Nowodworze

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Przejdź do nawigacji Przejdź do wyszukiwania
Nowodworze
Dom Pomocy Społecznej
Dom Pomocy Społecznej
Rodzaj miejscowości wieś
Państwo  Polska
Województwo małopolskie
Powiat tarnowski
Gmina Tarnów
Liczba ludności (2015) 779[1]
Strefa numeracyjna 14
Kod pocztowy 33-112
Tablice rejestracyjne KTA
SIMC 0832947
Położenie na mapie gminy wiejskiej Tarnów
Mapa lokalizacyjna gminy wiejskiej Tarnów
Nowodworze
Nowodworze
Położenie na mapie powiatu tarnowskiego
Mapa lokalizacyjna powiatu tarnowskiego
Nowodworze
Nowodworze
Położenie na mapie województwa małopolskiego
Mapa lokalizacyjna województwa małopolskiego
Nowodworze
Nowodworze
Położenie na mapie Polski
Mapa lokalizacyjna Polski
Nowodworze
Nowodworze
Ziemia49°58′06″N 20°59′27″E/49,968333 20,990833

Nowodworzewieś w Polsce położona w województwie małopolskim, w powiecie tarnowskim, w gminie Tarnów. Na pagórkowatych ramionach Góry św. Marcina opadających gwałtownie ku dolinie rzeki Biała.

Wieś przecinają na linii północ-południe: droga wojewódzka nr 977 Tarnów-Gorlice, droga powiatowa nr K1401 Nowodworze-Rzuchowa oraz linia kolejowa relacji Tarnów-Leluchów. Komunikacja zbiorowa z Tarnowem realizowana jest poprzez dwie linie autobusowe miejskie nr 228 i 225 oraz PKS.

Części wsi[edytuj | edytuj kod]

Integralne części wsi Nowodworze[2][3]
SIMC Nazwa Rodzaj
0832953 Granica część wsi
0832960 Na Górce część wsi

Toponimia[edytuj | edytuj kod]

Najstarsza wzmianka o wsi pochodzi z dokumentu sprzedaży z 1392, gdzie widnieje pod starosłowiańską nazwą Przewrocze[4]. Pierwszym znanym właścicielem był osiadły nad rzeką Białą ród Gryfitów zwanych później Radlińskimi. Następnie po wykupie przez Tarnowskich herbu Leliwa, wieś Przewrocze przemianowana została na Nowy Dwór. Nazwa ta widnieje w dokumencie z 1448. W oficjalnych spisach miejscowości występowała również pod nazwą Nowodwórze[5], a na austriackich mapach i w dokumentach Archiwum Sanguszków często jest określana jako Nowodwórz[6]. Integralne części wsi: Borki, Kliny, Mokrzyska, Na Lochy, Osterlisko (Na Górce), Wartowska, Zalaski, Zimna Woda, Żurawieniec. Przysiółek: Granice (dawniej zwane Tłoki)[7][8].

Najstarsze miejscowe nazwiska[edytuj | edytuj kod]

Spis pańszczyzny z 1785 roku wymienia w Nowodworzu rodziny o następujących nazwiskach:

Czermak (1), Iwaniec (1), Jarzem[b]ski (2), Mitera (1), Laska (1), Lis (1), Łabędź (1), Pis (2), Pudłowski (1), Sobarnia (1), Szablowski (1), Tyrka (4), Wzorek (3), Zabawa (2), Zając (1). W nawiasach podano liczbę rodzin o danym nazwisku[4].

W tym też czasie poszczególne role (części wsi) i zagrody nosiły nazwy zaczerpnięte od poprzednich gospodarzy. Były to: Czermakowa (Czermak), Maćkowska (Maćko/Maćkowski), Masickiego (Masicki), Naydałowa (Najdała), Szablowska (Szablowski), Szpyrowska (Szpyro/Szpyrowski), Wzorkowska (Wzorek), Zabawska (Zabawa)[4]. W nawiasie podano przypuszczalne nazwisko, od którego pochodziła.

Przynależność administracyjna[edytuj | edytuj kod]

W okresie I RP położona w powiecie pilzneńskim w województwie sandomierskim. W latach 1547-1945 należała do tzw. Hrabstwa Tarnowskiego[6][9].

Po utworzeniu gmin zbiorowych Nowodworze należało w latach 1934–1954 do Gminy Gumniska. Następnie w latach 1954–1972 do Gromady Tarnowiec. Od 1973 sołectwo wchodzi w skład Gminy Tarnów. W latach 1975–1998 miejscowość administracyjnie należała do województwa tarnowskiego.

Nowodworze należy do parafii rzymskokatolickiej w Porębie Radlnej.

Historia[edytuj | edytuj kod]

Początki osadnictwa na tych terenach sięgają 4500 lat p.n.e. W sąsiedniej Radlnej naukowcy PAN odnaleźli wióry krzemienne będące pozostałością po ludności pochodzenia południowego z cyklu kultur wstęgowych, prowadzącej osiadły tryb życia i utrzymującej się w dużym stopniu z gospodarki rolniczo-hodowlanej. W centrum Nowodworza znajduje się stanowisko archeologiczne osady kultury przeworskiej z okresu rzymskiego (nr stanowiska AZP-62/104/66)[10].

W latach 70. XVI wieku wieś była własnością wojewody kijowskiego Konstantego Wasyla Ostrogskiego[11].

Czasy galicyjskie[edytuj | edytuj kod]

W XVIII w. znajdował się tu jodłowy dwór, kaplica, folwark i karczma[4]. W 1876 przez pola należące do wsi przeprowadzono linię kolejową Tarnów–Leluchów, obok przejazdu wybudowano budkę dróżnika. W czasach zaborów, na uboczu, w pobliżu linii kolejowej powstała składnica wojskowa zwana przez miejscową ludność Prochownią, obok w skarpie wybudowano strzelnicę. Jak podaje słownik geograficzny z końca XIX wieku:

"Nowodwórze, wieś [w] powiecie tarnowski[m], przy gościńcu z Tarnowa (...) do Tuchowa, nad potokiem płynącym od Góry św. Marcina (...) do Biały. Grunta tej wsi przecinają tory kolei tarnowsko-leluchowskiej, między stacjami Tarnów i Pleśna-Łowczówek. Nowodwórze ma 220 mieszkańców rz.-katolików (parafia w Porębie Radlnej), kasę pożyczkową z kapitałem 237 zł waluty austryackiej i mały dom sióstr miłosierdzia, które się kształceniem dziatwy zajmują. Większa posiadłość książąt Sanguszków ma obszaru 178 roli, 20 łąk i ogrodów i 8 mórg pastwisk; posiadłość mniejsza 94 roli, 13 łąk, 14 pastwisk i 6 mórg lasu"[12].

Wiosną 1909 Towarzystwo Szkoły Ludowej otwarło w Nowodworzu czytelnię[13].

I wojna światowa[edytuj | edytuj kod]

Podczas I wojny światowej front zatrzymał się na kilka miesięcy w odległości ok. 3 km od wsi, po domach kwaterowało wojsko rosyjskie.

Okres międzywojenny[edytuj | edytuj kod]

W 1937 główne skrzyżowanie we wsi stało się areną Wielkiego Strajku Chłopskiego. Przez trzy dni blokowano siłą dostawy żywności z okolicznych wsi i Tuchowa do miasta Tarnowa. Dochodziło do pobić osób próbujących przedostać się przez kordon. Protestującymi i agresorami byli w szczególności mieszkańcy sąsiedniej Poręby Radlnej. Trzeciego dnia policja otoczyła szpalerem strajkujących i zagroziła użyciem siły. Po kolejnej groźbie chłopi rozeszli się. W następnych dniach kilka osób aresztowano[14].

II wojna światowa[edytuj | edytuj kod]

II wojna światowa to w pamięci mieszkańców głównie czas głodu i wyjazdów na roboty przymusowe do III Rzeszy. Pod koniec wojny w ramach Baudienstu ludność zmuszana była też do pracy na miejscu przy budowie umocnień i okopów, które miały zatrzymać radzieckie czołgi zmierzające na zachód.

Współcześnie[edytuj | edytuj kod]

Na początku lat 70-tych otwarto obwodnicę wsi w ciągu drogi Tarnów-Tuchów. W 1976 wybudowano ośrodek zdrowia[15]. W czasach PRL mieszkańcy utworzyli Gminną Spółdzielnię "Samopomoc Chłopska". W 1993 otwarto sklep spożywczo-przemysłowy "TAG"[16]. W 1998 w miejscu rozebranej drewnianej karczmy stanął dom weselny "Vegas". W lipcu 2000 rozpoczęto budowę Delikatesów Centrum[16]. W 2006 wyburzono poaustriacką tzw. budkę kolejową usytuowaną przy przejeździe przez tory kolejowe. W 2007 otwarto nowy budynek ośrodka zdrowia prowadzony przez prywatną spółkę "Medicum". W 2010 w wyniku intensywnych opadów deszczu na terenie wsi uaktywniło się osuwisko niszcząc dom jednorodzinny i uszkadzając drogę wojewódzką[17].

Ochronka w Nowodworzu[edytuj | edytuj kod]

Nowa ochronka z kaplicą na parterze. Wybudowana w latach 1991-1993.

W 1867 z fundacji księżnej Izabeli Sanguszko[18] żony księcia Władysława Hieronima Sanguszko przybyły do Nowodworza pierwsze siostry ze zgromadzenia Sióstr Służebniczek Najświętszej Maryi Panny Niepokalanie Poczętej. Fundatorka ofiarowała obszerny dom i ogród oraz subwencje na utrzymanie. W zamian siostry nie tylko prowadziły ochronkę dla dzieci służby dworskiej, ale też gromadziły ludność na nabożeństwa, prowadziły czytanie książek religijnych, naukę katechizmu, pielęgnowały chorych i pracowały na pańskich polach. W czasie II wojny światowej siostry dożywiały dzieci[19]. Gdy 13 czerwca 1942 w sąsiednim Tarnowcu również otwarto ochronkę rozpoczęła w niej pracę s.Władysława Bardo, która przez 4 miesiące dochodziła z domu w Nowodworzu[20].

30 grudnia 1952 roku poświęcono kaplicę pod wezwaniem św. Józefa w domu sióstr. Po wojnie rozpoczęło się upaństwawianie dużych majątków ziemskich, tym samym ochronka, będąca fragmentem folwarku Sanguszków została przejęta przez państwo i zamknięta. Dopiero w 1958 do ksiąg wieczystych jako właściciela ogrodu wraz z budynkiem mieszkalnym i gospodarczym wpisano Zgromadzenie Sióstr Służebniczek[19].

Dzięki wsparciu finansowym miejscowej ludności w latach 1991-1993 roku obok starej, zniszczonej już ochronki wybudowano nowy, murowany budynek mieszczący kaplicę i przedszkole. 30 listopada 1993 roku odbyła się uroczystość poświęcenia nowej ochronki[19]. Stary budynek rozebrano.

Dom Pomocy Społecznej w Nowodworzu[edytuj | edytuj kod]

Dom Pomocy Społecznej w Nowodworzu.

18 grudnia 2003 na terenie dawnych koszar oddano do użytku Dom Pomocy Społecznej wykonany według duńskiego[21] projektu[22]. Całodobowa placówka przeznaczona jest dla osób przewlekle psychicznie chorych, zarówno kobiet jak i mężczyzn. Dom Pomocy Społecznej jest obecnie miejscem zamieszkania dla 142 osób[23]. W budynku znajdują się: gabinet zabiegowy i lekarski, gabinet fizjoterapii, stołówka, oddziałowe sale terapeutyczne, biblioteka, sala doświadczania świata, świetlica ogólna oraz kaplica domowa p.w. Matki Teresy z Kalkuty, w której dwa razy w tygodniu odprawiana jest msza. W wyniku rozbudowy DPS wzbogacił się o nowe pracownie terapeutyczne: komputerową, choreoterapii, stolarską, ceramiczną, kulinarną i plastyczną. Dom otoczony jest rozległym parkiem ze stawem. Na terenie obiektu znajduje się również boisko do gry w  piłkę nożną, w piłkę siatkową,  w koszykówkę, a także teren rekreacyjny z ławkami, huśtawkami i wiatą[23]. 1 września 2004 otwarto Środowiskowy Dom Samopomocy w Nowodworzu przeznaczony dla 30 osób z zaburzeniami psychicznymi i niepełnosprawnych intelektualnie (typ AB). Placówka znajduje się w budynku DPS. ŚDS jest placówką dziennego pobytu i prowadzi działalność od poniedziałku do piątku. Uczestnicy zajęć mają zapewniony codzienny dowóz do ośrodka oraz gorący posiłek[24]. W 2014 otwarto nowe skrzydło DPS-u, powstałe dzięki dofinansowaniu ze Szwajcarsko-Polskiego Programu Współpracy[25][26].

Dom Ludowy w Nowodworzu[edytuj | edytuj kod]

Nowodworze. Po lewej Dom Ludowy, po prawej Ośrodek Zdrowia. 2010r.

3 lipca 2010 otwarto Dom Ludowy w Nowodworzu, pełniący rolę ośrodka kultury[27]. Budynek powstał staraniem miejscowej ludności[28], przy organizacyjnym wsparciu samorządu i dzięki środkom unijnym. Niszczejący, piętrowy fragment starego ośrodka zdrowia został wyremontowany - uzyskano nowoczesny, parterowy obiekt przystosowany dla potrzeb niepełnosprawnych. Obok wybudowano boisko ze sztuczną nawierzchnią. W budynku funkcjonuje Galicyjska Akademia Przeszłości „Żak”. Prowadzi ona różnorakie spotkania, kluby i warsztaty[29]. Udzielane są darmowe porady prawne[30]. Budynek spełnia również rolę lokalu wyborczego[31] i miejsca zebrań wiejskich[28]. Odbywają się w nim także sesje Młodzieżowej Rady Gminy Tarnów[32].

Sport[edytuj | edytuj kod]

  • Weronika Głąb (ur. 1994)[33] - pływaczka, zawodniczka ZKS Unii Tarnów, medalistka konkursów pływackich[15] (m.in. poczwórne złoto na Mistrzostwach Polski Młodzików w Pływaniu)[34].
  • Żużlowiec Janusz Kołodziej na swojej działce w Nowodworzu wybudował tor crossowy długości 200 m dla quadów i motocykli[35][36][37].
  • W 2014 w ramach Programu Fundusz Inicjatyw Obywatelskich Małopolska Lokalnie pensjonariusze oraz pracownicy DPS-u odtworzyli starą strzelnicę w parku, gdzie dawniej znajdowała się jednostka wojskowa. Pensjonariusze strzelają pod okiem instruktorów m.in. z wiatrówek[38][39].

Związani z Nowodworzem[edytuj | edytuj kod]

Przypisy[edytuj | edytuj kod]

  1. UG Tarnów[1]
  2. Rządowe Centrum Legislacji, Rozporządzenie Ministra Administracji i Cyfryzacji z dnia - Dziennik Ustaw, dziennikustaw.gov.pl [dostęp 2018-03-28] (pol.).
  3. l, Główny Urząd Statystyczny, eteryt.stat.gov.pl [dostęp 2018-03-28] (pol.).
  4. a b c d Tadeusz Pęcak: Poręba Radlna.Dzieje do 1988r. Tarnów: Urząd Gminy Tarnów, 1996.
  5. Skorowidz wszystkich miejscowości położonych w Królestwie Galicyi i Lodomeryi. [dostęp 2015-12-26].
  6. a b Andrzej Niedojadło: Hrabstwo Tarnowskie w XVII i XVIII wieku : dzieje społeczno-gospodarcze. Tarnów, Tuchów: Mała Poligrafia Redemptorystów, 2011. ISBN 978-83-7631-300-9.
  7. Pierwszy kataster gruntowy Galicji.
  8. Drugi kataster gruntowy Galicji.
  9. Marek Popiel, Stanisław Potępa: Hrabstwo tarnowskie Sanguszków. Tarnów: Tarnowskie Towarzystwo Kulturalne, 2001.
  10. Gminny Program Ochrony Nad Zabytkami Gminy Tarnów http://bip.gminatarnow.pl/userfiles/file/info/2013/GPONZ.pdf
  11. Województwo sandomierskie w drugiej połowie XVI wieku. ; Cz. 2, Komentarz, indeksy, Warszawa 1993, s. 106.
  12. Filip Sulimierski, Bronisław Chlebowski, Władysław Walewski: Słownik geograficzny Królestwa Polskiego i innych krajów słowiańskich Tom VII. [dostęp 2015-12-27]. s. 246.
  13. Österreichische Nationalbibliothek, ANNO, Kuryer Lwowski (Lemberger Courier), 1909-03-27, Seite 10, anno.onb.ac.at [dostęp 2018-06-06] (niem.).
  14. Zygmunt Szych. Zostaje pamięć... W 50-tą rocznicę strajków chłopskich. „Dziennik Polski”. 
  15. a b Rada Sołecka w Nowodworzu. Plan odnowy miejscowości Nowodworze na lata 2009-2015. . Urząd Gminy Tarnów. 
  16. a b Libertus: Nowodworze Nieoficjalny Serwis Internetowy. [dostęp 2015-12-26].
  17. Urząd Gminy Tarnów. Wojewoda odwiedza rodzinę Jachymów poszkodowaną przez osuwisko. http://217.117.129.230/old/news.php?readmore=1057
  18. Czas, polona.pl [dostęp 2016-04-02].
  19. a b c Dziękczynne Magnificat - Służebniczki Starowiejskie Tarnów - Prowincja Tarnowska, www.sluzebniczkitarnow.pl [dostęp 2017-11-18] (ang.).
  20. Super User, Niepubliczne Przedszkole w Tarnowcu - > Historia przedszkola, www.pptarnowiec.pl [dostęp 2017-11-18] (pol.).
  21. Ryszard Lis. Bliżej domu. „Temi”, 17.06.1998. 
  22. "Znajdą tu opiekę...". „Gazeta Tarnowska (dodatek Gazety Krakowskiej)”, 19.12.2003. 
  23. a b www.dpsnowodworze.pl. [dostęp 2015-12-26].
  24. Środowiskowy Dom Samopomocy w Nowodworzu. [dostęp 2015-12-26].
  25. Zakończyła się rozbudowa DPS w Nowodworzu, MiL - regionalny portal informacyjny, Miasto i Ludzie [dostęp 2015-12-26].
  26. Województwo Małopolskie, Łagodna zima sprzyja rozbudowie małopolskich dps-ów.
  27. Akademia Galicyjska: Nowodworze - otwarcie domu ludowego. [dostęp 2015-12-27].
  28. a b Tarnow.net.pl: Dom komunalny w Nowodworzu coraz bliżej. [dostęp 2015-12-27].
  29. Galicyjska Akademia Przeszłości „Żak” w Nowodworzu. [dostęp 2015-12-27].
  30. Stowarzyszenie Doradców Prawnych: Bezpłatne porady prawne w Gminie Tarnów. [dostęp 2015-12-27].
  31. Lokale wyborcze tarnowskie. Gdzie głosować w wyborach samorządowych 2014 [WIDEO, SONDA], Gazetakrakowska.pl [dostęp 2015-12-27].
  32. Urząd Gminy Tarnów: Obradowali młodzi radni. [dostęp 2015-12-27].
  33. Rekordowe mistrzostwa, dziennikpolski24.pl [dostęp 2015-12-27].
  34. Poczwórnie ozłocona Weronika Głąb, dziennikpolski24.pl [dostęp 2015-12-27].
  35. eSpeedway.pl | To co kochasz - żużel, www.espeedway.pl [dostęp 2015-12-26].
  36. eSpeedway.pl | To co kochasz - żużel, www.espeedway.pl [dostęp 2015-12-26].
  37. „Marzenia się spełniają” – Janusz Kołodziej | Unia Tarnów Żużel, unia.tarnow.pl [dostęp 2015-12-26].
  38. Projekt: "Strzał w dziesiątkę". [dostęp 2015-12-26].
  39. Radio Kraków: Strzelnica terapią w podtarnowskim DPS? Zdania są podzielone. ZDJĘCIA. [dostęp 2015-12-26].
  40. Jan Hebda. Narodziny Ruchu Ludowego w Tarnowskiem. „Rocznik Tarnowski 1991/1992”. Tarnowskie Towarzystwo Kulturalne. 
  41. Andrzej Kaleta. Stanowisko władz kościelnych wobec ruchu ludowego w Galicji na przykładzie społecznej i wydawniczej działalności księdza Stanisława Stojałowskiego. „Toruńskie studia bibliologiczne”. Uniwersytet Jana Kochanowskiego w Kielcach. ISSN 2080-1807. 
  42. Towarzystwo Miłośników Ziemi Łabowskiej: Pierwsi księża rzymskokatoliccy w Łabowej.. [dostęp 2015-12-26].
  43. Ks. Adam Nowak: Słownik biograficzny kapłanów diecezji tarnowskiej 1786-1985. Tom 3.
  44. Parafia w Czarnej - księża w parafii. [dostęp 2015-12-26].
  45. 150 najbardziej zasłużonych kapłanów dekanatów dębickich. 2014. [dostęp 2015-12-26].

Linki zewnętrzne[edytuj | edytuj kod]