Nowodworze

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Skocz do: nawigacja, szukaj
Nowodworze
Dom Pomocy Społecznej
Dom Pomocy Społecznej
Rodzaj miejscowości wieś
Państwo  Polska
Województwo małopolskie
Powiat tarnowski
Gmina Tarnów
Liczba ludności (2015) 779[1]
Strefa numeracyjna 14
Kod pocztowy 33-112
Tablice rejestracyjne KTA
SIMC 0832947
Położenie na mapie województwa małopolskiego
Mapa lokalizacyjna województwa małopolskiego
Nowodworze
Nowodworze
Położenie na mapie Polski
Mapa lokalizacyjna Polski
Nowodworze
Nowodworze
Ziemia49°58′06″N 20°59′27″E/49,968333 20,990833

Nowodworzewieś w Polsce położona w województwie małopolskim, w powiecie tarnowskim, w gminie Tarnów. Na pagórkowatych ramionach Góry św. Marcina opadających gwałtownie ku dolinie rzeki Biała.

Wieś przecinają na linii północ-południe: droga wojewódzka nr 977 Tarnów-Gorlice, droga powiatowa nr K1401 Nowodworze-Rzuchowa oraz linia kolejowa relacji Tarnów-Leluchów. Komunikacja zbiorowa z Tarnowem realizowana jest poprzez dwie linie autobusowe miejskie nr 228 i 225 oraz PKS.

Części wsi[edytuj | edytuj kod]

Integralne części wsi Nowodworze[2][3]
SIMC Nazwa Rodzaj
0832953 Granica część wsi
0832960 Na Górce część wsi

Toponimia[edytuj | edytuj kod]

Najstarsza wzmianka o wsi pochodzi z dokumentu sprzedaży z 1392, gdzie widnieje pod starosłowiańską nazwą Przewrocze[4]. Pierwszym znanym właścicielem był osiadły nad rzeką Białą ród Gryfitów zwanych później Radlińskimi. Następnie po wykupie przez Tarnowskich herbu Leliwa, wieś Przewrocze przemianowana została na Nowy Dwór. Nazwa ta widnieje w dokumencie z 1448. W oficjalnych spisach miejscowości występowała również pod nazwą Nowodwórze[5], a na austriackich mapach i w dokumentach Archiwum Sanguszków często jest określana jako Nowodwórz[6]. Integralne części wsi: Borki, Kliny, Mokrzyska, Na Lochy, Osterlisko (Na Górce), Wartowska, Zalaski, Zimna Woda, Żurawieniec. Przysiółek: Granice (dawniej zwane Tłoki)[7][8].

Najstarsze miejscowe nazwiska[edytuj | edytuj kod]

Spis pańszczyzny z 1785 roku wymienia w Nowodworzu rodziny o następujących nazwiskach:

Czermak (1), Iwaniec (1), Jarzem[b]ski (2), Mitera (1), Laska (1), Lis (1), Łabędź (1), Pis (2), Pudłowski (1), Sobarnia (1), Szablowski (1), Tyrka (4), Wzorek (3), Zabawa (2), Zając (1). W nawiasach podano liczbę rodzin o danym nazwisku[4].

W tym też czasie poszczególne role (części wsi) i zagrody nosiły nazwy zaczerpnięte od poprzednich gospodarzy. Były to: Czermakowa (Czermak), Maćkowska (Maćko/Maćkowski), Masickiego (Masicki), Naydałowa (Najdała), Szablowska (Szablowski), Szpyrowska (Szpyro/Szpyrowski), Wzorkowska (Wzorek), Zabawska (Zabawa)[4]. W nawiasie podano przypuszczalne nazwisko, od którego pochodziła.

Przynależność administracyjna[edytuj | edytuj kod]

W okresie I RP położona w powiecie pilzneńskim w województwie sandomierskim. W latach 1547-1945 należała do tzw. Hrabstwa Tarnowskiego[6][9].

Po utworzeniu gmin zbiorowych Nowodworze należało w latach 1934–1954 do Gminy Gumniska. Następnie w latach 1954–1972 do Gromady Tarnowiec. Od 1973 sołectwo wchodzi w skład Gminy Tarnów. W latach 1975–1998 miejscowość administracyjnie należała do województwa tarnowskiego.

Nowodworze należy do parafii rzymskokatolickiej w Porębie Radlnej.

Historia[edytuj | edytuj kod]

Początki osadnictwa na tych terenach sięgają 4500 lat p.n.e. W sąsiedniej Radlnej naukowcy PAN odnaleźli wióry krzemienne będące pozostałością po ludności pochodzenia południowego z cyklu kultur wstęgowych, prowadzącej osiadły tryb życia i utrzymującej się w dużym stopniu z gospodarki rolniczo-hodowlanej. W centrum Nowodworza znajduje się stanowisko archeologiczne osady kultury przeworskiej z okresu rzymskiego (nr stanowiska AZP-62/104/66)[10].

W latach 70. XVI wieku wieś była własnością wojewody kijowskiego Konstantego Wasyla Ostrogskiego[11].

W XVIII w. znajdował się tu jodłowy dwór, kaplica, folwark i karczma[4]. W 1876 przez pola należące do wsi przeprowadzono linię kolejową Tarnów–Leluchów, obok przejazdu wybudowano budkę dróżnika. W czasach zaborów, na uboczu, w pobliżu linii kolejowej powstała składnica wojskowa zwana przez miejscową ludność Prochownią, obok w skarpie wybudowano strzelnicę. Jak podaje słownik geograficzny z końca XIX wieku:

"Nowodwórze, wieś [w] powiecie tarnowski[m], przy gościńcu z Tarnowa (...) do Tuchowa, nad potokiem płynącym od Góry św. Marcina (...) do Biały. Grunta tej wsi przecinają tory kolei tarnowsko-leluchowskiej, między stacjami Tarnów i Pleśna-Łowczówek. Nowodwórze ma 220 mieszkańców rz.-katolików (parafia w Porębie Radlnej), kasę pożyczkową z kapitałem 237 zł waluty austryackiej i mały dom sióstr miłosierdzia, które się kształceniem dziatwy zajmują. Większa posiadłość książąt Sanguszków ma obszaru 178 roli, 20 łąk i ogrodów i 8 mórg pastwisk; posiadłość mniejsza 94 roli, 13 łąk, 14 pastwisk i 6 mórg lasu"[12].

Podczas I wojny światowej front zatrzymał się na kilka miesięcy w odległości ok. 3 km od wsi, po domach kwaterowało wojsko rosyjskie.

W 1937 główne skrzyżowanie we wsi stało się areną Wielkiego Strajku Chłopskiego. Przez trzy dni blokowano siłą dostawy żywności z okolicznych wsi i Tuchowa do miasta Tarnowa. Dochodziło do pobić osób próbujących przedostać się przez kordon. Protestującymi i agresorami byli w szczególności mieszkańcy sąsiedniej Poręby Radlnej. Trzeciego dnia policja otoczyła szpalerem strajkujących i zagroziła użyciem siły. Po kolejnej groźbie chłopi rozeszli się. W następnych dniach kilka osób aresztowano[13].

II wojna światowa to w pamięci mieszkańców głównie czas głodu i wyjazdów na roboty przymusowe do III Rzeszy. Pod koniec wojny w ramach Baudienstu ludność zmuszana była też do pracy na miejscu przy budowie umocnień i okopów, które miały zatrzymać radzieckie czołgi zmierzające na zachód.

W 1976 wybudowano ośrodek zdrowia[14]. W czasach PRL mieszkańcy utworzyli Gminną Spółdzielnię "Samopomoc Chłopska". W 1993 otwarto sklep spożywczo-przemysłowy "TAG"[15]. W 1998 w miejscu rozebranej drewnianej karczmy stanął dom weselny "Vegas". W lipcu 2000 rozpoczęto budowę Delikatesów Centrum[15]. W 2006 wyburzono poaustriacką tzw. budkę kolejową usytuowaną przy przejeździe przez tory kolejowe. W 2007 otwarto nowy budynek ośrodka zdrowia prowadzony przez prywatną spółkę "Medicum". W 2010 w wyniku intensywnych opadów deszczu na terenie wsi uaktywniło się osuwisko niszcząc dom jednorodzinny i uszkadzając drogę wojewódzką[16].

Ochronka w Nowodworzu[edytuj | edytuj kod]

Nowa ochronka z kaplicą na parterze. Wybudowana w latach 1991-1993.

W 1867 z fundacji księżnej Izabeli Sanguszko[17] żony księcia Władysława Hieronima Sanguszko przybyły do Nowodworza pierwsze siostry ze zgromadzenia Sióstr Służebniczek Najświętszej Maryi Panny Niepokalanie Poczętej. Fundatorka ofiarowała obszerny dom i ogród oraz subwencje na utrzymanie. W zamian siostry nie tylko prowadziły ochronkę dla dzieci służby dworskiej, ale też gromadziły ludność na nabożeństwa, prowadziły czytanie książek religijnych, naukę katechizmu, pielęgnowały chorych i pracowały na pańskich polach. W czasie II wojny światowej siostry dożywiały dzieci[18]. Gdy 13 czerwca 1942 w sąsiednim Tarnowcu również otwarto ochronkę rozpoczęła w niej pracę s.Władysława Bardo, która przez 4 miesiące dochodziła z domu w Nowodworzu[19].

30 grudnia 1952 roku poświęcono kaplicę pod wezwaniem św. Józefa w domu sióstr. Po wojnie rozpoczęło się upaństwawianie dużych majątków ziemskich, tym samym ochronka, będąca fragmentem folwarku Sanguszków została przejęta przez państwo i zamknięta. Dopiero w 1958 do ksiąg wieczystych jako właściciela ogrodu wraz z budynkiem mieszkalnym i gospodarczym wpisano Zgromadzenie Sióstr Służebniczek[18].

Dzięki wsparciu finansowym miejscowej ludności w latach 1991-1993 roku obok starej, zniszczonej już ochronki wybudowano nowy, murowany budynek mieszczący kaplicę i przedszkole. 30 listopada 1993 roku odbyła się uroczystość poświęcenia nowej ochronki[18]. Stary budynek rozebrano.

Dom Pomocy Społecznej w Nowodworzu[edytuj | edytuj kod]

Dom Pomocy Społecznej w Nowodworzu.

18 grudnia 2003 na terenie dawnych koszar oddano do użytku Dom Pomocy Społecznej wykonany według duńskiego[20] projektu[21]. Całodobowa placówka przeznaczona jest dla osób przewlekle psychicznie chorych, zarówno kobiet jak i mężczyzn. Dom Pomocy Społecznej jest obecnie miejscem zamieszkania dla 142 osób[22]. W budynku znajdują się: gabinet zabiegowy i lekarski, gabinet fizjoterapii, stołówka, oddziałowe sale terapeutyczne, biblioteka, sala doświadczania świata, świetlica ogólna oraz kaplica domowa p.w. Matki Teresy z Kalkuty, w której dwa razy w tygodniu odprawiana jest msza. W wyniku rozbudowy DPS wzbogacił się o nowe pracownie terapeutyczne: komputerową, choreoterapii, stolarską, ceramiczną, kulinarną i plastyczną. Dom otoczony jest rozległym parkiem ze stawem. Na terenie obiektu znajduje się również boisko do gry w  piłkę nożną, w piłkę siatkową,  w koszykówkę, a także teren rekreacyjny z ławkami, huśtawkami i wiatą[22]. 1 września 2004 otwarto Środowiskowy Dom Samopomocy w Nowodworzu przeznaczony dla 30 osób z zaburzeniami psychicznymi i niepełnosprawnych intelektualnie (typ AB). Placówka znajduje się w budynku DPS. ŚDS jest placówką dziennego pobytu i prowadzi działalność od poniedziałku do piątku. Uczestnicy zajęć mają zapewniony codzienny dowóz do ośrodka oraz gorący posiłek[23]. W 2014 otwarto nowe skrzydło DPS-u, powstałe dzięki dofinansowaniu ze Szwajcarsko-Polskiego Programu Współpracy[24][25].

Dom Ludowy w Nowodworzu[edytuj | edytuj kod]

Nowodworze. Po lewej Dom Ludowy, po prawej Ośrodek Zdrowia. 2010r.

3 lipca 2010 otwarto Dom Ludowy w Nowodworzu, pełniący rolę ośrodka kultury[26]. Budynek powstał staraniem miejscowej ludności[27], przy organizacyjnym wsparciu samorządu i dzięki środkom unijnym. Niszczejący, piętrowy fragment starego ośrodka zdrowia został wyremontowany - uzyskano nowoczesny, parterowy obiekt przystosowany dla potrzeb niepełnosprawnych. Obok wybudowano boisko ze sztuczną nawierzchnią. W budynku funkcjonuje Galicyjska Akademia Przeszłości „Żak”. Prowadzi ona różnorakie spotkania, kluby i warsztaty[28]. Udzielane są darmowe porady prawne[29]. Budynek spełnia również rolę lokalu wyborczego[30] i miejsca zebrań wiejskich[27]. Odbywają się w nim także sesje Młodzieżowej Rady Gminy Tarnów[31].

Sport[edytuj | edytuj kod]

  • Weronika Głąb (ur. 1994)[32] - pływaczka, zawodniczka ZKS Unii Tarnów, medalistka konkursów pływackich[14] (m.in. poczwórne złoto na Mistrzostwach Polski Młodzików w Pływaniu)[33].
  • Żużlowiec Janusz Kołodziej na swojej działce w Nowodworzu wybudował tor crossowy długości 200 m dla quadów i motocykli[34][35][36].
  • W 2014 w ramach Programu Fundusz Inicjatyw Obywatelskich Małopolska Lokalnie pensjonariusze oraz pracownicy DPS-u odtworzyli starą strzelnicę w parku, gdzie dawniej znajdowała się jednostka wojskowa. Pensjonariusze strzelają pod okiem instruktorów m.in. z wiatrówek[37][38].

Związani z Nowodworzem[edytuj | edytuj kod]

Przypisy[edytuj | edytuj kod]

  1. UG Tarnów[1]
  2. Rządowe Centrum Legislacji, Rozporządzenie Ministra Administracji i Cyfryzacji z dnia - Dziennik Ustaw, dziennikustaw.gov.pl [dostęp 2018-03-28] (pol.).
  3. l, Główny Urząd Statystyczny, eteryt.stat.gov.pl [dostęp 2018-03-28] (pol.).
  4. a b c d Tadeusz Pęcak: Poręba Radlna.Dzieje do 1988r. Tarnów: Urząd Gminy Tarnów, 1996.
  5. Skorowidz wszystkich miejscowości położonych w Królestwie Galicyi i Lodomeryi. [dostęp 2015-12-26].
  6. a b Andrzej Niedojadło: Hrabstwo Tarnowskie w XVII i XVIII wieku : dzieje społeczno-gospodarcze. Tarnów, Tuchów: Mała Poligrafia Redemptorystów, 2011. ISBN 978-83-7631-300-9.
  7. Pierwszy kataster gruntowy Galicji.
  8. Drugi kataster gruntowy Galicji.
  9. Marek Popiel, Stanisław Potępa: Hrabstwo tarnowskie Sanguszków. Tarnów: Tarnowskie Towarzystwo Kulturalne, 2001.
  10. Gminny Program Ochrony Nad Zabytkami Gminy Tarnów http://bip.gminatarnow.pl/userfiles/file/info/2013/GPONZ.pdf
  11. Województwo sandomierskie w drugiej połowie XVI wieku. ; Cz. 2, Komentarz, indeksy, Warszawa 1993, s. 106.
  12. Filip Sulimierski, Bronisław Chlebowski, Władysław Walewski: Słownik geograficzny Królestwa Polskiego i innych krajów słowiańskich Tom VII. [dostęp 2015-12-27]. s. 246.
  13. Zygmunt Szych. Zostaje pamięć... W 50-tą rocznicę strajków chłopskich. „Dziennik Polski”. 
  14. a b Rada Sołecka w Nowodworzu. Plan odnowy miejscowości Nowodworze na lata 2009-2015. . Urząd Gminy Tarnów. 
  15. a b Libertus: Nowodworze Nieoficjalny Serwis Internetowy. [dostęp 2015-12-26].
  16. Urząd Gminy Tarnów. Wojewoda odwiedza rodzinę Jachymów poszkodowaną przez osuwisko. http://217.117.129.230/old/news.php?readmore=1057
  17. Czas, polona.pl [dostęp 2016-04-02].
  18. a b c Dziękczynne Magnificat - Służebniczki Starowiejskie Tarnów - Prowincja Tarnowska, www.sluzebniczkitarnow.pl [dostęp 2017-11-18] (ang.).
  19. Super User, Niepubliczne Przedszkole w Tarnowcu - > Historia przedszkola, www.pptarnowiec.pl [dostęp 2017-11-18] (pol.).
  20. Ryszard Lis. Bliżej domu. „Temi”, 17.06.1998. 
  21. "Znajdą tu opiekę...". „Gazeta Tarnowska (dodatek Gazety Krakowskiej)”, 19.12.2003. 
  22. a b www.dpsnowodworze.pl. [dostęp 2015-12-26].
  23. Środowiskowy Dom Samopomocy w Nowodworzu. [dostęp 2015-12-26].
  24. Zakończyła się rozbudowa DPS w Nowodworzu, MiL - regionalny portal informacyjny, Miasto i Ludzie [dostęp 2015-12-26].
  25. Województwo Małopolskie, Łagodna zima sprzyja rozbudowie małopolskich dps-ów.
  26. Akademia Galicyjska: Nowodworze - otwarcie domu ludowego. [dostęp 2015-12-27].
  27. a b Tarnow.net.pl: Dom komunalny w Nowodworzu coraz bliżej. [dostęp 2015-12-27].
  28. Galicyjska Akademia Przeszłości „Żak” w Nowodworzu. [dostęp 2015-12-27].
  29. Stowarzyszenie Doradców Prawnych: Bezpłatne porady prawne w Gminie Tarnów. [dostęp 2015-12-27].
  30. Lokale wyborcze tarnowskie. Gdzie głosować w wyborach samorządowych 2014 [WIDEO, SONDA], Gazetakrakowska.pl [dostęp 2015-12-27].
  31. Urząd Gminy Tarnów: Obradowali młodzi radni. [dostęp 2015-12-27].
  32. Rekordowe mistrzostwa, dziennikpolski24.pl [dostęp 2015-12-27].
  33. Poczwórnie ozłocona Weronika Głąb, dziennikpolski24.pl [dostęp 2015-12-27].
  34. eSpeedway.pl | To co kochasz - żużel, www.espeedway.pl [dostęp 2015-12-26].
  35. eSpeedway.pl | To co kochasz - żużel, www.espeedway.pl [dostęp 2015-12-26].
  36. „Marzenia się spełniają” – Janusz Kołodziej | Unia Tarnów Żużel, unia.tarnow.pl [dostęp 2015-12-26].
  37. Projekt: "Strzał w dziesiątkę". [dostęp 2015-12-26].
  38. Radio Kraków: Strzelnica terapią w podtarnowskim DPS? Zdania są podzielone. ZDJĘCIA. [dostęp 2015-12-26].
  39. Jan Hebda. Narodziny Ruchu Ludowego w Tarnowskiem. „Rocznik Tarnowski 1991/1992”. Tarnowskie Towarzystwo Kulturalne. 
  40. Andrzej Kaleta. Stanowisko władz kościelnych wobec ruchu ludowego w Galicji na przykładzie społecznej i wydawniczej działalności księdza Stanisława Stojałowskiego. „Toruńskie studia bibliologiczne”. Uniwersytet Jana Kochanowskiego w Kielcach. ISSN 2080-1807. 
  41. Towarzystwo Miłośników Ziemi Łabowskiej: Pierwsi księża rzymskokatoliccy w Łabowej.. [dostęp 2015-12-26].
  42. Ks. Adam Nowak: Słownik biograficzny kapłanów diecezji tarnowskiej 1786-1985. Tom 3.
  43. Parafia w Czarnej - księża w parafii. [dostęp 2015-12-26].
  44. 150 najbardziej zasłużonych kapłanów dekanatów dębickich. 2014. [dostęp 2015-12-26].

Linki zewnętrzne[edytuj | edytuj kod]