Radlna

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Skocz do: nawigacja, szukaj
Radlna
Państwo  Polska
Województwo małopolskie
Powiat tarnowski
Gmina Tarnów
Liczba ludności (2015) 712
Strefa numeracyjna (+48) 14
Tablice rejestracyjne KTA
SIMC 0833088
Położenie na mapie województwa małopolskiego
Mapa lokalizacyjna województwa małopolskiego
Radlna
Radlna
Położenie na mapie Polski
Mapa lokalizacyjna Polski
Radlna
Radlna
49°58′N 20°59′E/49,966667 20,983333

Radlnawieś w Polsce położona w województwie małopolskim, w powiecie tarnowskim, w gminie Tarnów. W latach 1975–1998 miejscowość administracyjnie należała do województwa tarnowskiego.

Pieczęć wiejska z 1909 przedstawia gałązkę kwiatu o trzech łodygach z listkami, środkowy kwiat większy i rozwinięty, dwa boczne mniejsze. Napis w otoku: "GMINA RADLNA"[1].

Toponimia[edytuj]

W starych dokumentach występuje również pod nazwami Ralna lub Radlno. Położona nad potokiem Radlanka zwanym dawniej Radlica, Radliczka. Nazwa pochodzi od jednego z zabiegów uprawiania ziemi tzn. od słowa radlić oznaczającego obsypywanie roślin okopowych za pomocą radła[2]. Wieś położona jest bowiem nad żyzną doliną rzeki Biała w otoczeniu trudnych do zagospodarowania pagórków. W średniowieczu poradlne oznaczało podatek zależny od rozmiarów ziemi uprawnej. Radliczka to szpic radła lub element bron, a radło to dawne określenie na pług[3]. Integralne części wsi: Góry, Jagodówka, Kolonia Radlna, Podlesie, Koszyckie.

Radlna eklektyczny dwór z ok. 1880 r. wystawiony dla Józefa Wykowskiego, dwukrotnie przebudowywany.
Radlna na mapie ok 1860r. Powyżej zabudowania folwarku, poniżej wieś.jpg

Historia[edytuj]

W 1350 po raz pierwszy w źródłach pisanych pojawiła się Radlna[4]. W 1476 wymieniono młyn zw. Barcią na rz. Białej, przynależny do Radlnej[5]. Do końca XVI wieku należała do rodziny Radlińskich herbu Gryf. W 1536 wieś miała ośmiu kmieci, karczmę, dwie zagrody, dwie sadzawki, dwa młyny (dworski i czynszowy), dwór, folwark i niewielki las[6]. W 1645 roku stanowiła już własność Ludwika Rylskiego, starosty nowokorczyńskiego. Pod koniec XVIII wieku właścicielem Radlnej został Ignacy Ujejski herbu Szreniawa, konfederat barski. W 1840 Radlna przeszła w ręce Stefanii z Dębickich Kępińskiej. W 1863 dzierżawcą Radlnej był A. Morbitzer, powstaniec styczniowy[7]. Wybierając się do powstania swoim pełnomocnikiem ds.zarządzania dóbr ustanowił Marcelego Kuźniarskiego[7].

W drugiej połowie XIX wieku właścicielami Radlnej zostali Wykowscy herbu Jastrzębiec. To właśnie dla Józefa Wykowskiego wzniesiony został około 1880 istniejący do dzisiaj dwór. Zapewne w tym samym okresie po drugiej stronie drogi powstały murowane czworaki, ostatecznie rozebrane końcem XXw. W 1888 roku wieś miała 40 domów i 260 mieszkańców rzymskokatolickich. W skład obszaru dworskiego zaliczono 3 domy, 31 mieszkańców, 24 rzymskokatolickich, 7 izraelickich[8]. W 1894 właścicielem (raczej dzierżawcą[potrzebny przypis]) Radlnej i sąsiedniego Świebodzina był Adam Kalinka, udziałowiec w poszukującej ropy spółce o nazwie: Galicyjska Krajowa spółka naftowa "Stadnicki, Żaba, Konarski, Kalinka, Kruszewski i Sp."[9][10].

W 1899 roku majątek Marii Wykowskiej[6] obejmujący zabudowania, gorzelnię i ok. 235 hektarów[11] nabył na licytacji książę Eustachy Sanguszko, a zarządzał nim jego pełnomocnik, pochodzący z Azerbejdżanu major Arczył Bek Jedigaroff[12][2][13]. W styczniu 1907 w gorzelni miał miejsce tragiczny wypadek. Przez własną nieuwagę mechanik wszedł pod pracującą maszynę i zginął na miejscu, poćwiartowany na kawałki[14][15]. Sanguszko zapisał folwark radleński Związkowi Młodzieży Przemysłowej i Rękodzielniczej działającemu przy krakowskim klasztorze Jezuitów[16].

We wrześniu 1939 na terenie folwarku stacjonowało krótko dowództwo dywizji wojska polskiego[17][18][2]. W czasie okupacji Niemcy urządzili w zabudowaniach dworskich przymusowy obóz pracy służby budowlanej Baudienst[2]. Jeńcy pracowali przy budowie okopów wokół Tarnowa, które miały zatrzymać radzieckie czołgi zmierzające na zachód. W 1944 w miejscowości przebywali wysiedleni warszawiacy m.in. Krystyna Pawlak ps."Krycha", sanitariuszka w powstaniu warszawskim, odznaczona Warszawskim Krzyżem Powstańczym[19].

W okresie PRL powstała spółdzielnia rolnicza a zabudowania folwarku użytkowane były przez Zakłady Rolno-Przemysłowe "Igloopol" w Tarnowie i ośrodek zdrowia. W latach 70. XX w. na polach zwanych Jagodówka wybudowano Stację Elektroenergetyczną[20] wraz z prowadzącą do niej bocznicą kolejową. W 1999 powołano Klub Sportowy Radlna[21]. 3 września 2008 roku na terenie stacji doszło do pożaru transformatora dużej mocy 250 MVA. W działaniach ratowniczo-gaśniczych uczestniczyło 41 zastępów Straży Pożarnej, łącznie 155 strażaków[22][23][24].

Zabudowania dworskie w Radlnej[edytuj]

W centrum Radlnej znajdują się budynki dawnego folwarku. Zabudowę tworzą parterowy dwór z około 1880 oraz dwa budynki z przełomu XVIII i XIX wieku: czworak przydworski i budynek gospodarczy. Wokół dworu niewielkie założenie parkowo-ogrodowe o zatartej kompozycji. Eklektyczny, murowany, parterowy, na planie prostokąta, z dwoma skrzydłami, dwutraktowy dwór odwołuje się do tradycji włoskiej willi renesansowej. Między skrzydłami taras poprzedzony kamiennymi schodami, przy ścianie wschodniej przybudówka wejścia bocznego. Elewacje i szczyty z opaskami tynkowymi, okna w opaskach z gzymsami nadokiennymi. Dach dwuspadowy, spłaszczony. W naczółkach ryzalitów zachowały się herby dawnych właścicieli – Jastrzębiec i Leliwa. Dwór ten zwany był przez miejscową ludność rządcówką. Obiekt został dwukrotnie przebudowany, w początku XX wieku i w 1977. Budynek gospodarczy z XVIII/XIX w. Klasycystyczny, murowany, parterowy, na planie prostokąta, dwutraktowy, z sienią przejazdową w środkowym ryzalcie zwieńczonym gzymsem i balustradą, na której znajdują się dwa kamienne wazony[25].

Znani mieszkańcy[edytuj]

  • Ignacy Ujejski – konfederat barski
  • Aleksander Morbitzer ps.Kosa (1836[potrzebne źródło]-1931) – porucznik kawalerii wojsk austriackich, dzierżawca Radlnej, powstaniec styczniowy odznaczony Krzyżem Niepodległości z mieczami i Krzyżem Walecznych.
  • Franciszek Barnaś (ur.1889) – żołnierz Legionów Polskich, 57 pułk strzelców[26]
  • Stefan Jasiak (ur.1898) – żołnierz Legionów Polskich[27]

Przypisy

  1. Urząd Gminy Tarnów. Nowiny Tarnowskiej Gminy nr 70. , s. 6, 2001. 
  2. a b c d Tadeusz Pęcak: Poręba Radlna. Dzieje do 1988 r..
  3. Łódzkie Towarzystwo Naukowe. KomisjaŁ. T. N. K. Językowa Łódzkie Towarzystwo Naukowe. KomisjaŁ. T. N. K., Rozprawy, Tomy 27-28.
  4. Nowiny Tarnowskiej Gminy nr 3 (130) ISSN 1897-2446
  5. JacekJ. Laberschek JacekJ., Instytut Historii (Polska AkademiaI. H. (P. A. Nauk) Instytut Historii (Polska AkademiaI. H. (P. A., Słownik historyczno-geograficzny województwa krakowskiego w średniowieczu: cz.2, zesz.1 Gʹorka-Isepek, cz.2, zesz.2 Iwanowice-Kaczorowy, cz.2, zesz.4 Klonʹow-Korzystki, Zakład Narodowy im. Ossolińskich, 1993 [dostęp 2016-06-19] (pol.).
  6. a b Urząd Gminy Tarnów: Gminny Program Ochrony Nad Zabytkami Gminy Tarnów 2013-2016. [dostęp 2016-01-17]. s. 32.
  7. a b Mieczysław Czosnyka. Aleksander Morbitzer ps. "Kosa" z Bobrownik i losy jego rodziny. „Miasto i ludzie”. s. 18. 
  8. Słownika geograficznego Królestwa Polskiego z 1883
  9. Tygodnik polityczny i ekonomiczno-społeczny "Pogoń" z dn.23.12.1894
  10. Adam Krechowiecki: Gazeta Lwowska. 1895, nr 297. [dostęp 2016-01-17]. s. 12.
  11. SŁOWO POLSKIE Nr. 149 z dnia 25 czerwca 1899
  12. Tarnów: wielki przewodnik - Tom 5 - Bronisław Jaśkiewicz, Stanisław Potępa
  13. Wspomnienia Zulejhy Hanum Jedigar-Kalinowskiej. Biuletyn A.K. http://www.polonia-baku.org/pl/losy.phtml
  14. ÖsterreichischeÖ. Nationalbibliothek ÖsterreichischeÖ., ÖNB/ANNO AustriaN Newspaper Online, anno.onb.ac.at [dostęp 2016-03-02].
  15. ÖsterreichischeÖ. Nationalbibliothek ÖsterreichischeÖ., ÖNB/ANNO AustriaN Newspaper Online, anno.onb.ac.at [dostęp 2016-03-02].
  16. Plan Odnowy Miejscowości Radlna na lata 2009-2015 http://bip.gminatarnow.pl/userfiles/file/sesje/2009/plan_odnowy_radlna.pdf
  17. Polskie Siły Zbrojne w drugiej wojnie światowej: Kampania wrześniowa 1939. 1951-1986, Instytut Historyczny im. gen. Sikorskiego, 1950 [dostęp 2016-06-19] (pol.).
  18. JózefJ. Kuropieska JózefJ., Wspomnienia oficera sztabu, 1934-1939, Krajowa Agencja Wydawnicza, 1984 [dostęp 2016-06-19] (pol.).
  19. Polskie Radio - Jedynka. Wywiad z krytykiem literackim, Tadeuszem Lewandowskim. "Sierpień przez całe życie" - powstańcze losy rodziny Tadeusza Lewandowskiego [dostęp 2016-07-03].
  20. Dziennik Polski. 1986, nr 224 (26 IX)
  21. KS Radlna http://radlna.futbolowo.pl/menu,2,o-klubie.html
  22. Pożar stacji węzłowej 400/110 kV http://ise.pl/forum/o-elektryce-elektrykach-i-nie-tylko/pozar-stacji-wezlowej-400-110-kv-12247
  23. Pożar transformatora w Radlnej http://www.tarnow.net.pl/index.php?pokaz=wiadomosc&id=724
  24. Pożar stacji transformatorowej opanowany (http://www.tvn24.pl) http://www.tvn24.pl/kontakt,9/pozar-stacji-transformatorowej-opanowany,69562.html
  25. Stowarzyszenie Przyjaciól Gminy Tarnów: Radlna. [dostęp 2015-12-31].
  26. Wykaz Legionistów Polskich 1914-1918 zawiera naukowo zweryfikowane informacje o Legionistach Polskich. [dostęp 2015-12-28].
  27. Wykaz Legionistów Polskich 1914-1918 zawiera naukowo zweryfikowane informacje o Legionistach Polskich. [dostęp 2015-12-28].