Preskryptywizm (językoznawstwo)

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Przejdź do nawigacji Przejdź do wyszukiwania
Ten artykuł dotyczy pojęcia z dziedziny socjolingwistyki. Zobacz też: inne znaczenia słowa „preskryptywizm”.

Preskryptywizm (łac. praescribere – przepisywać, ordynować; in. normatywizm[1]) – dążność do formułowania norm i wzorców posługiwania się językiem naturalnym, z zamiarem wywarcia wpływu na jego użytkowników, aby trzymali się proponowanych środków[1][2]. Prawidła te mogą regulować aspekty językowe takie jak wymowa, fleksja, leksyka, semantyka, składnia i frazeologia, a także kwestie zewnętrznojęzykowe takie jak ortografia i interpunkcja[3]. Dążeniom preskryptywnym towarzyszy zwykle tendencja do określania nieaprobowanych form jako z gruntu „gorszych”, „niewłaściwych” bądź „nielogicznych”; związane są z nimi również normatywne koncepcje błędu i poprawności językowej[4].

Preskrypcja lingwistyczna może mieć na celu uformowanie utylitarnego języka standardowego lub formalne skodyfikowanie jego norm. Ustanowienie jednolitego kodu językowego ma w założeniu ułatwić komunikację na dużych obszarach geograficznych oraz zmaksymalizować jednoznaczność i klarowność przekazu[5]. Zgodność wypowiedzi z tak uformowanym umownym wzorcem nabiera szczególnego znaczenia w kontekstach formalnych[6][7], gdzie za społecznie stosowne uchodzi operowanie „neutralną”, normatywną formą języka[8]. Praktyki preskryptywne mogą być także umotywowane chęcią przeciwdziałania kształtującym się zmianom językowym[9].

Podejście preskryptywne stawia się często w opozycji do deskryptywizmu[10], czyli postawy wystrzegającej się sądów normatywnych na rzecz neutralnego opisu rzeczywistości, przyjmowanej we współczesnym językoznawstwie akademickim za fundament analizy gramatycznej[11]. Praktyki normatywne swoje zastosowanie znajdują natomiast w edukacji i działalności wydawniczej[12][13]. We wschodnioeuropejskiej tradycji lingwistycznej dyscyplina zajmująca się kultywacją języka standardowego i preskrypcją nosi nazwę kultury języka lub kultury mowy[14][15].

Niektórzy autorzy jako „preskryptywizm” określają koncepcję, w której pewną formę języka promuje się jako wyższą lingwistycznie od innych, uznając tym samym ideologię języka standardowego za element konstytutywny preskryptywizmu lub wręcz utożsamiając preskryptywizm z tym systemem poglądów[16][17]. Inni natomiast używają tego pojęcia w odniesieniu do wszelkich działań mających na celu aktywne promowanie lub sankcjonowanie jakiegoś sposobu posługiwania się językiem (np. w danym kontekście lub rejestrze), nie implikując jednak, że praktyki te muszą się wiązać z propagowaniem ideologii języka standardowego[18][19]. Spotyka się również rozumienie, zgodnie z którym postawa preskryptywna to podejście kulturalnojęzykowe i kodyfikacyjne polegające na narzucaniu odgórnych nakazów i zakazów, opozycyjne wobec postaw bardziej liberalnych, silnie czerpiących w swojej praktyce poradniczej ze wcześniejszych badań opisowych[20]; w szerszym ujęciu jednak i te drugie stanowią formę preskryptywizmu[14].

Skrajną formą preskryptywizmu jest puryzm językowy[21].

Zastosowanie preskrypcji[edytuj | edytuj kod]

Preskrypcja lingwistyczna klasyfikowana jest jako końcowy etap standaryzacji języka. Odbywa się ona w otoczeniu kulturowym i jest umotywowana politycznie. Można ją pojmować jako formę postępu społecznego i kultywacji kultury. Jako że kulturę uważa się za głównę siłę w rozwoju języka standardowego, kraje zróżnicowane językowo często promują standaryzację i nawołują do przestrzegania stanowionych norm preskryptywnych[22].

Głównym celem preskrypcji lingwistycznej jest promowanie i konkretyzowanie zasad języka standardowego w kontekstach edukacyjnych[23]. Preskrypcja może także obejmować inne próby wywarcia wpływu na praktykę językową, takie jak wydawanie porad w kwestiach stylistycznych i estetycznych[23]. Jej praktyczne zastosowanie odnajduje się również w nauczaniu języków obcych, które z założenia ma charakter ściśle normatywny – wiąże się ono bowiem z instruowaniem ludzi, jak powinni mówić, na podstawie wcześniej sporządzonej dokumentacji[24][25]. Ponadto wydawnictwa mające z zamierzenia funkcję opisową są w praktyce często interpretowane jako publikacje normatywne, służąc jako źródła autorytatywne przy rozstrzyganiu kwestii poprawnościowych[26].

Preskrypcja pełni ważną rolę w ułatwianiu komunikacji międzyregionalnej – pozwala ona użytkownikom rozbieżnych dialektów operować wspólnym standardem językowym, szerzej zrozumiałym niż ich lokalne odmiany językowe. O ile taka mowa pomocnicza może uformować się samoistnie, chęć jej formalnego regulowania i nauczania jest powszechna w większości części świata[27]. Pisarze i inni autorzy często przywiązują wagę do przestrzegania norm preskryptywnych, chcąc uczynić przekaz bardziej przejrzystym i zrozumiałym dla szerokiego grona odbiorców[27]. Ponadto stabilność języka na przestrzeni wieków pozwala lepiej rozumieć teksty z minionych epok.

Źródła autorytatywne[edytuj | edytuj kod]

Preskrypcja zakłada istnienie autorytatywnych źródeł wydających zalecenia normatywne, szanowanych przez znaczącą część pisarzy i innych użytkowników języka. W przypadku języka angielskiego za takie źródła uchodzą zwykle książki. Przez większą część XX wieku poradnik Modern English Usage autorstwa H. W. Fowlera był uważany za wyznacznik standardowej angielszczyzny brytyjskiej[28]; w odniesieniu do odmiany amerykańskiej podobnym uznaniem cieszyła się publikacja The Elements of Style autorstwa Williama Strunka i E. B. White’a. Gramatyka Duden (po raz pierwszy wydana w 1880) pełni podobną rolę w przypadku języka niemieckiego. Mimo że leksykografowie często uznają swoją pracę za czysto opisową, jako źródła normatywne powszechnie traktowane są także słowniki[26].

Formalna regulacja[edytuj | edytuj kod]

W niektórych miejscach świata preskrypcja lingwistyczna jest realizowana przez formalne gremia. Przykładem takiej instytucji jest paryska Akademia Francuska, której zalecenia dotyczące języka francuskiego są powszechnie respektowane w świecie francuskojęzycznym, choć nie mają realnej mocy prawnej. W Niemczech i Holandii ostatnie reformy pisowni, takie jak niemiecka z 1996, zostały opracowane przez zespoły specjalistów na zlecenie poszczególnych rządów, a następnie wdrożone w formie zarządzeń. Niektóre z nich spotkały się z silnym sprzeciwem.

Przykłady narodowych instytucji i inicjatyw preskryptywnych:

Rodzaje preskryptywizmu[edytuj | edytuj kod]

Anne Curzan wyróżnia cztery rodzaje preskryptywizmu[33]:

  • preskryptywizm standaryzacyjny (ang. standardising prescriptivism) – ma na celu kultywowanie i promowanie standardu literackiego obowiązującego w danej społeczności; może wiązać się z chęcią uniformizacji języka[34];
  • preskryptywizm stylistyczny (ang. stylistic prescriptivism) – ma na celu doradzanie w kwestiach stylistycznych, dotyczących używania form i struktur w obrębie standardu literackiego; w ocenach tych dużą rolę odgrywają kryteria adekwatności, logiczności, klarowności, przydatności funkcjonalnej, zwięzłości i estetyki[35];
  • preskryptywizm restoratywny (ang. restorative prescriptivism) – ma na celu promowanie starszych form i konstrukcji dla podtrzymywania tradycji językowej i dbałości o „czystość” mowy[36];
  • preskryptywizm politycznie responsywny (ang. politically responsive prescriptivism) – ma na celu promowanie określeń i użyć postrzeganych jako politycznie poprawne i egalitarne; w przeciwieństwie do trzech pozostałych ten typ preskrypcji uchodzi za progresywny społecznie[37].

Kryteria normotwórcze[edytuj | edytuj kod]

Preskrypcja lingwistyczna może odbywać się w oparciu o poniższe kryteria i czynniki[38]:

  • zgodność danych jednostek językowych z zasadami ekonomii językowej,
  • funkcjonalność i precyzja semantyczna danych jednostek językowych,
  • zgodność danej jednostki językowej z istniejącymi prawidłami syntagmatycznymi i paradygmatycznymi,
  • stopień zakorzenienia danej jednostki językowej w tekstach literackich i w języku ludzi wykształconych,
  • etymologia danego wyrazu bądź określenia,
  • zasięg geograficzny danej jednostki językowej,
  • stopień ugruntowania danej jednostki mownej w tradycji językowej.

Zdarza się niekiedy, że w różnych kodyfikacjach tej samej mowy lub blisko spokrewnionych języków sankcjonuje się różne formy językowe. Na przykładzie hiszpańskiego i języków słowiańskich:

  • wymowa typu seseo (zastępowanie głoski [θ] głoską [s]) ma status normatywnej w Ameryce Łacińskiej; natomiast w Hiszpanii kontynentalnej uchodzi za niestandardową[39],
  • zjawisko voseo mieści się w normie literackiej Argentyny, Paragwaju i Urugwaju; natomiast w pozostałych krajach Ameryki Łacińskiej ma charakter regionalny[40];
  • używanie wyrażenia „pisze” w znaczeniu „jest napisane” uważa się zwykle za wykraczające poza normy polskiego języka standardowego[41], niekiedy zaś za dopuszczalne w jego niższym, potocznym rejestrze[42]; w literackiej słoweńszczyźnie identycznie składniowo konstrukcje (piše) są natomiast w pełni akceptowane[43].

Krytyka preskryptywizmu[edytuj | edytuj kod]

Mimo że językoznawcy zauważają istotną rolę społeczną praktyk normatywnych jako formy promowania standardu językowego wśród użytkowników języka, częstym przedmiotem krytyki staje się kwestia jakości norm preskryptywnych i ich zasadności funkcjonalnej. Zwraca się m.in. uwagę na to, że sankcjonowane wzorce normatywne nierzadko stoją w sprzeczności z faktycznie notowaną praktyką językową, w tym również z uzusem wykształconych warstw społeczeństwa[12]. Zarzucenie roli normotwórczej zwyczaju językowego na rzecz kierowania się własnymi preferencjami i przesądami przypisywano przede wszystkim osiemnastowiecznym preskryptywistom układającym normy angielszczyzny, których posądzano o sztuczne przenoszenie na grunt tego języka zasad składniowych łaciny[44][45]. Wielu lingwistów, m.in. Geoffrey Pullum i inni autorzy publikujący na blogu Language Log, zastrzeżenia jakościowe wyraża jednak również w odniesieniu do porad promowanych przez bardziej współczesne wydawnictwa normatywne, w tym te wysoko cenione, jak Elements of Style autorstwa E. B. White’a i Williama Strunka[46]. Językoznawcy zauważają w szczególności, że popularne poradniki językowe pisane przez wpływowych dziennikarzy i powieściopisarzy (np. Strictly English: The Correct Way to Write ... and Why It Matters autorstwa Simona Heffera) zawierają podstawowe błędy w zakresie analizy lingwistycznej[47][48].

Amerykański psycholog i językoznawca Steven Pinker na temat preskryptywizmu w języku angielskim wyraża się następująco:

Większość reguł preskryptywnych rozprzestrzenianych przez speców językowych nie ma najmniejszego sensu. Są to elementy folkloru, które ukształtowały się z niedorzecznych powodów setki lat temu i są od tego momentu utrwalane. [...] Reguły te nie są zgodne ani z logiką, ani z tradycją, a jeśli byłyby przestrzegane, to zmusiłyby pisarzy do pisania zagmatwanej, niezgrabnej, rozwlekłej, mglistej i niezrozumiałej prozy, w której pewne myśli stałyby się niemożliwe do wyrażenia.
Steven Pinker, The Language Instinct[49]

 

Stwierdza również, że:

Można mieć obsesję na punkcie reguł preskryptywnych, ale mają one tyle wspólnego z językiem ludzkim, co kryteria oceny kotów na kociej wystawie z biologią ssaków.
Steven Pinker, The Language Instinct[49]

 

Z krytycznymi głosami lingwistów spotyka się także sam sposób promowania normatywnej postaci języka i przedstawienia jej stosunku do innych odmian językowych. Zauważa się bowiem, że nauczaniu języka standardowego z zasady towarzyszy tendencja do prezentowania go jako „obowiązkowej” formy języka, wyższej od innych, nieskodyfikowanych odmian[50]. Jako negatywne następstwo takich praktyk wymienia się wywołanie masowego poczucia niepewności językowej (ang. linguistic insecurity) wśród rodzimych użytkowników języka, spowodowanego przeświadczeniem, że tylko standard stanowi pełnoprawną formę mowy, a także powiązanym z tym przekonaniem, że do przyswojenia umiejętności poprawnego operowania mową ojczystą wymagany jest formalny instruktaż edukacyjny ze strony autorytatywnych gremiów[51][52]. Zadomowiony społecznie negatywny stosunek do pewnych odmian językowych nie znajduje jednak uzasadnienia we współczesnej wiedzy lingwistycznej, która każe uznawać wszelkie systemy językowe za jednakowo efektywne i równoważne w ujęciu ściśle naukowym, niezależnie od statusu socjoekonomicznego ich użytkowników[53]. Zbiór popularnie wyznawanych poglądów na temat hierarchii językowej, typowo towarzyszących powstaniu standardowej odmiany języka, określany jest przez socjolingwistów mianem ideologii języka standardowego[54][17].

Chorwaccy lingwiści Mate Kapović, Anđel Starčević i Daliborka Sarić zauważają ponadto paradoks, jaki zachodzi w niektórych tradycjach normatywistycznych, które funkcjonowanie dialektów terytorialnych każą postrzegać jako świadectwo bogactwa językowego, jednocześnie wykazując negatywny stosunek do wszelkich odstępstw od stanowionej normy językowej. W kulturach tych bliskostandardowe formy języka traktuje się bowiem jako „źle nauczone” formy standardu literackiego, a nie jako swoiste odmiany językowe, co – zdaniem tych badaczy – jest nieuzasadnione naukowo[55]. Ci sami autorzy twierdzą również, że rodzimi użytkownicy danej mowy z definicji posługują się nią doskonale, uznając, że o jakiejkolwiek poprawie w jej obrębie można mówić wyłącznie w odniesieniu do aspektów stylu, retoryki itp. Negatywnie oceniają oni tendencję chorwackich preskryptywistów do utożsamiania poprawności językowej z przestrzeganiem zasad języka standardowego[56]

Mate Kapović krytykuje normatywistów, którzy zabierając głos w kwestii przepisów ortograficznych, stawiają je na równi z kwestiami ściśle językowymi[57]. Wyraża on pogląd, że popularne debaty na temat pisowni i błędów ortograficznych są nieproporcjonalne do skali i charakteru zjawiska, zwracając uwagę na umowny charakter ortografii i zaznaczając, że stanowi ona element zewnętrzny wobec systemu językowego, niewypracowany na gruncie wszystkich języków i niekonieczny do ich prawidłowego funkcjonowania[58][59]. Kapović, Starčević i Sarić piszą również, że pleonazmów – choć istotnie będących formą redundancji – nie można z punktu widzenia naukowego traktować jako wyrażeń niepoprawnych, wbrew powszechnym twierdzeniom normatywistów[60].

Preskryptywizm a językoznawstwo[edytuj | edytuj kod]

Preskryptywizm nie znajduje szerokiej akceptacji we współczesnym językoznawstwie akademickim. Większość językoznawców widzi swoją rolę naukową jako osób skupiających się na rejestrowaniu i badaniu rzeczywistego kształtu języka, ściśle stroniących od formułowania sądów normatywnych i prób ingerencji w sposób funkcjonowania systemu językowego[61]. Przyjęcie takiej postawy, zwanej deskryptywizmem, uzasadnia się założeniem o arbitralności znaków językowych, sformułowanym przez Ferdinanda de Saussure’a, zgodnie z którym jednostki językowe mają charakter niemotywowany, umowny[62]. Ponadto używanie w stosunku do języka określeń emocjonalnych takich jak „dobry”, „zły”, „racjonalny” czy „elegancki” samo w sobie uchodzi za chybione naukowo[21].

W zachodnich środowiskach akademickich panuje powszechna zgoda, że wartościowanie faktów językowych, w tym ocenianie ich w kategoriach poprawnościowych, nie należy do zadań językoznawstwa, analogicznie do praktyki w innych dziedzinach nauki, które stronią od wydawania subiektywnych ocen na temat przedmiotu badań[61]. Nie oznacza to jednak, że lingwiści sprzeciwiają się istnieniu języka standardowego jako neutralnego społecznie narzędzia komunikacji czy też prowadzeniu instytucjonalnej działalności regulacyjnej – podkreślają oni tylko równoważność lingwistyczną wszelkich odmian mowy[21], niekiedy postulując stosowanie kryterium uzualnego przy ustalaniu postaci standardowej języka[12]. Językoznawca Larry Trask sugeruje, że zalecenia normatywistów można traktować jako porady stylistyczne, postrzegając istnienie standardu językowego i przypisywaną mu rolę jako kwestię konwenansu społeczno-obyczajowego[12].

Podejście odmienne od powyższego reprezentują natomiast językoznawcy z krajów byłego bloku wschodniego, gdzie panują silnie zakorzenione tradycje normatywistyczne, negatywnie odnoszące się do zróżnicowania językowego[63]. Litewska lingwistka Loreta Vaicekauskienė jako źródło tych postaw językoznawczych, sprzecznych z zachodnimi poglądami naukowymi, podaje koncepcje wypracowane przez przedstawicieli Praskiego Koła Lingwistycznego, stwierdzając, że stowarzyszenie to było prawdopodobnie jedyną szkołą lingwistyczną, która podjęła próbę włączenia regulacji normatywnej języka w zakres praktyki naukowej[64]. W krajach byłego bloku wschodniego zauważalne jest ponadto popularne postrzeganie językoznawców jako osób koncentrujących się na problematyce kodyfikacji i poprawności językowej[14][65]. Choć status normatywistyki (kultury języka) jako dyscypliny naukowej kwestionowany był również na gruncie polskim, tę myśl humanistyczną zwykło się w polskiej tradycji określać także mianem „językoznawstwa normatywnego” lub „językoznawstwa preskryptywnego” i traktować jako formę działalności ubocznej, wciąż będącej pewnym obiektem zainteresowania lingwistów[14].

Stanowiska językoznawców[edytuj | edytuj kod]

  • Larry Trask definiuje preskryptywizm jako:
Podejście do opisu gramatycznego, które za jeden z celów swojej praktyki przyjmuje wyróżnianie form i użyć uznawanych przez analityka za „poprawne” i dezaprobowanie tych odczuwanych jako „niepoprawne”. Kryteria stosowane przy tym podejściu są z konieczności tymi wybranymi przez analityka, a zatem mają nade wszystko charakter subiektywny; obejmują one zgodność z „logiką”, estetyką, tradycją lub praktyką literacką; nierzadko odwołują się one do zasad gramatycznych innych języków, którym przypisuje się większy prestiż. [...] Większość współczesnych językoznawców prawdopodobnie byłaby skłonna zgodzić się, że pewien stopień preskryptywizmu jest niezbędny do celów edukacyjnych, ale wszyscy stanowczo odrzucają preskryptywizm jako podstawę opisu gramatycznego.
— Robert Lawrence Trask, Dictionary of Grammatical Terms in Linguistics[66]

 

Preskryptywizm to nienaukowe podejście do języka, które każe dyktować w sposób niemetodyczny, co w języku jest „prawidłowe”, a co nie. [...] Preskryptywiści posługują się różnymi „argumentami”, aby wyjaśnić, dlaczego pewne elementy językowe są „poprawne”, a inne nie – odwołują się m.in. do tradycji (nierzadko wymyślonej lub sfabrykowanej), „logiczności” (często wątpliwej), [...], etymologii (często mylnej) czy też powołują się na obskurantystyczne pojęcia takie jak „duch języka”. [...] Z punktu widzenia czysto naukowego wszystkie wyrazy, formy i struktury używane w języku są poprawne. [...] Inną sprawą jest to, że ze względu na splot okoliczności historycznych tylko część z tych form (w tej chwili) jest standardowa [...]. Istnienie języków standardowych jest m.in. konsekwencją odczuwanej we współczesnych państwach narodowych potrzeby ustanowienia oficjalnego i ponadregionalnego wariantu języka; nie oznacza to jednak, że wszystko, co niestandardowe, jest „niepoprawne”, ani że język standardowy jest z natury bardziej wartościowy od jakiejkolwiek innej formy mowy.
Mate Kapović, Jezik i konzervativizam[67]

 

Czyni również rozróżnienie między ideologią preskryptywistyczną a samą preskrypcją (kodyfikacją normatywną):
Preskryptywizm jest całkowicie nienaukową, ale bardzo rozpowszechnioną tendencją, w której zamiast opisywać i analizować język dyktuje się jego postać, w sposób arbitralny określając, jak język „ma wyglądać”. Choć głównymi głosicielami preskryptywizmu są zasadniczo językoznawcy (u nas głównie kroatyści, ale nie tylko), preskryptywizm nie ma nic wspólnego z językoznawstwem jako nauką, ani nie daje się uzasadnić z punktu widzenia nauki. Mamy tu do czynienia, jak już sobie powiedzieliśmy, z konserwatywnym projektem politycznym, który jest realizowany na planie językowym, a następnie poddawany próbom uzasadnienia rzekomymi argumentami lingwistycznymi [...]. Różnica między preskryptywizmem jako konserwatywną ideologią, która przejawia się w języku, a preskrypcją językową jako taką (która jest niezbędna przy ustanawianiu standardu jako oficjalnej normy językowej) tkwi w tym, że to pierwsze bierze regulację normatywną za swoiste raison d'être i próbuje ją uzasadnić naukowo, w drugim zaś przypadku chodzi wyłącznie o techniczną potrzebę, jaka zachodzi przy kodyfikowaniu oficjalnej formy języka. Krótko mówiąc, jeśli pewien wariant języka jest sankcjonowany jako oficjalny z czysto praktycznych powodów, nie pociąga to za sobą automatycznie twierdzenia, że tylko taka preskrypcja jest możliwa i poprawna.
Mate Kapović, Jezik i konzervativizam[67]

 

W książce Čiji je jezik? stwierdza następująco:
Jak już sobie powiedzieliśmy, oczywistą sprawą jest to, że oficjalne dokumenty, podręczniki czy literatura fachowa będą pisane w języku literackim i również to, że emisje informacyjne oglądane w całym kraju będą wykorzystywały standard, tak samo jak to, że użytkownicy języka będą się nim posługiwać w najbardziej formalnych sytuacjach jako mniej więcej neutralnym środkiem komunikacji. Język standardowy jest potrzebny, ale nie trzeba z nim przesadzać i wymagać posługiwania się nim także tam, gdzie nie ma takiej potrzeby; nie ma również potrzeby go idealizować i fetyszyzować. Trzeba być realistycznym i świadomym prostego faktu, że znakomitej większości ludzi, w największej liczbie sytuacji, standard, z wyjątkiem biernego użycia – do czytania gazet, książek lub oglądania telewizji, jest zasadniczo zbędny [...].
Mate Kapović, Čiji je jezik[68]

 

Wiadomo powszechnie, że językoznawstwo jest nauką opisową, a nie preskryptywną i że celem lingwistów jest opisywanie i badanie tego, jak ludzie mówią, a nie tego, jak powinni mówić zdaniem „autorytetów”. Oznacza to, że językoznawcy zwykle stronią od kategoryzowania jednych form języka jako „dobrych” lub „poprawnych”, a innych jako „złych” lub „niepoprawnych”. Niektórzy lingwiści (na przykład Hall 1950) przyjmują w tej sprawie postawę znacznie bardziej stanowczą i prozelityczną niż inni, ale można bezpiecznie powiedzieć, że znakomita większość językoznawców stoi zgodnie na stanowisku, że pojęcia „poprawności” nie mają zastosowania w obiektywnych dyskusjach na temat języka, przynajmniej gdy mowa o rodzimych użytkownikach.
Peter Trudgill, Sociolinguistics and Linguistic Value Judgements: Correctness, Adequacy and Aesthetics[69]

 

  • Noam Chomsky w jednym z wywiadów wyraził poniższą opinię:
Uważam, że rozsądny preskryptywizm powinien być częścią każdego nauczania. Jestem przekonany, że uczniowie powinni znać ustandaryzowany język literacki wraz ze wszystkimi jego konwencjami, absurdami, sztucznymi prawidłami itd., ponieważ jest to rzeczywiście istniejący, i do tego istotny, system kulturowy. Uczniowie powinni z pewnością go poznać, przyswoić i nauczyć się swobodnie z niego korzystać. Sądzę, że nie powinno się tworzyć iluzji na temat jego rzeczywistego charakteru. System ten nie jest lepszy ani bardziej sensowny. Wiele z jego elementów stanowi naruszenie prawa naturalnego. [...] Tak więc sporą część języka standardowego stanowią sztuczności, których trzeba nauczać właśnie ze względu na ich sztuczny charakter.
Noam Chomsky, Chomsky on Democracy and Education[70]

 

  • Anthony Kroch stwierdza:
Współczesne językoznawstwo całkowicie odrzuca preskryptywizm w analizie gramatycznej. Słusznie, ponieważ preskryptywizm jest po prostu ideologią, poprzez którą obrońcy języka standardowego narzucają swoje normy językowe ludziom, którzy dysponują w pełni efektywnymi normami własnymi.
— Anthony Kroch, Grammatical Ideology and Its Effect on Speech[71]

 

  • Schieffelin, Woolard i Kroskrity piszą:
Pod koniec XX wieku profesjonalne, naukowe językoznawstwo niemal jednogłośnie – niekiedy w sposób bardzo pewny siebie – odrzuciło preskryptywizm.
— Bambi B. Schieffelin, Kathryn Ann Woolard, Paul V. Kroskrity, Language Ideologies: Practice and Theory[72]

 

  • James Milroy i Lesley Milroy piszą:
[...] lingwiści... (w większości) do dziś twierdzą bądź zakładają, że ich dyscyplina ma charakter opisowy i teoretyczny, i że nie praktykują oni preskrypcji. W Europie Zachodniej i Ameryce większość językoznawców teoretyków nadal utrzymuje, że wszelkie formy języka są zasadniczo równoważne.
— James Milroy, Lesley Milroy, Authority in Language: Investigating Standard English[73]

 

  • Indonezyjski językoznawca Harimurti Kridalaksana wśród założeń lingwistyki wymienia:
[...] językoznawstwo podchodzi do języka w sposób opisowy, nie preskryptywny. W lingwistyce za najważniejsze uznaje się to, jak naprawdę się mówi, a nie to, jak powinno się mówić zdaniem badacza. Układanie prawideł tłumaczących, co jest poprawne lub błędne nie jest zadaniem językoznawstwa.
— Harimurti Kridalaksana, Bahasa dan Linguistik[74]

 

Jeśli zaś chodzi o stosunek językoznawców do postawionego wyżej pytania o zasadność i celowość działań kulturalnojęzykowych, to – jak wiadomo – zależy on od ich ogólnego stosunku do preskryptywizmu. [...] Ci, którzy zajmują stanowisko w tej sprawie, reprezentują postawy bardzo różne. Z jednej strony są badacze, którzy kwestionują zasadność kodyfikacji w języku (czasem ujmują to ostrożniej: „zbyt szczegółowej kodyfikacji”) i instytucjonalnych działań kulturalnojęzykowych: [...]. Z drugiej strony stoją ci badacze, którzy są zwolennikami zasadniczej ingerencji w rozwój języka: [...] Między tymi skrajnymi stanowiskami należy umieścić postawy tych normatywistów, którzy wyrażają przekonanie, że wydawanie sądów preskryptywnych, ocenianie i wartościowanie faktów językowych jest uzasadnione, gdyż tego oczekuje część użytkowników języka (zwykle mówi się w tym wypadku: świadomi użytkownicy języka), domagających się od językoznawców zajmowania stanowiska w kwestiach językowych, przede wszystkim w kwestiach poprawności elementów językowych, a czasem nawet ingerencji w rozwój polszczyzny przez niedopuszczanie (nawet ustawowe) pewnych wyrazów do języka.
Andrzej Markowski, Językoznawstwo normatywne dziś i jutro: stan, zadania, szanse, zagrożenia[14]

 

Zobacz też[edytuj | edytuj kod]

Przypisy[edytuj | edytuj kod]

  1. a b Maciej Adamski i inni, normatywizm [w:] Irena Kamińska-Szmaj (red.), Słownik wyrazów obcych, wyd. 1, Wrocław: Europa, 2001, ISBN 83-87977-08-X, OCLC 46731315.
  2. Scott Sadowsky, Ricardo Martínez, El normativismo y el poder, wyd. 2, Uniwersytet w Concepción, 2009, s. 1 (hiszp.).
  3. Poprawność językowa [w:] Andrzej Markowski (red.), Wielki słownik poprawnej polszczyzny PWN, Warszawa 2010, ISBN 978-83-01-14198-1.
  4. Iva Nebeská, JAZYKOVÁ SPRÁVNOST [w:] Petr Karolak, Marek Nekula, Jana Pleskalová (red.), Nový encyklopedický slovník češtiny, 2017 (cz.).
  5. Lívia Nagyné Foki, From Theoretical to Pedagogical Grammar: Reinterpreting the Role of Grammar in English Language, Veszprém 2006, s. 80–81 (ang.).
  6. Suzanne Eggins, Introduction to Systemic Functional Linguistics: 2nd Edition, A&C Black, 2004, s. 139, ISBN 0-8264-5787-8 (ang.).
  7. M. Victoria Escandell Vidal i inni, Claves del Lenguaje Humano, Editorial Universitaria Ramon Areces, 2014, s. 279, ISBN 978-84-9961-159-4 (hiszp.).
  8. Kapović 2010 ↓, s. 55–74.
  9. Linda Pillière i inni, Standardising English, Cambridge University Press, 2018, s. 6–7, ISBN 978-1-107-19105-1 (ang.).
  10. McArthur 1992 ↓, s. 286.
  11. Przypisy:
  12. a b c d Robert Lawrence Trask, Key Concepts in Language and Linguistics, Routledge, 1999, s. 47–48, ISBN 978-0-415-15741-4 (ang.).
  13. Nils Langer, Linguistic Purism in Action: How auxiliary tun was stigmatized in Early New High German, Walter de Gruyter, 2013, s. 223, ISBN 978-3-11-088110-3 (ang.).
  14. a b c d e Andrzej Markowski, Językoznawstwo normatywne dziś i jutro: stan, zadania, szanse, zagrożenia [w:] Konferencje i dyskusje naukowe [online], Rada Języka Polskiego [dostęp 2018-11-21].
  15. Speech Culture [w:] The Great Soviet Encyclopedia, wyd. 3, 1970–1979 (ang.).
  16. Annabelle Mooney, Betsy Evans, Language, Society and Power: An Introduction, Routledge, 2018, ISBN 978-0-429-82339-8 (ang.).
  17. a b Mate Kapović, Jezik i konzervativizam [w:] Tvrtko Vuković, Maša Kolanović, Komparativni postsocijalizam: slavenska iskustva, Zagrzebska Szkoła Slawistyczna, 2013, s. 391–400 [dostęp 2018-11-06] (serb.-chorw.).
  18. Michael D Kliffer, “Quality of language”: The changing face of Quebec prescriptivism, Uniwersytet McMastera, s. 1 (ang.).
  19. John McIntyre, Prescription for prescriptivists, Baltimore Sun, 1 września 2011 [dostęp 2018-11-06] (ang.).
  20. Beata Jezierska, Frazeologizmy w polskich przekładach współczesnej prozy francuskiej (na wybranych przykładach), Poznań: Wydział Filologii Polskiej i Klasycznej: Instytut Filologii Polskiej, 2016, s. 97–99.
  21. a b c Nils Langer, Winifred Davies, Linguistic Purism in the Germanic Languages, t. 75 (Studia Linguistica Germanica), Walter de Gruyter, 2011, s. 7–10, ISBN 978-3-11-090135-1 (ang.).
  22. Carol Percy, Ingrid Tieken-Boon van Ostade, Prescription and Tradition: Establishing Standards across Time and Space, Bristol/Buffalo/Toronto: Multilingual Matters, 2016, s. 3, ISBN 978-1-78309-652-7 (ang.).
  23. a b McArthur 1992 ↓, s. 979, 982–83.
  24. Jeanette Sakel, Study Skills for Linguistics (Understanding Language), Routledge, 2015, s. 34, ISBN 978-1-317-53009-1 (ang.).
  25. Harimurti Kridalaksana, Bahasa dan Linguistik [w:] Kushartanti, Untung Yuwono, Multamia Lauder (red.), Pesona bahasa: langkah awal memahami linguistik, Dżakarta: Gramedia Pustaka Utama, 2007, s. 13–14, ISBN 978-979-22-1681-3 (indonez.).
  26. a b Benjamin Lyngfelt i inni, Constructicography at work: Theory meets practice in the Swedish constructicon [w:] Benjamin Lyngfelt i inni red., Constructicography: Constructicon development across languages, t. 22 (Constructional Approaches to Language), Amsterdam: John Benjamins Publishing Company, 2018, s. 59, DOI10.1075/cal.22.03lyn, ISBN 978-90-272-0100-3 (ang.).
  27. a b Descriptive style [w:] S Martin Mathivannan, A stylistic study of Vikram Seths novel an equal music, Inflibnet Centre, 2008, s. 64–65, 70–71 [dostęp 2019-02-14] (ang.).
  28. McArthur 1992 ↓, s. 414.
  29. Podstawowe informacje o Radzie, Rada Języka Polskiego [dostęp 2019-01-27].
  30. Polish Under Siege? [w:] Władysław Chłopicki, In and Out of English: For Better, for Worse? (Translating Europe), Multilingual Matters, 2005, s. 110, ISBN 978-1-85359-787-9 (ang.).
  31. Joanna Dąbrowska, Ocena poprawności językowej prac egzaminacyjnych uczniów III klasy gimnazjum: wewnętrznojęzykowe przyczyny trudności w ocenie, wyniki zastosowania skali egzaminacyjnej, zalecenia dla systemu egzaminacyjnego, „Edukacja”, 2 (118), 2012, s. 96–97, ISSN 0239-6858.
  32. Halina Karaś, Regionalizm [w:] Leksykon terminów i pojęć dialektologicznych [dostęp 2019-01-27].
  33. Curzan 2014 ↓, s. 24.
  34. Curzan 2014 ↓, s. 28–32.
  35. Curzan 2014 ↓, s. 33.
  36. Curzan 2014 ↓, s. 36.
  37. Curzan 2014 ↓, s. 38.
  38. Grzegorz Krynicki, Prescriptivism. Polish and English Dialects. [w:] contrastive grammar course [online], ifa.amu.edu.pl [dostęp 2018-11-19] (ang.).
  39. Justo Fernández López, CECEO y SESEO, hispanoteca.eu [dostęp 2018-11-19] (hiszp.).
  40. Voseo en la variedad rioplatense (Argentina, Paraguay y Uruguay), fondazionemilano.eu [dostęp 2018-11-19] (hiszp.).
  41. Katarzyna Kłosińska, jest napisane [w:] Poradnia językowa [online], PWN, 2 grudnia 2015 [dostęp 2018-12-30].
  42. Opinie normatywne prof. Mirosława Bańko:
  43. pisati [w:] Slovar slovenskega knjižnega jezika [online], Inštitut za slovenski jezik Frana Ramovša ZRC SAZU [dostęp 2018-12-30] (słoweń.).
  44. John Patrick Brierley Allen, Stephen Pit Corder, Papers in Applied Linguistics, „The Edinburgh Course in Applied Linguistics: Papers in applied linguistics”, 2, Oxford University Press, 1975, s. 32, ISBN 978-0-19-437058-5 (ang.).
  45. Clayton, Lucas, Ceil Valli, Linguistics of American Sign Language: An Introduction, t. 2, Gallaudet University Press, 2000, s. 224, ISBN 978-1-56368-097-7 (ang.).
  46. Geoffrey Pullum, 50 Years of Stupid Grammar Advice, The Chronicle of Higher Education, 17 kwietnia 2009 [dostęp 2018-11-28] (ang.).
  47. Geoffrey Pullum, English grammar: not for debate [w:] Prescriptivist poppycock [online], Language Log, 11 września 2010 [dostęp 2018-11-28] (ang.).
  48. Geoffrey Pullum, Strictly incompetent: pompous garbage from Simon Heffer [w:] Prescriptivist poppycock [online], Language Log, 15 listopada 2010 [dostęp 2018-12-29] (ang.).
  49. a b Steven Pinker, The Language Instinct, Madryt: W. Morrow and Company, 1994, s. 372–373, ISBN 978-0-688-12141-9, Cytat: „Most of the prescriptive rules of the language mavens make no sense on any level. They are bits of folklore that originated for screwball reasons several hundred years ago and have perpetuated themselves ever since. [...] The rules conform neither to logic nor to tradition, and if they were ever followed they would force writers into fuzzy, clumsy, wordy, ambiguous, incomprehensible prose, in which certain thoughts are not expressible at all.” (s. 373)
    „One can choose to obsess over prescriptive rules, but they have no more to do with human language than the criteria for judging cats at a cat show have to do with mammalian biology.” (s. 372) (ang.).
  50. Starčević 2016 ↓, s. 69–75.
  51. Loreta Vaicekauskienė, ‘Good Language’ and Insecure Speakers: A Study into Metalinguistic Awareness of TV and Radio Journalists in the Context of Language Monitoring in Lithuania [w:] Aurelija Usonienė, Nicole Nau, Ineta Dabašinskienė (red.), Multiple Perspectives in Linguistic Research on Baltic Languages, Cambridge Scholars Publishing, 2012, s. 78–80 (ang.).
  52. Ulrike Vogl, Standard language ideology and the history of Romance-Germanic encounters [w:] Catharina Peersman, Gijsbert Rutten, Rik Vosters (red.), Past, Present and Future of a Language Border: Germanic-Romance Encounters in the Low Countries, Walter de Gruyter GmbH & Co KG, 2015, s. 110–112, ISBN 978-1-61451-583-8 (ang.).
  53. William Delaney O’Grady, Michael Dobrovolsky, Francis Katamba, Contemporary linguistics: an introduction, Longman, 1996, s. 6, ISBN 978-0-582-24691-1 (ang.).
  54. Arab nationalism and/as language ideology [w:] Gibson Ferguson, Language Planning and Education, Edinburgh University Press, 2006, s. 21–22, ISBN 978-0-7486-2658-8 (ang.).
  55. Kapović, Starčević i Sarić 2016 ↓, s. 56–57.
  56. Kapović, Starčević i Sarić 2016 ↓, s. 51.
  57. Kapović 2010 ↓, s. 113–125.
  58. Kapović 2010 ↓, s. 38.
  59. Mate Kapović, Language, Ideology and Politics in Croatia, „Slavia centralis”, IV/2, 2011, s. 51–52 (ang.).
  60. Kapović, Starčević i Sarić 2016 ↓, s. 63–64.
  61. a b Milroy i Milroy 1999 ↓, s. 3–9.
  62. Kapović, Starčević i Sarić 2016 ↓, s. 47–49.
  63. Miklós Kontra, Language contact in East-Central Europe, „Multilingua”, 19, Mouton Publishers, 2000, s. 193 (ang.).
  64. Loreta Vaicekauskienė, Lithuanian Language Ideology: A History of Ideas, Power and Standardisation [dostęp 2019-03-22] (ang.).
  65. Starčević 2016 ↓, s. 68.
  66. Robert Lawrence Trask, Dictionary of Grammatical Terms in Linguistics, Psychology Press, 1993, s. 215–216, ISBN 978-0-415-08628-8, Cytat: „Prescriptivism: An approach to grammatical characterization one of whose primary objects is the identification of forms and usages which are considered by the analyst to be ‘correct’ and the proscribing of forms and usages felt to be ‘incorrect’. The criteria invoked in such an approach are necessarily those selected by the analyst and are hence essentially subjective; they typically include appeals to ‘logic’, to aesthetic factors, to tradition and/or to literary usage; not infrequently, they also include appeals to the grammatical facts of other languages which are regarded as having greater prestige. [...] Most modern linguists would probably accept that some degree of prescriptivism is necessary for educational purposes, but all would vigorously reject prescriptivism as a basis for grammatical characterization” (ang.).
  67. a b Mate Kapović, Jezik i konzervativizam [w:] Tvrtko Vuković, Maša Kolanović, Komparativni postsocijalizam: slavenska iskustva, Zagrzebska Szkoła Slawistyczna, 2013, s. 391–400 [dostęp 2018-11-06], Cytat: „Preskriptivizam je neznanstveni pristup jeziku u kojem se nasumično propisuje što je u jeziku »pravilno«, a što nije. [...] Preskriptivisti koriste različite »argumente« da bi objasnili zašto je nešto u jeziku »ispravno«, a nešto drugo nije – npr. tradiciju (nerijetko izmišljenu ili krivotvorenu), »logičnost« (često upitnu), [...], etimologiju (često pogrešnu), pozivanje na opskurantističke pojmove kao što su »duh jezika« i sl. [...] Čisto znanstveno gledano – sve riječi, oblici i strukture koje se u jeziku upotrebljavaju su pravilne. [...] Druga je stvar što su, stjecajem povijesnih okolnosti, samo neki od tih oblika (zasad) standardni [...]. Standardni jezici su, među ostalim, posljedica percipirane potrebe u modernim nacionalnim državama za postojanjem službene i nadregionalne varijante jezika, no to ne znači da je sve što nije standardno »nepravilno«, kao što ne znači da je standardni jezik ikako imanentno vrjedniji od bilo kojeg drugog oblika jezika.”
    „Preskriptivizam je potpuno neznanstvena ali jako proširena tendencija da se jezik, umjesto opisivanja i analiziranja, propisuje, proizvoljno određujući što bi u jeziku kako »trebalo biti«. Iako su osnovni nosioci preskriptivizma u načelu jezikoslovci (kod nas uglavnom kroatisti, ali ne isključivo), preskriptivizam nema nikakve veze s lingvistikom kao znanošću niti se znanstveno ikako može opravdati. Tu je, kako rekosmo, riječ o konzervativnom političkom projektu koji se provodi na jezičnom planu, a onda ga se naknadno pokušava legitimizirati tobožnjim lingvističkim argumentima [...]. Razlika između preskriptivizma kao konzervativne ideologije koja se ispoljava u jeziku i jezične preskripcije kao takve (koja je potrebna kada se propisuje standard kao službena jezična norma) je u tome što prvi jezično propisivanje uzima kao svojevrsni raison d'être i pokušava ga znanstveno opravdati, dok je u drugoj riječ isključivo o tehničkoj potrebi prilikom kodificiranja službenoga oblika jezika. Kraće rečeno, ako se određena jezična varijanta propiše kao službena iz čisto praktičnih razloga, to nipošto ne povlači za sobom automatski i zastupanje stava da je samo takav propis moguć i ispravan.” (serb.-chorw.).
  68. Mate Kapović, Čiji je jezik, wyd. 1, Zagrzeb: Algoritam, 2010, s. 62, ISBN 978-953-316-282-9, Cytat: „Kao što rekosmo, jasno je da će se službeni dokumenti, udžbenici ili stručna literatura pisati književnim jezikom ili da će informativne emisije koje se gledaju u čitavoj zemlji biti na standardu, jednako tako kako će se njime govornici služiti u najslužbenijim situacijama kao više-manje neutralnim sredstvom komunikacije. Standardni jezik jest potreban, no sa standardom ne treba pretjerivati i zahtijevati njegovu uporabu i ondje gdje za tim zapravo nema prave potrebe, kao što ga nema potrebe idealizirati i fetišizirati. Treba biti realan i biti svjestan jednostavne činjenice da je velikoj većini ljudi u najvećem broju situacija standard, osim pasivno – za čitanje novinâ, knjiga ili gledanje televizije, uglavnom nepotreban [...].” (serb.-chorw.).
  69. Peter Trudgill, Sociolinguistics and Linguistic Value Judgements: Correctness, Adequacy and Aesthetics, Universität Duisburg-Essen, 1976, s. 5, Cytat: „It is well-known that linguistics is a descriptive rather than prescriptive science, and that linguists are concerned with describing and accounting for what speakers actually say rather than with what various “authorities” believe they ought to say. This means that linguists are not normally prepared to say that some forms of language are “good” or “correct” and that other forms are “bad” or “wrong”. Some linguists (for example, Hall, 1950) have taken a much stronger and more proselytising stand on this issue than have others, but it is safe to say that the vast majority of linguists are agreed that notions of “correctness” have no part to play in objective discussions of language, at least as it is used by native speakers.” (ang.).
  70. Noam Chomsky, Chomsky on Democracy and Education, Carlos Peregrín Otero, Psychology Press, 2003, s. 403–404, ISBN 978-0-415-92631-7, Cytat: „I think sensible prescriptivism ought to be part of any education. I would certainly think that students ought to know the standard literary language with all its conventions, its absurdities, its artificial conventions, and so on because that’s a real cultural system, and an important cultural system. They should certainly know it and be inside it and be able to use it freely. I don’t think people should give them any illusions about what it is. It’s not better, or more sensible. Much of it is a violation of natural law. [...] So a good deal of what’s taught in the standard language is just a history of artificialities, and they have to be taught because they’re artificial” (ang.).
  71. David Sankoff, Grammatical Ideology and Its Effect on Speech [w:] Anthony Kroch, Cathy Small (red.), Linguistic Variation: Models and Methods, Academic Press, 1978, s. 45, ISBN 0-126188505, Cytat: „Modern linguistics entirely rejects prescriptivism in grammatical analysis. Rightly so, since prescriptivism is simply the ideology by which the guardians of the standard language impose their linguistic norms on people who have perfectly serviceable norms of their own” (ang.).
  72. Introduction [w:] Bambi B. Schieffelin, Kathryn Ann Woolard, Paul V. Kroskrity, Language Ideologies: Practice and Theory, Oxford University Press, 1998, s. 26, ISBN 978-0-19-535561-1, Cytat: „Professional, scientific linguistics in the late twentieth century has nearly uniformly, and sometimes rather smugly, rejected prescriptivism” (ang.).
  73. James Milroy, Lesley Milroy, Authority in Language: Investigating Standard English, wyd. 3, Routledge, 2002, s. 6, ISBN 978-1-134-68757-2, Cytat: „Although linguistic scholars would certainly dispute the details of this pronouncement, they have continued (for the most part) to assert or assume that their discipline is descriptive and theoretical and that they do not deal in prescription. In Western Europe and America most theoretical linguists would still affirm that all forms of language are in principle equal” (ang.).
  74. Harimurti Kridalaksana, Bahasa dan Linguistik [w:] Kushartanti, Untung Yuwono, Multamia Lauder (red.), Pesona bahasa: langkah awal memahami linguistik, Dżakarta: Gramedia Pustaka Utama, 2007, s. 11–12, ISBN 978-979-22-1681-3, Cytat: „[...] linguistik mendekati bahasa secara deskriptif dan tidak secara preskriptif. Yang dipentingkan dalam linguistik ialah apa yang sebenarnya diungkapkan seseorang, dan bukannya apa yang menurut si penyelidik seharusnya diungkapkan. Menyusun kaidah-kaidah yang menjelaskan apa yang betul atau apa yang salah bukanlah tugas linguistik.” (indonez.).

Bibliografia[edytuj | edytuj kod]

Linki zewnętrzne[edytuj | edytuj kod]