Nowodworze

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Skocz do: nawigacja, szukaj
Nowodworze
Nowodworze
Rodzaj miejscowości wieś
Państwo  Polska
Województwo małopolskie
Powiat tarnowski
Gmina Tarnów
Liczba ludności (2015) 779[1]
Strefa numeracyjna 14
Kod pocztowy 33-112
Tablice rejestracyjne KTA
SIMC 0832947
Położenie na mapie województwa małopolskiego
Mapa lokalizacyjna województwa małopolskiego
Nowodworze
Nowodworze
Położenie na mapie Polski
Mapa lokalizacyjna Polski
Nowodworze
Nowodworze
Położenie na mapie świata
Mapa lokalizacyjna świata
Nowodworze
Nowodworze
Ziemia 49°58′06″N 20°59′27″E/49,968333 20,990833

Nowodworzewieś w Polsce położona w województwie małopolskim, w powiecie tarnowskim, w gminie Tarnów.

Wieś w powiecie pilzneńskim w województwie sandomierskim w latach 70-tych XVI wieku była własnością wojewody kijowskiego Konstantego Wasyla Ostrogskiego [2]. W latach 1975-1998 miejscowość administracyjnie należała do województwa tarnowskiego. W latach 1547-1945 należała do tzw. Hrabstwa Tarnowskiego[3][4]. Przez wieś przebiega linia kolejowa relacji Tarnów-Leluchów, droga wojewódzka nr 977 Tarnów-Gorlice, droga powiatowa nr K1401 Nowodworze-Rzuchowa. Komunikacja zbiorowa z Tarnowem realizowana jest poprzez dwie linie autobusowe miejskie nr 228 i 225 oraz PKS.

Toponimia[edytuj]

Najstarsza wzmianka o wsi pochodzi z dokumentu sprzedaży z 1392, gdzie widnieje pod starosłowiańską nazwą Przewrocze[5]. Pierwszym znanym właścicielem był osiadły nad rzeką Białą ród Gryfitów zwanych później Radlińskimi. Następnie po wykupie przez Tarnowskich herbu Leliwa, wieś Przewrocze przemianowana została na Nowy Dwór. Nazwa ta widnieje w dokumencie z 1448. W oficjalnych spisach miejscowości występowała również pod nazwą Nowodwórze[6], a na austriackich mapach i w dokumentach Archiwum Sanguszków często jest określana jako Nowodwórz[3]. Integralne części wsi: Borki, Kliny, Mokrzyska, Na Lochy, Osterlisko, Wartowska, Zalaski, Zimna Woda, Żurawieniec. Przysiółek: Tłoki[7][8].

Historia[edytuj]

Początki osadnictwa na tych terenach sięgają 4500 lat p.n.e. W sąsiedniej Radlnej naukowcy PAN odnaleźli wióry krzemienne będące pozostałością po ludności pochodzenia południowego z cyklu kultur wstęgowych, prowadzącej osiadły tryb życia i utrzymującej się w dużym stopniu z gospodarki rolniczo-hodowlanej. W centrum Nowodworza znajduje się stanowisko archeologiczne osady kultury przeworskiej z okresu rzymskiego (nr stanowiska AZP-62/104/66)[9]. W XVIII w. znajdował się tu jodłowy dwór, kaplica, folwark i karczma[5]. 12 listopada 1867 z fundacji księżnej Izabeli Sanguszko[10] otwarto w Nowodworzu ochronkę prowadzoną przez siostry służebniczki starowiejskie[11]. W 1876 przez pola należące do wsi przeprowadzono linię kolejową Tarnów–Leluchów, obok przejazdu wybudowano budkę dróżnika. W czasach zaborów, na uboczu, w pobliżu linii kolejowej powstała składnica wojskowa zwana przez miejscową ludność Prochownią, obok w skarpie wybudowano strzelnicę. Jak podaje słownik geograficzny z końca XIX wieku:

"Nowodwórze, wieś [w] powiecie tarnowski[m], przy gościńcu z Tarnowa (...) do Tuchowa, nad potokiem płynącym od Góry św. Marcina (...) do Biały. Grunta tej wsi przecinają tory kolei tarnowsko-leluchowskiej, między stacjami Tarnów i Pleśna-Łowczówek. Nowodwórze ma 220 mieszkańców rz.-katolików (parafia w Porębie Radlnej), kasę pożyczkową z kapitałem 237 zł waluty austryackiej i mały dom sióstr miłosierdzia, które się kształceniem dziatwy zajmują. Większa posiadłość książąt Samguszków ma obszaru 178 roli, 20 łąk i ogrodów i 8 mórg pastwisk; posiadłość mniejsza 94 roli, 13 łąk, 14 pastwisk i 6 mórg lasu"[12].

Podczas I wojny światowej front zatrzymał się na kilka miesięcy w odległości ok. 3 km od wsi, po domach kwaterowało wojsko rosyjskie. W 1920 w miejscowej ochronce erygowano kaplicę pw. św. Józefa[13]. W 1937 główne skrzyżowanie we wsi stało się areną Wielkiego Strajku Chłopskiego. Przez trzy dni blokowano siłą dostawy żywności z okolicznych wsi do miasta Tarnowa. Protestującymi byli w szczególności mieszkańcy sąsiedniej Poręby Radlnej. Trzeciego dnia policja otoczyła szpalerem strajkujących i zagroziła użyciem siły. Po kolejnej groźbie chłopi rozeszli się[14]. II wojna światowa to w pamięci mieszkańców głównie czas głodu i wyjazdów na roboty przymusowe do III Rzeszy. Pod koniec wojny w ramach Baudienstu ludność zmuszana była też do pracy na miejscu przy budowie umocnień i okopów, które miały zatrzymać radzieckie czołgi zmierzające na zachód.

W 1976 wybudowano ośrodek zdrowia[15]. W czasach PRL mieszkańcy utworzyli Gminną Spółdzielnię "Samopomoc Chłopska". W 1993 otwarto sklep spożywczo-przemysłowy "TAG"[16]. W 1995(?) powstała nowa ochronka sióstr zakonnych. W 1998 w miejscu rozebranej drewnianej karczmy stanął dom weselny "Vegas". W lipcu 2000 rozpoczęto budowę Delikatesów Centrum[16]. W 2006 wyburzono poaustriacką tzw. budkę kolejową usytuowaną przy przejeździe przez tory kolejowe. W 2007 otwarto nowy budynek ośrodka zdrowia prowadzony przez prywatną spółkę "Medicum". Począwszy od lat 70. XX w. powstały we wsi m.in. gospodarstwa ogrodnicze, sklepy wielobranżowe, magazyny materiałów budowlanych, firmy transportowe, firma budowlana WES-BUD (1997), apteka (2000), auto-serwis, auto-złom. W 2007 prezydent Tarnowa czynił przygotowania do włączenia w granice administracyjne miasta kilku miejscowości, w tym część wiejskiej gminy Tarnów. W wywiadach prasowych wspominał o zachętach w postaci karty miejskiej dla mieszkańców miasta[17][18]. W 2010 w wyniku intensywnych opadów deszczu na terenie wsi uaktywniło się osuwisko niszcząc dom jednorodzinny i uszkadzając drogę wojewódzką[19].

Dom Pomocy Społecznej w Nowodworzu[edytuj]

18 grudnia 2003 na terenie dawnych koszar oddano do użytku Dom Pomocy Społecznej wykonany według duńskiego[20] projektu[21]. Całodobowa placówka przeznaczona jest dla osób przewlekle psychicznie chorych, zarówno kobiet jak i mężczyzn. Dom Pomocy Społecznej jest obecnie miejscem zamieszkania dla 142 osób[22]. W budynku znajdują się: gabinet zabiegowy i lekarski, gabinet fizjoterapii, stołówka, oddziałowe sale terapeutyczne, biblioteka, sala doświadczania świata, świetlica ogólna oraz kaplica domowa p.w. Matki Teresy z Kalkuty, w której dwa razy w tygodniu odprawiana jest Msza Św. W wyniku rozbudowy DPS wzbogacił się o nowe pracownie terapeutyczne: komputerową, choreoterapii, stolarską, ceramiczną, kulinarną i plastyczną. Dom otoczony jest rozległym parkiem ze stawem. Na terenie obiektu znajduje się również boisko do gry w  piłkę nożną, w piłkę siatkową,  w koszykówkę, a także teren rekreacyjny z ławkami, huśtawkami i wiatą[22]. 1 września 2004 otwarto Środowiskowy Dom Samopomocy w Nowodworzu przeznaczony dla 30 osób z zaburzeniami psychicznymi i niepełnosprawnych intelektualnie (typ AB). Placówka znajduje się w budynku DPS. ŚDS jest placówką dziennego pobytu i prowadzi działalność od poniedziałku do piątku. Uczestnicy zajęć mają zapewniony codzienny dowóz do ośrodka oraz gorący posiłek[23]. W 2014 otwarto nowe skrzydło DPS-u, powstałe dzięki dofinansowaniu ze Szwajcarsko-Polskiego Programu Współpracy[24][25].

Dom Ludowy w Nowodworzu[edytuj]

W sobotę, 3 lipca 2010 otwarto Dom Ludowy w Nowodworzu, pełniący rolę ośrodka kultury[26]. Budynek powstał staraniem miejscowej ludności[27], przy organizacyjnym wsparciu samorządu i dzięki środkom unijnym. Niszczejący, piętrowy fragment starego ośrodka zdrowia, gdzie znajdowała się wcześniej kotłownia, zaplecze socjalne i mieszkania lekarzy wyremontowano uzyskując nowoczesny, parterowy obiekt przystosowany dla potrzeb niepełnosprawnych. Obok wybudowano boisko ze sztuczną nawierzchnią. W budynku funkcjonuje Galicyjska Akademia Przeszłości „Żak”. Prowadzi ona różnorakie spotkania, kluby i warsztaty m.in. naukę języka angielskiego, naukę gry na gitarze, naukę tańca, aerobik dla kobiet, spotkania dla miejscowego klubu seniora[28]. Udzielane są darmowe porady prawne[29]. Budynek spełnia również rolę lokalu wyborczego[30] i miejsca zebrań wiejskich[27]. Odbywają się w nim także sesje Młodzieżowej Rady Gminy Tarnów[31].

Sport[edytuj]

  • Weronika Głąb (ur. 1994)[32] - pływaczka, zawodniczka ZKS Unii Tarnów, medalistka konkursów pływackich[15] (m.in. poczwórne złoto na Mistrzostwach Polski Młodzików w Pływaniu)[33].
  • W 2014 w ramach Programu Fundusz Inicjatyw Obywatelskich "MAŁOPOLSKA LOKALNIE" pensjonariusze oraz pracownicy DPS-u odtworzyli starą strzelnicę w parku, gdzie dawniej znajdowała się jednostka wojskowa. Pensjonariusze strzelają pod okiem instruktorów m.in. z wiatrówek[37][38].

Znani mieszkańcy[edytuj]

Przypisy

  1. UG Tarnów[1]
  2. Województwo sandomierskie w drugiej połowie XVI wieku. ; Cz. 2, Komentarz, indeksy, Warszawa 1993, s. 106.
  3. a b Andrzej Niedojadło: Hrabstwo Tarnowskie w XVII i XVIII wieku : dzieje społeczno-gospodarcze. Tarnów, Tuchów: Mała Poligrafia Redemptorystów, 2011. ISBN 978-83-7631-300-9.
  4. Marek Popiel, Stanisław Potępa: Hrabstwo tarnowskie Sanguszków. Tarnów: Tarnowskie Towarzystwo Kulturalne, 2001.
  5. a b Tadeusz Pęcak: Poręba Radlna.Dzieje do 1988r. Tarnów: Urząd Gminy Tarnów, 1996.
  6. Skorowidz wszystkich miejscowości położonych w Królestwie Galicyi i Lodomeryi. [dostęp 2015-12-26].
  7. Pierwszy kataster gruntowy Galicji.
  8. Drugi kataster gruntowy Galicji.
  9. Gminny Program Ochrony Nad Zabytkami Gminy Tarnów http://bip.gminatarnow.pl/userfiles/file/info/2013/GPONZ.pdf
  10. Czas, polona.pl [dostęp 2016-04-02].
  11. Adam Staszak: Życie i działalność Edmunda Bojanowskiego w opiniach ludzi jemu współczesnych. Pleszewskie Towarzystwo Kulturalne, 1999. [dostęp 2015-12-26].
  12. Filip Sulimierski, Bronisław Chlebowski, Władysław Walewski: Słownik geograficzny Królestwa Polskiego i innych krajów słowiańskich Tom VII. [dostęp 2015-12-27]. s. 246.
  13. [nowiny Nowiny Tarnowskiej Gminy nr 3 (126)]. , 2014. Urząd Gminy Tarnów. ISSN 1897-2446. 
  14. Zygmunt Szych. Zostaje pamięć... W 50-tą rocznicę strajków chłopskich. „Dziennik Polski”. 
  15. a b Rada Sołecka w Nowodworzu. Plan odnowy miejscowości Nowodworze na lata 2009-2015. . Urząd Gminy Tarnów. 
  16. a b Libertus: Nowodworze Nieoficjalny Serwis Internetowy. [dostęp 2015-12-26].
  17. Poszerzenie granic Tarnowa(dostęp 29.11.2015) http://www.timeto.pl/wiadomosci/regionalne/tarnow/1849-poszerzenie-granic-tarnowa
  18. Nie ma zgody na powiększenie Tarnowa (dostęp 29.11.2015) http://www.intarnet.pl/www1.atlas.okay.pl/index_full.html?action=full&id=9060
  19. Urząd Gminy Tarnów. Wojewoda odwiedza rodzinę Jachymów poszkodowaną przez osuwisko. http://217.117.129.230/old/news.php?readmore=1057
  20. Ryszard Lis. Bliżej domu. „Temi”, 17.06.1998. 
  21. "Znajdą tu opiekę...". „Gazeta Tarnowska (dodatek Gazety Krakowskiej)”, 19.12.2003. 
  22. a b www.dpsnowodworze.pl. [dostęp 2015-12-26].
  23. Środowiskowy Dom Samopomocy w Nowodworzu. [dostęp 2015-12-26].
  24. Zakończyła się rozbudowa DPS w Nowodworzu, MiL - regionalny portal informacyjny, Miasto i Ludzie [dostęp 2015-12-26].
  25. WojewództwoW. Małopolskie WojewództwoW., Łagodna zima sprzyja rozbudowie małopolskich dps-ów.
  26. Akademia Galicyjska: Nowodworze - otwarcie domu ludowego. [dostęp 2015-12-27].
  27. a b Tarnow.net.pl: Dom komunalny w Nowodworzu coraz bliżej. [dostęp 2015-12-27].
  28. Galicyjska Akademia Przeszłości „Żak” w Nowodworzu. [dostęp 2015-12-27].
  29. Stowarzyszenie Doradców Prawnych: Bezpłatne porady prawne w Gminie Tarnów. [dostęp 2015-12-27].
  30. Lokale wyborcze tarnowskie. Gdzie głosować w wyborach samorządowych 2014 [WIDEO, SONDA], Gazetakrakowska.pl [dostęp 2015-12-27].
  31. Urząd Gminy Tarnów: Obradowali młodzi radni. [dostęp 2015-12-27].
  32. Rekordowe mistrzostwa, dziennikpolski24.pl [dostęp 2015-12-27].
  33. Poczwórnie ozłocona Weronika Głąb, dziennikpolski24.pl [dostęp 2015-12-27].
  34. eSpeedway.pl | To co kochasz - żużel, www.espeedway.pl [dostęp 2015-12-26].
  35. eSpeedway.pl | To co kochasz - żużel, www.espeedway.pl [dostęp 2015-12-26].
  36. „Marzenia się spełniają” – Janusz Kołodziej | Unia Tarnów Żużel, unia.tarnow.pl [dostęp 2015-12-26].
  37. Projekt: "Strzał w dziesiątkę". [dostęp 2015-12-26].
  38. Radio Kraków: Strzelnica terapią w podtarnowskim DPS? Zdania są podzielone. ZDJĘCIA. [dostęp 2015-12-26].
  39. Jan Hebda. Narodziny Ruchu Ludowego w Tarnowskiem. „Rocznik Tarnowski 1991/1992”. Tarnowskie Towarzystwo Kulturalne. 
  40. Andrzej Kaleta. Stanowisko władz kościelnych wobec ruchu ludowego w Galicji na przykładzie społecznej i wydawniczej działalności księdza Stanisława Stojałowskiego. „Toruńskie studia bibliologiczne”. Uniwersytet Jana Kochanowskiego w Kielcach. ISSN 2080-1807. 
  41. Towarzystwo Miłośników Ziemi Łabowskiej: Pierwsi księża rzymskokatoliccy w Łabowej.. [dostęp 2015-12-26].
  42. Ks. Adam Nowak: Słownik biograficzny kapłanów diecezji tarnowskiej 1786-1985. Tom 3.
  43. Parafia w Czarnej - księża w parafii. [dostęp 2015-12-26].
  44. 150 najbardziej zasłużonych kapłanów dekanatów dębickich. 2014. [dostęp 2015-12-26].

Linki zewnętrzne[edytuj]