrześniowa 1939. 1951-1986, Instytut Historyczny im. gen. Sikorskiego, 1950 [dostęp 2016-06-19] (pol.).
  18. JózefJ. Kuropieska JózefJ., Wspomnienia oficera sztabu, 1934-1939, Krajowa Agencja Wydawnicza, 1984 [dostęp 2016-06-19] (pol.).
  19. Polskie Radio - Jedynka. Wywiad z krytykiem literackim, Tadeuszem Lewandowskim. "Sierpień przez całe życie" - powstańcze losy rodziny Tadeusza Lewandowskiego [dostęp 2016-07-03].
  20. Dziennik Polski. 1986, nr 224 (26 IX)
  21. KS Radlna http://radlna.futbolowo.pl/menu,2,o-klubie.html
  22. Pożar stacji węzłowej 400/110 kV http://ise.pl/forum/o-elektryce-elektrykach-i-nie-tylko/pozar-stacji-wezlowej-400-110-kv-12247
  23. Pożar transformatora w Radlnej http://www.tarnow.net.pl/index.php?pokaz=wiadomosc&id=724
  24. Pożar stacji transformatorowej opanowany (http://www.tvn24.pl) http://www.tvn24.pl/kontakt,9/pozar-stacji-transformatorowej-opanowany,69562.html
  25. Stowarzyszenie Przyjaciól Gminy Tarnów: Radlna. [dostęp 2015-12-31].
  26. Wykaz Legionistów Polskich 1914-1918 zawiera naukowo zweryfikowane informacje o Legionistach Polskich. [dostęp 2015-12-28].
  27. Wykaz Legionistów Polskich 1914-1918 zawiera naukowo zweryfikowane informacje o Legionistach Polskich. [dostęp 2015-12-28].