Preskryptywizm (językoznawstwo)

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Przejdź do nawigacji Przejdź do wyszukiwania
Ten artykuł dotyczy pojęcia z dziedziny socjolingwistyki. Zobacz też: inne znaczenia słowa „preskryptywizm”.

Preskryptywizm (łac. praescribere „przepisywać, ordynować”; także: normatywizm[1]) – dążność do formułowania norm i wzorców posługiwania się językiem naturalnym, z zamiarem wywarcia wpływu na jego użytkowników, aby trzymali się proponowanych środków[1][2][3]. Prawidła te mogą regulować aspekty języka takie jak wymowa, fleksja, leksyka, semantyka, składnia i frazeologia, a także konwencje zewnętrznojęzykowe takie jak ortografia i interpunkcja[4]. Dążeniom preskryptywnym towarzyszy zwykle tendencja do określania nieaprobowanych form jako z gruntu „gorszych”, „niewłaściwych” lub „nielogicznych”[5]; związane są z nimi również normatywne koncepcje błędu i poprawności językowej[6]. Formalny normatywizm bywa uwarunkowany powstawaniem państw narodowych i kształtowaniem się języków standardowych (ogólnych), postrzeganych jako symbole jedności narodowej[7][8], jak też dążeniami regularyzacyjnymi wynikającymi z rozwoju techniki i piśmienności[9].

Pojęcia preskrypcji i preskryptywizmu obejmują szeroki zakres praktyk i zjawisk normatywnych zachodzących w kontekście języka ludzkiego[10], odnoszonych przede wszystkim do jego instytucjonalnej regulacji i standaryzacji. Działania te przyjmują rozmaite poziomy nasilenia: w umiarkowanej postaci zabiegają o promocję języka standardowego jako ponadgwarowego narzędzia komunikacji, tj. normalizację przekazu na pewnym obszarze geograficznym[11][7]; skrajne formy preskryptywizmu natomiast przybierają charakter polityki proskryptywnej[12], dezaprobują środki o niskim prestiżu społecznym lub dążą do rugowania szerzej przyjętych zjawisk językowych[13][14]. W praktyce termin „preskryptywizm” jest odbierany negatywnie oraz kojarzony z próbami sankcjonowania i dyktowania jednolitej normy językowej[15], poglądami konserwatywnymi[16], uprzedzeniami społecznymi[17], a także kreowaniem sztucznych barier komunikacyjnych[18]. Interwencje preskryptywne bywają również umotywowane chęcią przeciwdziałania kształtującym się zmianom językowym, przybierając niekiedy postać tradycjonalizmu[19].

Podejście preskryptywne bywa stawiane w opozycji do deskryptywizmu[20], czyli postawy wystrzegającej się sądów normatywnych na rzecz neutralnego opisu rzeczywistości, przyjmowanej we współczesnym językoznawstwie akademickim za fundament analizy gramatycznej[21]. Praktyki normatywne swoje zastosowanie znajdują natomiast w edukacji i działalności wydawniczej[22][23], stanowiąc również istotną część potocznych postaw językowych[3]. Preskryptywizm, choć kojarzony popularnie z lingwistyką, nie spotyka się w językoznawstwie z szeroką akceptacją[24][25], zwłaszcza w kręgach zachodnich[26]. Był jednak obecny w dawnych pracach z dziedziny gramatyki[27] (por. gramatyka tradycyjna) i jest nadal praktykowany przez część językoznawców w szeroko pojętym regionie Europy Wschodniej[28], gdzie czyni się to w ramach dyscypliny zwanej kulturą języka[29]. Do typowych przejawów preskryptywizmu należy poradnictwo językowe[30].

Niektórzy autorzy jako „preskryptywizm” określają pogląd, który zakłada wyróżnienie pewnej formy języka (z zasady języka literackiego[31]) i propagowanie jej jako odmiany wyższej względem innych, uznając tym samym ideologię języka standardowego za element konstytutywny preskryptywizmu lub wręcz utożsamiając preskryptywizm z tym systemem poglądów[32][7]. Inni natomiast odnoszą ten termin do wszelkich działań polegających na aktywnym promowaniu lub sankcjonowaniu jakiegoś sposobu posługiwania się językiem (np. w danym kontekście lub rejestrze), nie implikując jednak, że praktyki te muszą się wiązać z propagowaniem ideologii języka standardowego[33]. Spotyka się również rozumienie, zgodnie z którym postawa preskryptywna to podejście do samych działań kulturalnojęzykowych i kodyfikacyjnych polegające na narzucaniu odgórnych nakazów i zakazów, opozycyjne wobec postaw bardziej liberalnych, nakazujących większe czerpanie w praktyce regulacyjnej ze wcześniejszych badań opisowych[34]. W szerszym znaczeniu pojęcie preskryptywizmu obejmuje wszelkie próby świadomej ingerencji w rozwój języka lub zachowania językowe[29][35].

Skrajną formą preskryptywizmu jest puryzm językowy[36][37].

Pojęcie preskryptywizmu[edytuj | edytuj kod]

Określenie „preskryptywizm” jest powiązane ze słowem „preskryptywny” (nakazowy, dyrektywalny), którego pierwsze użycie jako terminu lingwistycznego odnotowano w pracy Essentials of English Grammar (1933) autorstwa Ottona Jespersena[3]. Termin „preskryptywizm” pojawił się po raz pierwszy w artykule Prescriptivism and Linguistics in English Teaching (1954) autorstwa Archibalda Hilla[3]. Sam normatywizm, jako zjawisko socjolingwistyczne i socjopsychologiczne, był obecny znacznie dawniej, również w świecie antycznym i średniowieczu[3].

Koncepcja językoznawstwa normatywnego rozkwitła w wiekach XVIII i XIX na gruncie angielskim, kiedy stosowaniu „poprawnej” mowy przypisywano szczególne znaczenie, traktując tę umiejętność jako wskaźnik statusu społecznego[3]. Pojęcie preskryptywizmu jest zbliżone do koncepcji puryzmu (która przeważnie jest odnoszona do rugowania zapożyczeń, wpływów obcych[9]), ale przypisuje mu się szerszy charakter[3]. Puryzm bywa opisywany jako jeden z aspektów preskryptywizmu[3]. Zarówno puryzm, jak i preskryptywizm mają na celu przeciwdziałanie odczuwanej degradacji języka[3]. Jako eufemistyczne określenie na preskryptywizm bywa stosowany termin „kultura języka[18].

Niektórzy językoznawcy (np. Mate Kapović) wskazują na konieczność rozróżnienia między preskrypcją a preskryptywizmem[38]. Pod pojęciem preskrypcji rozumie się czysto techniczny proces kodyfikowania pewnej formy języka, mający na celu wprowadzenie jej jako normy porozumiewawczej w sytuacjach oficjalnych; preskryptywizm pojmuje się zaś jako praktykę promującą zniekształcone postrzeganie tak ustalonego standardu[38]. Do specyfiki preskryptywizmu ma należeć propagowanie skodyfikowanych elementów jako jedynych „poprawnych”, z gruntu lepszych od form nieuwzględnionych w kodyfikacji, bez uznania umownego charakteru języka standardowego[38], a także budowanie powszechnego przeświadczenia, że językiem sterują zewnętrzne źródła autorytatywne[39]. Sztandarowym założeniem preskryptywizmu ma być utwierdzanie społeczeństwa w przekonaniu, że zwykły native speaker nie jest w stanie opanować swojego języka samodzielnie[39]. Konsekwencjami preskryptywizmu są tendencje hipernormalizacyjne, polegające na regulowaniu praktyki językowej coraz to dalszymi przepisami, często oddalającymi sam standard od rzeczywistych potrzeb użytkowników języka[40], a także dążności do konstruowania sztucznych problemów komunikacyjnych[18]. Pojawia się także krytyczny stosunek do zmian językowych, postrzeganych jako świadectwo degeneracji mowy, powiązany ze złudną wiarą w istnienie złotego wieku w historii ewolucji języka[19]. Sama preskrypcja polega natomiast na wybraniu pewnej formy języka (preferowanej ze względów polityczno-historycznych) i wypromowaniu jej jako narzędzia komunikacji oficjalnej lub ponadregionalnej[40][a]. Ideologiczny preskryptywizm formuje się jako typowa konsekwencja działań preskrypcyjnych, związanych z powstawaniem państw narodowych[8].

Autorzy publikacji A Dictionary of Sociolinguistics definiują preskryptywizm jako doktrynę uznającą pewne środki języka za „błędne” i nakazującą zastępowanie tych elementów innymi formami, lepszymi pod względem „logiki”, zgodności z uzusem pisarskim lub ugruntowania historycznego[42]. Dostrzegają przy tym rolę preskrypcji jako praktyki edukacyjnej, nauczającej form języka standardowego[42].

Zastosowanie preskrypcji[edytuj | edytuj kod]

Preskrypcja lingwistyczna bywa klasyfikowana jako końcowy etap standaryzacji języka (taką koncepcję zaproponowali James i Lesley Milroyowie)[43]. Odbywa się ona w otoczeniu kulturowym i jest umotywowana politycznie. Można ją postrzegać jako formę postępu społecznego i pielęgnacji kultury. Jako że kulturę uważa się za główną siłę w rozwoju języka standardowego, kraje zróżnicowane językowo często promują standaryzację i nawołują do przestrzegania stanowionych norm preskryptywnych[43]. Istnienie ustabilizowanego standardu i ortografii może przydawać językowi większego prestiżu społecznego oraz poważania jako „prawdziwa”, pełnoprawna forma mowy[44], służąc również podkreśleniu solidarności narodowej jego użytkowników[9]. Ponadto interwencje normatywne mogą być umotywowane odczuwaną analogią między porządkiem języka a ładem społecznym: normalizowanie języka bywa postrzegane jako symboliczny sposób porządkowania świata[45].

Każda mowa wykazuje pewne zróżnicowanie na płaszczyźnie geograficznej, socjalnej[13], a także jednostkowej[46]. Propagatorzy normatywizmu wychodzą z założenia, że dla efektywnego porozumiewania się w szerokim spektrum domen komunikacyjnych, pozbawionego nieporozumień i nieścisłości, potrzebne jest wykształcenie i uregulowanie konwencjonalnego standardu językowego[13]. Jako że jednak język podlega ciągłym zmianom i przeobrażeniom, częstym przedmiotem sporów staje się kwestia, które środki powinny być uznawane za część ogólnonarodowej normy[13]. Preskryptywiści stawiają sobie za zadanie nakreślenie i popularyzację pewnych wzorców posługiwania się językiem[13]. W drodze ustalania standardu językowego dochodzi przeważnie do waloryzacji praktyki mownej kojarzonej z wpływowymi lub wysokimi warstwami społeczeństwa[46] przy jednoczesnym osłabieniu pozycji kodów pospolitych[9].

Za pierwszy i główny cel preskrypcji lingwistycznej uważa się formułowanie i promowanie zasad języka standardowego w kontekstach edukacyjnych, choć w jej zakres mogą wchodzić także inne próby wywarcia wpływu na praktykę językową, takie jak wydawanie porad w kwestiach stylistyczno-estetycznych[47][48], a także ustanawianie fachowej terminologii[49]. Jej praktyczne zastosowanie odnajduje się również w glottodydaktyce, nauczaniu języków, które z założenia wykazuje charakter normatywny – wiąże się ono bowiem z instruowaniem ludzi, jak powinni mówić, na podstawie wcześniej sporządzonej dokumentacji[50][51]. Ponadto wydawnictwa mające z zamierzenia funkcję opisową są w praktyce często interpretowane jako publikacje normatywne, służąc jako źródła autorytatywne przy rozstrzyganiu kwestii poprawnościowych[52]. Pewne postawy normatywne spotyka się także w społeczeństwach pozbawionych formalnie sterowanej standaryzacji, np. w postaci spontanicznych sądów na temat obcych lub innowacyjnych form mowy[53].

Preskrypcji bywa przypisywana ważna rola w ułatwianiu komunikacji międzyregionalnej – pozwala ona użytkownikom rozbieżnych dialektów operować wspólnym standardem porozumiewawczym, szerzej zrozumiałym niż odmiany językowe o zasięgu lokalnym. O ile taka mowa pomocnicza może uformować się samoistnie, bez świadomych interwencji, chęć jej formalnego regulowania i nauczania jest powszechna w większości części świata[54]. Formy preskrypcji funkcjonują również w działalności wydawniczej, gdzie zachodzi potrzeba ustanowienia konwencjonalnych przepisów, rządzących np. formatem i stylem publikacji[55]. Pisarze i inni autorzy zaś często przywiązują wagę do przestrzegania norm preskryptywnych, chcąc uczynić przekaz bardziej przejrzystym i zrozumiałym dla szerokiego grona odbiorców[54]. Ponadto stabilność języka na przestrzeni wieków ma pozwalać lepiej rozumieć teksty z minionych epok.

Źródła autorytatywne[edytuj | edytuj kod]

Preskrypcja zakłada istnienie autorytatywnych źródeł wydających zalecenia normatywne, szanowanych przez znaczącą część pisarzy i innych użytkowników języka. W przypadku języka angielskiego za takie źródła uchodzą zwykle książki różnych autorytetów – nie istnieje bowiem rada zajmująca się regulacją tego języka[56]. Przez większą część XX wieku poradnik Modern English Usage autorstwa H.W. Fowlera(ang.) był uważany za wyznacznik standardowej angielszczyzny brytyjskiej[57]; na gruncie amerykańskim podobne uznanie przypisuje się publikacji The Elements of Style autorstwa Williama Strunka i E.B. White’a[58]. Wydawnictwo Duden (zapoczątkowane w 1880[59]) pełni podobną rolę w przypadku języka niemieckiego[60]. Mimo że leksykografowie często uznają swoją pracę za czysto opisową, również słowniki bywają traktowane jako źródła normatywne[52]. W potocznym obiegu pokutuje przekonanie, jakoby opisy lingwistyczne (słowniki i podręczniki gramatyczne) definiowały „poprawny” kształt języka[61].

Na gruncie polskim czołowymi przedstawicielami tradycji preskryptywizmu są tacy poloniści, jak Jan Miodek, Jerzy Bralczyk i Mirosław Bańko[62][63].

Formalna regulacja[edytuj | edytuj kod]

W niektórych miejscach świata preskrypcja lingwistyczna jest realizowana przez autorytatywne gremia regulacyjne. Sztandarowym przykładem takiej instytucji jest paryska Akademia Francuska, która formułuje porady w zakresie posługiwania się językiem francuskim[64]. Jej zalecenia są pozbawione mocy prawnej[64], ale gremium to cieszy się pewnym poważaniem społecznym[65]. W Niemczech i Holandii ostatnie reformy pisowni, takie jak niemiecka z 1996, zostały opracowane przez zespoły specjalistów na zlecenie poszczególnych rządów, a następnie wdrożone w formie uchwał. Niektóre z nich spotkały się z silnym sprzeciwem[66][61].

Przykłady narodowych instytucji i inicjatyw preskryptywnych:

  • afrikaans: Taalkommissie („Komisja Językowa”) odpowiada za redagowanie publikacji Afrikaanse woordelys en spelreëls („Spis słów i reguły pisowni języka afrikaans”), funkcjonującej jako źródło skodyfikowanych norm słownikowych i ortograficznych. Wydawnictwo tworzą trzy składniki: sekcja ze sformułowanymi przepisami pisowni, obszerny wykaz słów (w tym nowych elementów wyrazowych) oraz sekcja ze sformułowanymi zasadami tworzenia skrótów. Opis jest nastawiony normatywnie, ale uwzględnia sytuację socjolingwistyczną panującą w RPA[67].
  • albański: Sekcja Nauk Społecznych i Albanologicznych przy Albańskiej Akademii Nauk reguluje normy albańskiego języka standardowego[68].
  • francuski: paryska Akademia Francuska zajmuje się redagowaniem słowników języka francuskiego oraz formułowaniem oficjalnych przepisów leksykalnych i gramatycznych. Szczególnie istotna jest rola tego gremium jako popularyzatora neologizmów, rodzimych zamienników dla anglicyzmów i innych pożyczek. Działalność Akademii wynika z przekonania, że język francuski wymaga ochrony przed narastającym wpływem angielszczyny. Zalecenia tejże rady są jednak pozbawione mocy prawnej, a francuskie instytucje rządowe, media i system kształcenia często nie przestrzegają wydawanych przez nią porad[64].
  • francuski: instytucja Office québécois de la langue française w prowincji Quebec stoi na straży jakości pisanych i mówionych przejawów językowych. Jej pierwotnym celem było ustalanie kształtu języka standardowego oraz jego promocja w sferze publicznej. Współcześnie praktyka tego gremium koncentruje się na ustalaniu terminologii[69].
  • hiszpański: Hiszpańska Akademia Królewska odpowiada za ustalanie „ogólnego” bądź „standardowego” języka hiszpańskego. Wydaje słowniki i popularyzuje wiadomości z zakresu języka hiszpańskiego, zwłaszcza kastylijskiego[70].
  • indonezyjski: instytucja Badan Pengembangan dan Pembinaan Bahasa zajmuje się kultywacją indonezyjskiego języka literackiego, za pośrednictwem mediów i systemu edukacji. Wypracowuje także strategie w kwestii reagowania na wpływy obce. Indonezyjski standard językowy nie jest jednak dla nikogo mową ojczystą, a jego zakres funkcjonowania ogranicza się do kontekstów formalnych[71].
  • niderlandzki: Unia Języka Niderlandzkiego zajmuje się regulowaniem ortografii niderlandzkiej. Ustalane przez nią reguły są aprobowane przez wszelkie organy rządowe i instytucje edukacyjne w Holandii[72]. Flamandzka prasa i inne media również przestrzegają zasad proponowanych przez to gremium. Holenderskie media kierują się często inną wersją ortografii, proponowaną przez stowarzyszenie Genootschap Onze Taal[72].
  • polski: Rada Języka Polskiego odpowiedzialna jest za popularyzację wiedzy o języku polskim oraz formułowanie norm językowych i ortograficznych[73]. Polska polityka preskryptywna uznaje dwa poziomy normatywne w ramach polszczyzny kulturalnej (standardowej): normę wzorcową, czyli zbiór tradycjonalistycznych zasad dotyczących języka pisanego i użytku publicznego, oraz normę użytkową, mającą charakter bardziej liberalny, szerzej akceptującą zapożyczenia i odstępstwa od „tradycyjnej” praktyki językowej[74][75]. Według polskiego ujęcia norma użytkowa obejmuje również pewne elementy językowe o charakterze regionalnym, o ile funkcjonują one w mowie ludzi wykształconych[76]. W popularnym postrzeganiu polszczyzna standardowa jest kojarzona z „poprawnością”, przestrzeganiem zasad i wyższym stopniem inteligencji, a osoby posługujące się formami niestandardowymi bywają obiektem stygmatyzacji i odrzucenia społecznego[77].
  • rosyjski: Związek Pisarzy ZSRR posłużył się preskrypcją lingwistyczną w celu ustanowienia standardu języka rosyjskiego w okresie ZSRR.
  • rumuński: Akademia Rumuńska odpowiedzialna jest za regulowanie standardowego języka rumuńskiego; jej uchwały i zalecenia są uznawane przez państwo rumuńskie i inne podmioty, w których język rumuński jest objęty statusem oficjalnym (np. w Unii Europejskiej i serbskiej Wojwodinie). W Mołdawii rumuńszczyzna określana jest również mianem „języka mołdawskiego”, a jej normy ustala Instytut Lingwistyki przy Mołdawskiej Akademii Nauk.
  • włoski: Akademia della Crusca, narodowa włoska akademia lingwistyczno-literacka[56][78].

Podział preskryptywizmu[edytuj | edytuj kod]

Socjolingwiści podjęli próbę zdefiniowania różnych form preskryptywizmu. Do nowszych podziałów należy klasyfikacja opracowana przez Anne Curzan[3], która wyróżnia cztery rodzaje preskryptywizmu[79]:

  • preskryptywizm standaryzacyjny (ang. standardising prescriptivism) – ma na celu kultywowanie i promowanie zasad języka standardowego w danej społeczności; może się wiązać z chęcią ujednolicenia praktyki mownej[80]; sprzeciwia się formom i konstrukcjom niefunkcjonującym w języku standardowym (np. They was here zamiast They were here)[81];
  • preskryptywizm stylistyczny (ang. stylistic prescriptivism) – ma na celu doradzanie w kwestiach stylistycznych, dotyczących doboru form i struktur w obrębie standardu językowego; w ocenach tych dużą rolę odgrywają kryteria adekwatności, logiczności, klarowności, przydatności funkcjonalnej, zwięzłości i estetyki[82]. Może np. promować wzorce stylu formalnego[3] lub zwracać uwagę na kosmetykę językową, nakazując np. stosowanie I hope zamiast Hopefully w zdaniu Hopefully, Elliot will figure it out[81];
  • preskryptywizm restoratywny (ang. restorative prescriptivism) – ma na celu propagowanie starszych form i konstrukcji dla podtrzymania tradycji językowej i dbałości o „czystość” mowy[83]; może np. promować rozróżnianie shall i will[81];
  • preskryptywizm politycznie responsywny (ang. politically responsive prescriptivism) – ma na celu promowanie określeń i użyć postrzeganych jako politycznie poprawne i egalitarne (może np. niwelować nierówności płciowe w języku[84][85]); w przeciwieństwie do trzech pozostałych ten typ preskrypcji uchodzi za progresywny społecznie[86], spotyka się także z aprobatą językoznawców[81][87].

Łotewska językoznawczyni Dace Strelēvica-Ošiņa wyróżnia trzy typy preskryptywizmu[88]:

  • preskryptywizm skierowany na człowieka (ang. human-oriented prescriptivism) – służy separacji uprzywilejowanych warstw społeczeństwa (użytkowników „poprawnego” języka) od grup o niższych statusie, których mowa nie tworzy języka standardowego[89]. Ten rodzaj preskryptywizmu ukształtował się m.in. w społeczeństwie brytyjskim i w Starożytnym Rzymie[89]. Spotkał się z aktywną krytyką w anglojęzycznym dyskursie językoznawczym[89].
  • preskryptywizm skierowany na język (ang. language-oriented prescriptivism) – kształtuje się pod wpływem okoliczności społeczno-politycznych, np. w sytuacji niewoli narodowej[89]. Jego zasadniczym celem nie jest dyskryminacja nieuprzywilejowanych warstw społecznych[90], lecz wyrażanie patriotyzmu oraz ochrona narodowych wartości: tożsamości i kultury[91]. Formułowanie ideałów „poprawności” i „czystości” językowej bywa wyrazem narodowej pewności siebie oraz formą protestu politycznego[88]. Preskryptywizm ten został zaobserwowany m.in. na Łotwie i w Czechach[89].
  • preskryptywizm skierowany na błędy (ang. error-oriented prescriptivism) – uniwersalny przejaw preskryptywizmu, koncentrujący się na wyszukiwaniu „błędów językowych”, obecny we wszystkich kulturach i umotywowany m.in. czynnikami psychologicznymi[92]. Strelēvica-Ošiņa sugeruje, że ta forma normatywizmu może się utrzymywać jako pozostałość po powyższych praktykach preskryptywnych, które osłabły lub przestały istnieć w wyniku przemian społecznych[92].

Stephan Elspaß wyróżnia trzy motywacje, które mogą stać za normatywizmem[93]:

  • standaryzacja – ma charakter racjonalistyczny, jej celem jest ułatwienie komunikacji między różnymi obszarami dialektalnymi i wytworzenie odmiany języka, która miałaby służyć jako norma komunikacji publicznej (edukacja, administracja, piśmiennictwo);
  • puryzm – ma charakter nacjonalistyczny, jego celem jest ochrona języka przed wpływami obcymi i eliminacja pożyczek wewnątrzjęzykowych, uznawanych za niepożądane;
  • segregacja – ma na celu separację ludzi posługujących się językiem standardowym od osób, które nie miały okazji przyswoić tej odmiany języka. Ideały poprawności językowej oraz korelowanie umiejętności posługiwania się „poprawną” mową ze zdolnościami poznawczymi mogą służyć marginalizacji niższych warstw społecznych.

Według Stephana Elspaßa i Pétera Maitza do fundamentalnych składników preskryptywizmu należą: konserwatyzm, elityzm językowy, puryzm i ideologia języka standardowego[94].

  • konserwatyzm językowy przejawia się w częstej krytyce kształtu języka, który ma podlegać rzekomej degradacji. Wyrazem konserwatyzmu są stwierdzenia typu „dzisiejsze dzieci nie mówią i nie piszą poprawnie”;
  • elityzm językowy wynika z przeświadczenia, że praktyka językowa pewnych elit społecznych ma wyższą wartość niż mowa innych grup, bez względu na rejestr i kontekst sytuacyjny. Ideologia ta służy przekonaniu użytkowników języka, że nienormatywne formy językowe są pozbawione walorów przypisywanych formom standardowym;
  • puryzm językowy przejawia się w dążności do utrzymywania pewnego kształtu języka (w szczególności inwentarza leksykalnego) lub rugowania elementów uznawanych za niepożądane (zapożyczeń, gwaryzmów itp.). Puryzm często idzie w parze z ideologiami nacjonalistycznymi;
  • ideologia języka standardowego wykazuje ścisły związek z homogenizmem, tj. przekonaniem, że ustandaryzowany język powinien być pozbawiony zróżnicowania. Ideologia ta ukształtowała się w toku powstawania nowoczesnych państw narodowych.

Brytyjski dialektolog i popularyzator nauki Peter Trudgill wyróżnia na gruncie angielskim trzy poziomy preskryptywizmu[95]:

  • sprzeciwianie się formom nieliterackim, właściwym dla odmian języka odrębnych od angielszczyzny standardowej (np. I done it);
  • sprzeciwianie się formom i konstrukcjom dobrze ugruntowanym w języku standardowym (np. It’s me), krytykowanie ich niezgodności z ideałami gramatyki łacińskiej;
  • krytykowanie innowacji językowych, sprzeciwianie się nowszym sposobom wyrażania treści (np. hopefully w znaczeniu I hope).

Kryteria normotwórcze[edytuj | edytuj kod]

Preskrypcja lingwistyczna może się odbywać w oparciu o poniższe kryteria i czynniki[96]:

  • zgodność danych elementów z zasadami ekonomii językowej,
  • funkcjonalność i precyzja semantyczna danych jednostek językowych,
  • zgodność danej jednostki językowej z istniejącymi prawidłami syntagmatycznymi i paradygmatycznymi,
  • stopień zakorzenienia danej jednostki językowej w tekstach literackich i w języku ludzi wykształconych,
  • etymologia danego wyrazu lub określenia (por. sofizmat etymologiczny),
  • zasięg geograficzny danej jednostki językowej,
  • stopień ugruntowania danego elementu w tradycji języka.

Choć przepisy normatywne odwołują się często do logiki, konsekwencji i regularności, ścisła ocena tych walorów nie jest możliwa na gruncie językoznawstwa[97]. Część językoznawców zauważa, że preskrypcją form standardowych kierują zwykle czynniki pozalingwistyczne[98]: w praktyce preferuje się bowiem formy o wysokim prestiżu społecznym[40], a rzekome uzasadnienia lingwistyczne, odwołujące się do właściwości językowych, dorabiane są po fakcie[98][99]. Argumenty odnoszące się do cech logiki uchodzą ponadto za naukowo bezpodstawne[27] (por. logizowanie, ideologia symetryczności).

Zdarza się niekiedy, że w różnych kodyfikacjach tego samego lub blisko spokrewnionych języków sankcjonuje się różne formy językowe. Literacka akceptowalność różnych środków ma bowiem charakter arbitralny (umowny) i jest zmienna zarówno w czasie, jak i przestrzeni[100]. Na przykładzie hiszpańskiego, angielskiego oraz języków i etnolektów słowiańskich:

  • wymowa typu seseo(ang.) (zastępowanie głoski [θ] głoską [s]) ma status normatywnej w Ameryce Łacińskiej, natomiast w Hiszpanii kontynentalnej uchodzi za niestandardową[101];
  • zjawisko voseo mieści się w normie literackiej Argentyny, Paragwaju i Urugwaju, natomiast w pozostałych krajach Ameryki Łacińskiej ma charakter regionalny[102];
  • podwójne zaprzeczenie jest upowszechnione w wielu językach europejskich, we współczesnej angielszczyźnie jest to natomiast konstrukcja gwarowa, występująca poza ramy języka standardowego[103];
  • używanie wyrażenia „pisze” w znaczeniu „jest napisane” uważa się zwykle za wykraczające poza normy polskiego języka standardowego[104], niekiedy za dopuszczalne w jego niższym, potocznym rejestrze[105]; w literackiej słoweńszczyźnie identycznie składniowo konstrukcje (z użyciem piše) są natomiast w pełni akceptowane[106];
  • w Chorwacji standardowy odpowiednik zaimka „co” brzmi što; w standardzie Bośni i Hercegowiny zaś przyjęto dwie formy: što ái šta, a w języku słoweńskim obowiązuje forma kaj[100]. W mowie chorwackiej spotykane są wszystkie trzy formy (jako warianty dialektalne), lecz w ponadgwarowym standardzie funkcjonuje tylko jedna – što[100].

Krytyka preskryptywizmu[edytuj | edytuj kod]

Mimo że językoznawcy zauważają istotną rolę społeczną praktyk normatywnych jako formy promowania standardu językowego wśród użytkowników języka[107] (np. w szkolnictwie[42]), częstym przedmiotem krytyki staje się kwestia jakości norm preskryptywnych i ich zasadności funkcjonalnej. Uwagę zwraca się m.in. na to, że sankcjonowane wzorce normatywne nierzadko stoją w sprzeczności z faktycznie notowaną praktyką mowną, w tym również z uzusem wykształconych warstw społeczeństwa[13][108]. Zarzucenie roli normotwórczej zwyczaju językowego na rzecz kierowania się własnymi preferencjami i przesądami przypisywano przede wszystkim osiemnastowiecznym preskryptywistom układającym normy angielszczyzny, których posądzano o sztuczne przenoszenie na grunt tego języka zasad składniowych łaciny[109][107]. Wielu lingwistów, m.in. Geoffrey Pullum i inni autorzy publikujący na blogu „Language Log”, zastrzeżenia jakościowe wyraża jednak również w odniesieniu do porad promowanych przez bardziej współczesne wydawnictwa normatywne, w tym te wysoko cenione, jak Elements of Style autorstwa E.B. White’a i Williama Strunka[110]. Językoznawcy zauważają w szczególności, że popularne poradniki językowe pisane przez wpływowych dziennikarzy i powieściopisarzy (np. Strictly English: The Correct Way to Write ... and Why It Matters autorstwa Simona Heffera) zawierają podstawowe błędy w zakresie analizy lingwistycznej[111][112]. Dostrzegają oni, że autorzy podręczników i edukatorzy, skupieni na egzekwowaniu wzorców praktyki pisarskiej[113], nieodpowiednio podchodzą do zjawiska wariacji sytuacyjnej w ramach języka standardowego, co objawia się wartościowaniem standardowych form potocznych jako „niepoprawnych” lub „mniej poprawnych” względem wyrażeń formalnych (np. isn’t vs is not)[114][113]. Normatywiści często nie czynią adekwatnego rozróżnienia między realnymi regułami gramatyki a kwestiami czysto stylistycznymi[115][116], pomijając fakt, że również dialekt standardowy dopuszcza pewną dozę swobody w zakresie kształtowania przekazu[117][118].

W dyskusjach na temat preskryptywizmu pojawia się niekiedy pojęcie hiperstandaryzacji, czyli tendencji do usilnego dyktowania przepisów dotyczących różnych aspektów języka standardowego (m.in. niaunsów stylistycznych), bez względu na to, czy zasady te mają rzeczywisty wpływ na sprawność komunikacji[119][120]. Językoznawcy argumentują, że w sytuacji gdy proponowane reguły nie są przyjęte przez ogół społeczeństwa, nie można ich uznawać za faktyczne składniki normy porozumiewawczej, jaką tworzy język standardowy[114][121]. Amerykański psycholog i lingwista Steven Pinker na temat preskryptywizmu wyraża się następująco:

Większość reguł preskryptywnych rozprzestrzenianych przez speców językowych nie ma najmniejszego sensu. Są to elementy folkloru, które ukształtowały się z niedorzecznych powodów setki lat temu i są od tego momentu utrwalane. [...] Reguły te nie są zgodne ani z logiką, ani z tradycją, a jeśli byłyby przestrzegane, to zmusiłyby pisarzy do pisania zagmatwanej, niezgrabnej, rozwlekłej, mglistej i niezrozumiałej prozy, w której pewne myśli stałyby się niemożliwe do wyrażenia.

Steven Pinker, The Language Instinct[122]

 

Stwierdza również, że:

Można mieć obsesję na punkcie reguł preskryptywnych, ale mają one tyle wspólnego z językiem ludzkim, co kryteria oceny kotów na kociej wystawie z biologią ssaków.

Steven Pinker, The Language Instinct[122]

 

Z krytycznymi głosami lingwistów spotykają się także niekorzystne następstwa inicjatyw preskryptywnych[40] i nastawienie gramatyki szkolnej do form mowy wyraźnie wykraczających poza kanon języka standardowego[113]. Badacze zauważają bowiem, że promowanie standardu za pośrednictwem przedsięwzięć normatywnych pociąga za sobą tendencje do propagowania poglądów i postaw językowych wątpliwych w świetle współczesnej teorii lingwistycznej, często przeczących wiedzy na temat natury działań kodyfikacyjnych i stosunku form standardowych do innych bytów językowych[40][113]. Wśród zarzutów stawianych normatywistom można wymienić:

Preskryptywnie nastawione ideologie językowe prowadzą do postrzegania znajomości języka jako dobra istniejącego niejako poza zasięgiem typowego native speakera, który swoją własną mowę może przyswoić (w niedoskonałej postaci) dopiero dzięki autorytatywnym źródłom, dającym dostęp do nieznanych „tajników” językowych[125][39]. Inne podejście do języka reprezentują natomiast językoznawcy, którzy wychodzą z założenia, że język stanowi zjawisko poznawcze[154], funkcjonujące niezależnie od istnienia instytucjonalnych form kodyfikacji[132][b]. Czeski badacz František Čermák wyklucza, jakoby w autentycznym języku mówionym istniała normatywna dychotomia „poprawny–niepoprawny” czy też pojęcie błędu[12]. Uznaje przy tym, że przyswajanie języka jest procesem spontanicznym, zachodzącym bez zewnętrznych interwencji[12].

Zadomowiony społecznie negatywny stosunek do pewnych wariantów językowych również nie jest uprawniony z perspektywy współczesnej wiedzy lingwistycznej, która zakłada równoważność różnych systemów językowych, nie zważając na status socjoekonomiczny ich użytkowników[163]. Lingwiści i socjolingwiści zwracają uwagę na społeczno-polityczną motywację języka standardowego, wskazując na konieczność relatywizacji sądów poprawnościowych i uwzględnienia gramatycznej istoty nieliterackich form języka[164][165]. Przypisywanie językowi standardowemu szczególnych walorów komunikacyjnych stanowi bowiem wypadkową procesów post-hoc, uwarunkowanych nie faktami o podłożu lingwistycznym, lecz różnicami w poważaniu kulturalnym różnych bytów językowych[166][98]. Zbiór popularnie wyznawanych poglądów na temat hierarchii językowej, typowo towarzyszących powstaniu uregulowanej odmiany języka, został wyodrębniony i nazwany ideologią języka standardowego[167][7][168].

Dopełnienie[edytuj | edytuj kod]

Z krytyką badaczy spotykają się także inne aspekty i elementy praktyki preskryptywnej. Chorwaccy lingwiści Mate Kapović, Anđel Starčević i Daliborka Sarić, autorzy pracy O preskripciji i preskriptivizmu u Hrvatskoj, opisują paradoks, jaki zachodzi na gruncie chorwackiej tradycji normatywistycznej, która funkcjonowanie dialektów regionalnych każe postrzegać jako świadectwo bogactwa językowego, jednocześnie wykazując krytyczny stosunek do wszelkich odstępstw od stanowionej normy językowej, zwłaszcza w przestrzeni publicznej[132]. Ponadto w tejże tradycji warianty języka bliskie standardowi traktuje się jako jego „źle nauczone” formy, a nie jako swoiste odmiany języka, co – zdaniem tych badaczy – jest nieugruntowane naukowo[132]. Anđel Starčević pisze o bytach językowych zbliżonych do języka standardowego (ale występujących poza promowane normy), że ich istnienie stanowi naturalny przejaw wariacyjności języka i faktu, iż w praktyce nigdy nie dochodzi do pełnej normalizacji dialektów ogólnoetnicznych – za nieuzasadnione uznaje zatem opisywanie ich w negatywnych kategoriach[169]. Ci trzej językoznawcy stwierdzają również, że rodowici użytkownicy danej mowy z definicji posługują się nią doskonale, uznając, że o jakimkolwiek poszerzaniu zdolności językowych można mówić wyłącznie w odniesieniu do aspektów stylu, retoryki itp.[135] Na podobnym stanowisku stoi amerykański lingwista Larry Trask, który żywi przekonanie, że native speaker z założenia zna zasady gramatyczne swojego ojczystego dialektu (przeważnie nietożsamego ze standardem), przewidując jednocześnie możliwość rozwijania umiejętności językowych na polu stylu i estetyki pisarskiej[170]. Badacze argumentują przy tym, że przestrzeganie reguł preskryptywnych (nakazujących np. bezrefleksyjne zastępowanie wyrazów[135]) wcale nie zapewnia lepszej jakości języka i produkcji językowej, nie rzutuje na rzeczywistą sprawność słowa[135][170].

Mate Kapović krytykuje normatywistów, którzy zabierając głos w kwestii przepisów ortograficznych, traktują je jako pierwszorzędny temat rozważań lingwistycznych[171]. Wyraża on pogląd, że popularne debaty na temat pisowni i błędów ortograficznych są nieproporcjonalne do skali i charakteru zjawiska, zwracając uwagę na umowny charakter ortografii i zaznaczając, że stanowi ona element zewnętrzny wobec systemu językowego: niewypracowany na gruncie wszystkich języków i niekonieczny do ich prawidłowego funkcjonowania[172][173]. Jak zauważa Nils Langer, reformy ortograficzne spotykają się często z przesadzonymi reakcjami purystycznymi, wynikającymi z zasadniczego niezrozumienia relacji między językiem a pisownią[99][c]. Kapović, Starčević i Sarić piszą również, że pleonazmów – choć istotnie będących formą redundancji – nie można z punktu widzenia naukowego traktować jako wyrażeń niepoprawnych, stwierdzając, że nadmiarowość stanowi jedną z podstawowych cech struktury językowej[177]. Odrzucanie redundancji oraz sprzeciwianie się zjawisku wieloznaczności określają oni jako wyraz szkodliwej hipernormatywności, której język standardowy w rzeczywistości nie podlega[134]. Krytykują oni praktykę narzucania reguł pozbawionych pokrycia w uzusie i rugowania upowszechnionych zmian językowych, a także kwestionują zasadność odgórnego regulowania kosmetycznych aspektów języka[178].

Normatywizm stał się obiektem krytyki również na gruncie niemiecko-austriackim. Germaniści Stephan Elspaß i Péter Maitz, autorzy artykułu New Language Norm Authorities in Germany: Ideological Roots and Social Consequences, obserwują, że potoczna krytyka językowa opiera się na nieuzasadnionym założeniu o uprzywilejowanej pozycji standardowej odmiany języka, nieuwzględniającym realiów praktyki językowej w rozmaitych kontekstach sytuacyjnych[179]. Zauważają oni, że popularne poradniki językowe podają informacje niewłaściwe zarówno w ujęciu gramatycznym, jak i socjolingwistycznym. Autorzy ci wiążą normatywne porady z niesprawiedliwą stygmatyzacją odmian i wariantów językowych preferowanych przez znaczne części społeczeństwa, a także pogłębianiem nierówności językowych i społecznych. Potoczną krytykę językową ujmują w swojej pracy jako naglący problem lingwistyczny, wymagający specjalnej uwagi[130]. Ci sami autorzy nadmieniają, że duża część „usterek” i „błędów” językowych wynajdywanych przez popularnych autorów nie stanowi bariery komunikacyjnej dla użytkowników języka: prawdziwy problem ma się pojawiać dopiero wtedy, gdy formy te są określane mianem uchybień przez niekompetentnych lub nietolerancyjnych analityków[130].

Preskryptywizm tworzy często grunt dla dyskryminacji językowej oraz innych form nietolerancji społecznej[180][181][182]. W niektórych krajach wskazuje się na związek między interwencjami preskryptywnymi a różnego rodzaju wartościami ludzkimi, przez co dochodzi do legitymizacji praktyk normatywnych i maskowania negatywnych konsekwencji lingwicyzmu[183]. Ponadto, jako że za podstawę języka standardowego przyjmuje się często dialekt wyższej klasy społecznej, objęcie tego wariantu języka specjalnym statusem tworzy źródło potencjalnych kontrowersji politycznych[181]. Węgierski językoznawca Miklós Kontra zauważa, że przekonanie o istnieniu „poprawnego” języka, utożsamianego na gruncie węgierskim ze skodyfikowaną normą, prowadzi do częstych szykan na tle językowym[184]. Wobec tego faktu niektórzy autorzy postulują stosowanie addytywnej[184] lub bidialektalnej[185] pedagogiki językowej, skupiającej się nie na rugowaniu pospolitych form języka, lecz na poszerzaniu repertuaru językowego uczniów, tak aby wykształcili umiejętność posługiwania się mową w sposób adekwatny do różnych sytuacji komunikatywnych[184][186][187]. Socjolingwiści zauważają, że różne warianty języka, choć lingwistycznie równoważne, są osadzone w kontekście społecznym, gdzie nieuchronnie przypisuje się im różne poziomy prestiżu[188][189]. Autorzy książki Bad Language w następujący sposób opisują zjawisko stygmatyzacji w języku:

Formy takie jak I done it [...], a man what I know, he ain't got it [...] nie są niegramatyczne. Żadna osoba nie powinna się wstydzić używania takich form czy też uważać, że popełnia wówczas błąd. Oczywiście w wielu kontekstach edukacyjnych, społecznych i zawodowych ludzie operujący formami właściwymi dla dialektów klasy niższej mogą być ofiarą dyskryminacji. Jeśli chcą oni uniknąć owej dyskryminacji, mogą się wystrzegać tych form. Powinni jednak mieć jasną świadomość, dlaczego to czynią – czynią tak z powodów społecznych, a nie językoznawczych.

 

Węgierska lingwistka Klára Sándor, autorka artykułu Secular Linguistics and Education: Questions of Minority Bilingualism, wprowadza rozróżnienie między tradycyjną kultywacją językową a planowaniem językowym. Proponuje przy tym nowoczesny model polityki językowej, oparty na założeniach lingwistyki świeckiej (secular linguistics)[191]:

Kultywacja językowa Planowanie językowe
Podstawowe założenie Język jest homogeniczny Język jest heterogeniczny
Podejście Oparte na monolingwizmie; istnieje pewien ideał języka Uznaje multilingwizm za naturalne zjawisko; wszystkie formy języka są równoważne
Wartościowanie zmian Język albo się udoskonala, albo degraduje Neutralne podejście: język po prostu się zmienia
Poprawność językowa Istnieją formy „poprawne” oraz formy „niepoprawne” Bierze pod uwagę występowanie niegramatycznych konstrukcji (mowa małych dzieci, afazja), ale odrzuca preskryptywną koncepcję poprawności językowej. Nie istnieją formy mniej poprawne, ale istnieją formy mniej prestiżowe, stygmatyzowane, kojarzone z ludźmi niewykształconymi itp.
Wariantywność języka Wariacja w języku jest zjawiskiem ujemnym Język istnieje w różnych wariantach regionalnych i socjalnych. Byty te nie są wyraźnie rozgraniczone, funkcjonują w ramach kontinuum.
Normalizacja językowa Wszyscy powinni używać języka literackiego Istnieje standard językowy, wzorzec stosowany w piśmiennictwie, mediach elektronicznych, edukacji itp.
Regulacja językowa Dyktuje przepisy normatywne Wydaje nieobowiązkowe zalecenia
Cel Stworzenie „kulturalnych” użytkowników języka Stworzenie kompetentnych użytkowników języka, zadowolonych ze swojej mowy
Efekt Brak efektu lub efekt negatywny (tworzy poczucie niekompetencji językowej) Brak efektu lub efekt pozytywny

Preskryptywizm a językoznawstwo[edytuj | edytuj kod]

Preskryptywizm nie znajduje szerokiej akceptacji we współczesnym językoznawstwie akademickim[192][d]. Większość językoznawców widzi swoją rolę naukową jako osób skupiających się na rejestrowaniu i badaniu rzeczywistego kształtu języka, ściśle stroniących od formułowania sądów normatywnych i prób ingerencji w sposób funkcjonowania systemu językowego[197]. Przyjęcie takiej postawy, zwanej deskryptywizmem, uzasadnia się Saussure’owską tezą o arbitralności znaków językowych, zgodnie z którą jednostki językowe mają charakter niemotywowany, umowny[198][199][200]. Ponadto używanie w stosunku do systemów językowych określeń emocjonalnych takich jak „dobry”, „zły”, „racjonalny” czy „elegancki” samo w sobie uchodzi za chybione naukowo[36][e]. Wczesnym wyrażeniem dychotomii między opisowością a normatywnością był aforyzm szwedzkiego językoznawcy Esaiasa Tegnéra: zadaniem lingwistyki jest „opisywanie, nie zaś dyktowanie praw językowych” (1874). Wprowadzono wówczas rozróżnienie między ściśle rozumianymi badaniami naukowymi a działalnością ocenną, którą zaczęto przypisywać popularnym pisarzom, nauczycielom i autorom podręczników[201]. Również współcześni badacze obserwują diametralną różnicę między postawami specjalistów, uznających wariacyjność języka i równoprawność wszelkich kodów językowych, a popularnymi przekonaniami, nakazującymi układać zmiany i formy językowe w normatywnej hierarchii dopuszczalności[202][203][204][205]. W językoznawstwie przyjmuje się aksjomatycznie, że rodowity użytkownik języka włada nim w sposób wzorowy[206][157][207], czyniąc zasadnicze rozróżnienie między uzualnymi normami języka standardowego, jego normami preskryptywnymi (stanowionymi) oraz normami nieliterackich wariantów języka[208].

Na łamach XIX- i XX-wiecznych prac lingwistycznych pojawiały się jeszcze elementy wartościujące, postulujące powiązanie stanu języka ze stanem kultury narodu, wraz z koncepcją doskonałego, optymalnego stadium rozwoju systemów językowych, zakładającą wyższość pewnych typów języków nad innymi. Wśród językoznawców z szerszą aprobatą spotyka się jednak pogląd uznający tego rodzaju oceny zjawisk językowych za naukowo bezpodstawne[209]. Większość dzisiejszych lingwistów stoi na stanowisku, że wszystkie formy języka stanowią pełnoprawne systemy komunikacyjne, wyposażone w swoje własne struktury logiczne i gramatyczne[188][210]. Współcześni badacze zauważają przy tym, że postulaty preskryptywizmu są odzwierciedleniem praktyki i preferencji elit, mylnie jawiących się jako naturalne i obiektywne wartości[210]. I tak w zachodnich środowiskach akademickich panuje powszechna zgoda, że wartościowanie faktów językowych, w tym ocenianie ich w kategoriach poprawnościowych, nie należy do zadań językoznawstwa, analogicznie do praktyki w innych dziedzinach nauki, które stronią od wydawania subiektywnych ocen na temat przedmiotu badań[197][f]. Amerykański lingwista Larry Trask sugeruje, że opinie normatywistów można traktować jako porady stylistyczne lub pewien aspekt obyczajów społecznych, pozbawia je przy tym cech naukowości i wyłącza poza domenę lingwistyki[22].

W XX-wiecznym językoznawstwie anglojęzycznym upowszechniła się idea deskryptywizmu, nakazująca odrzucenie potocznych sądów normatywnych[3] i uznanie mowy native speakerów jako z założenia „poprawnej”[213]. Preskryptywizm opisywano jako zjawisko niepożądane i anachroniczne, zestawiając tę postawę w kontraście z naukowym deskryptywizmem[3]. Początkowo preskryptywizmu nie rozpatrywano ani jako podejścia naukowego, ani jako potencjalnego obiektu badań, zgodnie z przekonaniem, że interwencje normatywne nie wywierają wpływu na zachowania językowe[3]. Deskryptywny stosunek do języka i uzusu, odrzucający próby ingerencji w kształt mowy, promowała m.in. książka Roberta A. Halla Leave Your Language Alone (1950)[213]. Późniejszy autorzy (np. Anne Curzan) zaczęli jednak zwracać uwagę na rolę preskryptywizmu w praktyce językowej i stopniowo włączać go w ramy fachowych rozważań[3][79].

Odrzucenie preskryptywizmu jako podstawy praktyki językoznawczej nie oznacza też całkowitego sprzeciwu środowiska naukowego wobec idei autorytatywnej kodyfikacji języka. Krytyki preskryptywizmu nie należy interpretować jako wymierzonej w samo zjawisko standaryzacji językowej[214]. Wielu lingwistów dostrzega bowiem praktyczną funkcję języka standardowego jako pomocniczego środka komunikacji w nowoczesnych społeczeństwach, uwarunkowanego potrzebami narodowymi[36], a także konieczność utrzymania go w pewnym ustabilizowanym stanie[215] – podkreślają oni jednakże równoważność lingwistyczną wszelkich odmian mowy[36][215], ich rolę w budowaniu tożsamości społecznej[216] oraz socjalną motywację sądów normatywnych, stanowiących trzon preskryptywizmu i standaryzacji językowej[36]. Niekiedy postulują przy tym silniejsze stosowanie kryterium uzualnego przy definiowaniu postaci standardowej języka[13], a także zarzucenie tendencji hipernormalizacyjnych, zakłamujących jej rzeczywisty obraz[134]. Co więcej, jak zaznacza Einar Haugen, wielu językoznawców angażuje się w działania o charakterze normatywnym, pomagając w ustanawianiu standardów literackich wśród wspólnot niepiśmiennych, popularyzując reformy tradycyjnych grafolektów i włączając się w rozwijanie polityk dydaktycznych[201]. Znaczenie standaryzacji językowej zostało podkreślone przez autorów książki Exploring the French Language, którzy skomentowali to zjawisko w następujący sposób:

W nowoczesnych społeczeństwach istnieje oczywista potrzeba dysponowania językiem standardowym, ze względów sprawności komunikacyjnej. Złudne jest jednak przekonanie, że normy językowe są czymś więcej niż sztucznymi konstruktami, że język ogólny jest lingwistycznie „lepszy” od form niestandardowych i że pełna jednolitość językowa jest możliwa do osiągnięcia.

R. Anthony Lodge, Nigel Armstrong, Yvette M. L. Ellis, Jane F. Shelton, Exploring the French Language[217]

 

Mimo że lingwiści przyjmują w swojej praktyce analitycznej stanowisko deskryptywne, przykładając wagę do opisowości, preskryptywizm jako zjawisko społeczno-kulturowe stanowi ważny przedmiot badań socjolingwistycznych[218]. W drugiej połowie XX wieku zaczęto rozpatrywać normatywizm nie tylko jako potoczną postawę językową, ale również jako istotny mechanizm społeczny, niepozostający bez wpływu na zachowania mowne[3]. Jego przejawy w ujęciu historycznym i współczesnym były analizowane przez wielu socjolingwistów, takich jak David Crystal, Ingrid Tieken-Boon van Ostade, Joan Beal i Lynda Mugglestone[3], językoznawczyni Deborah Cameron zaś wprowadziła termin „higiena werbalna” jako bardziej neutralne określenie na preskryptywizm[3], odnosząc je „do wszystkich metalingwistycznych praktyk, poprzez które ludzie starają się doskonalić język lub regulować jego użycie”[45]. Ponadto problematyka ludzkich interwencji językowych jest regularnie poruszana na istotnych konferencjach międzynarodowych i prezentowana na łamach artykułów fachowych (np. The Languages of Nation. Attitudes and Norms, 2012)[3].

Inne podejścia[edytuj | edytuj kod]

Wykluczenie interwencji preskryptywnych poza ramy ścisłej działalności naukowej nie nastąpiło jednak na gruncie wszystkich tradycji lingwistycznych. Na przestrzeni dziejów podejmowano bowiem próby włączenia regulacji normatywnej języka w zakres praktyki językoznawczej[219]. Istotnym propagatorem idei purystycznych i preskryptywistycznych było od XIX wieku językoznawstwo czeskie, którego wpływ silnie rzutował na postawy lingwistyczne w krajach Europy Wschodniej i Południowej[220]. Ze szkół językoznawczych swoim szczególnym podejściem do kwestii normatywnych zapisało się na kartach historii Praskie Koło Lingwistyczne, którego przedstawiciele wypracowali teorię kultywacji języka, skupiającą się na funkcjonalnym aspekcie mowy[202]. Koncepcje tego stowarzyszenia nie przyjęły się wśród zachodnich kręgów naukowych, skierowanych w stronę opisowości, ale zadomowiły się w krajach byłego bloku wschodniego, gdzie zaczęto sprawować coraz większą kontrolę nad praktyką językową[202]. W tym regionie do dziś panują zakorzenione tradycje normatywistyczne, negatywnie nastawione do zróżnicowania językowego[202], wyrastające z przekonania, że badanie nieliterackich wariantów języka źle wpływa na stan języka narodowego, przyczyniając się do jego degradacji i degeneracji odczuwanych norm[28]. Normatywne poglądy na język pozyskały ugruntowaną pozycję i akceptację w lingwistyce prawie wszystkich krajów bloku komunistycznego[221], w tym w Polsce, Czechach i na Słowacji[28]. Ponadto w tej części świata utrzymuje się potoczne postrzeganie językoznawców jako osób skoncentrowanych na problematyce kodyfikacji językowej, stojących na straży poprawności języka, mimo że znaczna część tutejszych badaczy także dystansuje się od takiego rodzaju działalności, niekiedy podając w wątpliwość jej zasadność naukową i sens praktyczny[29][222][89][223]. Karol Janicki stwierdza, że tradycja preskryptywizmu zawsze cieszyła się w Polsce silnym ugruntowaniem oraz że promowany model homogeniczności, jedności i czystości języka nie był nigdy wystawiony na otwartą krytykę ze strony językoznawców[28]. Postawy preskryptywne bywają spotykane również w innych tradycjach językoznawczych, m.in. indonezyjskiej i japońskiej[224][225].

Polskie językoznawstwo jest w szczególnym stopniu skoncentrowane na krytyce językowej i promowaniu tzw. kultury mowy, przeciwdziałaniu rzekomemu upadkowi języka, co wyraźnie odróżnia je np. od anglojęzycznej socjolingwistyki, nastawionej opisowo i obserwacyjnie[226]. Polscy lingwiści często posiłkują się metaforą językoznawstwa „botanicznego” i „ogrodniczego”, wyróżniając tym samym zarówno odłam lingwistyki skupiony na bezstronnej obserwacji języka, jak i odłam wartościujący, którego celem ma być sprawowanie pieczy nad językiem, poprzez edukowanie społeczeństwa w zagadnieniach normatywnych i wydawanie opinii na temat różnego rodzaju zjawisk[29][227]. Zachodni i anglojęzyczni autorzy natomiast przypisują językoznawcom postawę „botanika”[228], wychodząc z założenia, że zadaniem naukowca winna być empiryczna rejestracja faktów, nieobciążona ocenami normatywnymi[228][229]. Postawę „ogrodnika” eliminującego chwasty mają wówczas reprezentować gramatycy preskryptywni, nie zaś badacze stosujący metodologię naukową[228]. Obiegową ideę „poprawnej” mowy pojmuje się przy tym jako koncepcję przeciwstawną dzisiejszej wiedzy lingwistycznej, będącą wyrazem elitaryzmu i uprzedzenia wobec mało prestiżowych form języka[230]. Badacze Konrad Szcześniak i Cássio Leite Vieira jako zaskakujące w świetle współczesnej nauki opisali stanowisko XX-wiecznego lingwisty amerykańskiego Leonarda Bloomfielda, który głosił, że istnieje pewien model „poprawnej angielszczyzny”, przyswajany dopiero w procesie formalnego nauczania[230].

Dace Strelēvica-Ošiņa w pracy Who loves prescriptivism and why? Some aspects of language correctness in Latvia odwołuje się do artykułu lituanisty Giedriusa Subačiusa, w którym ten zaproponował koncepcję dwóch typów języków standardowych: standardów opartych na wczesnym wyborze dialektu (ang. early dialect selection, EDS) oraz standardów opartych na późnym wyborze dialektu (ang. late dialect selection, LDS)[92]. W pierwszym przypadku mowa o językach, które zaczęły kształtować swoją postać standardową w czasach renesansowych, w drugim zaś chodzi o języki, które proces doboru podstawy gwarowej przeszły dopiero w romantyzmie. Jak zauważa Subačius, języki typu EDS (przede wszystkim języki zachodnioeuropejskie) cieszyły się dominującą pozycją w swoim obszarze funkcjonowania, języki typu LDS (większość języków wschodnioeuropejskich) podlegały natomiast obcej dominacji.domiačius dostrzega także różnicę w relacji między pisaną a ustną postacią standardu. Języki typu EDS początkowo wypracowały jedynie standard piśmienniczy; idea kodyfikacji języka mówionego pojawiła się znacznie później (dopiero w XVIII wieku). Wspólnoty językowe typu LDS, imitujące lepiej wypracowane modele, zaczęły ustalać wzorce ustne tuż po wykształceniu normy pisanej. Subačius skłania się do stwierdzenia, że właśnie tu mogło powstać przeświadczenie, jakoby idealnym standardem był twór jednorodny, pozbawiony form zróżnicowania. Kwestie poprawności językowej oraz preskrypcji uchodzą w społeczeństwach wschodnioeuropejskich za kluczowe w kontekście utrzymania tożsamości narodowej, a ich poparcie akademickie przybrało tutaj szczególnie dużą skalę[92][229]. Anna Duszak sugeruje, że konserwatyzm polskiej lingwistyki ukształtowały wydarzenia historyczne (utrata niepodległości, dominacja radziecka) i odczuwana potrzeba ochrony języka jako narodowego spoiwa[231].

Choć status normatywistyki (kultury języka) jako dyscypliny naukowej był kwestionowany na gruncie polskim, tę myśl humanistyczną zwykło się w polskiej tradycji określać także mianem „językoznawstwa normatywnego” lub „językoznawstwa preskryptywnego” i traktować jako formę aktywności ubocznej, wciąż wchodzącej w zakres zainteresowań lingwistów[29]. W książce Problemy językoznawstwa ogólnego Witold Mańczak wymienił rozstrzyganie wątpliwości poprawnościowych w języku ojczystym jako jedno z praktycznych zastosowań językoznawstwa, obok wspomagania nauki języków obcych[232]. Również autorzy słowaccy włączają praktyki normatywne w ramy lingwistyki. W Encyklopédii jazykovedy pod redakcją Jozefa Mistríka odnotowano „lingwistykę preskryptywną” jako dział językoznawstwa zajmujący się zagadnieniami kodyfikacji w języku i tworzeniem poradników normatywnych[233]. Podobnie uczynił Juraj Dolník w książce Základy lingvistiky, definiując tę dyscyplinę jako odłam lingwistyki skupiony na kodyfikacji norm językowych[234].

Zobacz też[edytuj | edytuj kod]

Uwagi[edytuj | edytuj kod]

  1. Autorzy książki Jeziku je svejedno porównują standaryzację i preskrypcję językową do ustalania oficjalnych jednostek miary – przyjęcie w danym kraju systemu metrycznego nie sprawia, że jednostki takie jak kilometry i metry stają się „poprawne”, a stopy i mile – „nieprawidłowe” czy „błędne”[41]. Podobne rozumowanie można odnieść do języka i form językowych, skodyfikowanych w ramach standardu bądź formalnie do niego nienależących (z przyczyn zewnętrznojęzykowych)[41].
  2. Standaryzacja językowa i regulacja dialektów ogólnoetnicznych nie jest bowiem zjawiskiem uniwersalnym[155], lecz działaniem wynikającym z potrzeb odczuwanych w nowoczesnych państwach narodowych[7], opartym u swej podstawy na czynnikach społeczno-historycznych[155]. Większość języków świata nie wypracowała ani literatury, ani oficjalnie kodyfikowanych norm[156][155], niemniej również te kody wyposażone są w skomplikowane reguły gramatyczne, obecne na wszystkich płaszczyznach systemu językowego[132][157]. Języki nieliterackie z powodzeniem funkcjonują bez wykształconych tradycji i systemów piśmienniczych[158]. Stąd wątpliwości budzi zasadność formalnej regulacji językowej: jej brak nie tworzy bowiem rzeczywistych barier komunikacyjnych[159], ponadregionalny standard może się zaś ustalić spontanicznie[160]. Pogląd zakładający, że pewne formy mowy („języki prymitywne”) nie opierają się o systematyczne zasady jest charakterystyczny dla językoznawstwa potocznego i stoi w sprzeczności z wiedzą naukową[161][162].
  3. W obiegu potocznym ortografia bywa uważana za część języka lub gramatyki[99][174], a poprawność ortograficzna jest włączana w ramy tzw. poprawności językowej[4]. Lingwiści zauważają jednak, że ortografia nie jest kluczowym, wewnętrznym elementem językowym, lecz świadomie wypracowaną konwencją piśmienniczą[4], pozbawioną istotnego wpływu na rozwój i funkcjonowanie samego języka[99][175][176].
  4. Relacja między preskryptywizmem a lingwistyką bywa porównywana do relacji między kreacjonizmem a biologią oraz astrologią a nowoczesną astronomią[193][194][195][196][2].
  5. Są to bowiem subiektywne spostrzeżenia estetyczne, tworzące część laickich dyskusji na temat języka. Nie mogą one znaleźć zastosowania w fachowej analizie lingwistycznej, gdyż ta dystansuje się od formułowania ocen normatywnych[157].
  6. Jak stwierdzają Nils Langer i Winifred Davies: „Językoznawcy starają się zrozumieć, wyświetlić i opisać język, oni go nie oceniają – tak samo jak zoolodzy nie klasyfikują i nie porównują różnych gatunków pod względem ich brzydoty lub przyjazności (Milroy, Milroy 1999: 5)”[211]. W anglojęzycznej literaturze językoznawczej próżno szukać informacji na temat wyróżniania form „poprawnych” i „niepoprawnych” – koncepcje te formułują wyłącznie niespecjaliści[212].

Przypisy[edytuj | edytuj kod]

  1. a b Mirosław Jarosz, Maciej Adamski, normatywizm, [w:] Irena Kamińska-Szmaj (red.), Słownik wyrazów obcych, wyd. 1, Wrocław: Europa, 2001, ISBN 83-87977-08-X, OCLC 46731315.
  2. a b c Sadowsky i Martínez 2009 ↓, s. 1.
  3. a b c d e f g h i j k l m n o p q r s Strelēvica-Ošiņa 2018 ↓.
  4. a b c Poprawność językowa, [w:] Andrzej Markowski (red.), Wielki słownik poprawnej polszczyzny PWN, Warszawa 2010, ISBN 978-83-01-14198-1.
  5. Kapović, Starčević i Sarić 2016 ↓.
  6. Iva Nebeská, JAZYKOVÁ SPRÁVNOST, [w:] Petr Karlík, Marek Nekula, Jana Pleskalová (red.), Nový encyklopedický slovník češtiny, 2017 (cz.).
  7. a b c d e Mate Kapović, Jezik i konzervativizam, [w:] Tvrtko Vuković, Maša Kolanović, Komparativni postsocijalizam: slavenska iskustva, Zagrzebska Szkoła Slawistyczna, 2013, s. 391–400 [dostęp 2018-11-06] (chorw.).
  8. a b Kapović, Starčević i Sarić 2016 ↓, s. 48.
  9. a b c d John Edwards, Protecting language, [w:] Sociolinguistics: A Very Short Introduction, Oxford University Press, 2013, ISBN 978-0-19-985863-7 (ang.).
  10. Richard M. Hogg, Linda van Bergen, Historical Linguistics 1995: Volume 2: Germanic linguistics. Selected papers from the 12th International Conference on Historical Linguistics, Manchester, August 1995, John Benjamins Publishing, 1998, s. 180, ISBN 978-90-272-8404-4 (ang.).
  11. Lívia Nagyné Foki, From Theoretical to Pedagogical Grammar: Reinterpreting the Role of Grammar in English Language, Veszprém 2006, s. 80–81 [zarchiwizowane z adresu 2019-02-13] (ang.).
  12. a b c d Čermák 2011 ↓, s. 83.
  13. a b c d e f g Trask 1999 ↓, s. 163–164.
  14. Kristin Denham, Anne Lobeck, Linguistics for Everyone: An Introduction, Cengage Learning, 2009, s. 10–11, ISBN 978-1-4130-1589-8 (ang.).
  15. Michael D. Kliffer, Prescriptivism revisited, „LACUS Forum”, 33, Hornbeam Press, 2007, s. 329 (ang.).
  16. Starčević, Kapović i Sarić 2019 ↓, s. 135.
  17. Linda Pillière i inni, Standardising English, Cambridge University Press, 2018, s. 6, ISBN 978-1-107-19105-1 (ang.).
  18. a b c Starčević 2016 ↓, s. 73.
  19. a b Kapović, Starčević i Sarić 2016 ↓, s. 49–50.
  20. McArthur 1992 ↓, s. 286.
  21. 1) John Lyons, Introduction to Theoretical Linguistics, Cambridge University Press, 1968, s. 42–44, ISBN 978-0-521-29775-2 (ang.).
    2) André Martinet, Eléments de linguistique générale, Paryż: Armand Colin, 1980, s. 6–7, ISBN 978-602-452-369-5 (fr.).
    3) Olivia Walsh, Linguistic Purism: Language Attitudes in France and Quebec, John Benjamins Publishing Company, 2016, s. 7–9, ISBN 978-90-272-6673-6 (ang.).
    4) Skriptum Einführung in die Sprachwissenschaft – Finno-Ugristik, Uniwersytet Wiedeński, s. 4–5 [dostęp 2018-11-22] (niem.).
    5) David Crystal, A Dictionary of Linguistics and Phonetics, wyd. 6, Blackwell Publishing, 2008, s. 384, ISBN 978-1-4051-5296-9 (ang.).
    6) Swann 2004 ↓, s. 187–188, 249
    7) Kordić 2010 ↓, s. 57–68
    8) Jean-Marie Essono, Précis de linguistique générale, L’Harmattan, 1998, s. 5–6, 17–18, ISBN 978-2-296-37486-7 (fr.).
  22. a b Trask 1999 ↓, s. 47–48.
  23. Nils Langer, Linguistic Purism in Action: How auxiliary tun was stigmatized in Early New High German, Walter de Gruyter, 2013, s. 223, ISBN 978-3-11-088110-3 (ang.).
  24. Anđel Starčević, Mate Kapović, Daliborka Sarić, The one and only: prescriptivism and mono-ideologies of language (ang.).
  25. a b Christopher Hutton, Language, Meaning and the Law, Edinburgh University Press, 2009, s. 30–31, ISBN 978-0-7486-3352-4 (ang.).
  26. Linguistic Prescriptivism in Latvia and Its Positive Side-Effects, „Linguistica lettica”, 16–17, Latviešu valodas institūta žurnals, 2007, s. 91 (ang.).
  27. a b Robert Lawrence Trask, Language and Linguistics: The Key Concepts, Taylor & Francis, 2007, s. 248, ISBN 978-0-415-41359-6 (ang.).
  28. a b c d Miklós Kontra (red.), Special issue book reviews, „Multilingua”, 19 (1–2), Language contact in East-Central Europe, Mouton Publishers, 2000, s. 193, ISSN 1613-3684 (ang.).???
  29. a b c d e f Andrzej Markowski, Językoznawstwo normatywne dziś i jutro: stan, zadania, szanse, zagrożenia, [w:] Konferencje i dyskusje naukowe [online], Rada Języka Polskiego [dostęp 2018-11-21].
  30. Starčević, Kapović i Sarić 2019 ↓, s. 191–193.
  31. Čermák 2011 ↓, s. 82–84.
  32. Annabelle Mooney, Betsy Evans, Language, Society and Power: An Introduction, Routledge, 2018, ISBN 978-0-429-82339-8 (ang.).
  33. Michael D. Kliffer, “Quality of language”: The changing face of Quebec prescriptivism, Uniwersytet McMastera, s. 1 (ang.).
  34. Beata Jezierska, Frazeologizmy w polskich przekładach współczesnej prozy francuskiej (na wybranych przykładach), Poznań: Wydział Filologii Polskiej i Klasycznej: Instytut Filologii Polskiej, 2016, s. 97–99.
  35. Alexander Bergs, Laurel J. Brinton, English Historical Linguistics, Walter de Gruyter, 2012, s. 970, ISBN 978-3-11-025159-3 (ang.).
  36. a b c d e Nils Langer, Winifred Davies, An Introduction to Linguistic Purism, [w:] Linguistic Purism in the Germanic Languages, t. 75, Walter de Gruyter, 2011 (Studia Linguistica Germanica), s. 7–10, ISBN 978-3-11-090135-1 (ang.).
  37. Karol Janicki, Adam Jaworski, Language purism and propaganda: The First Congress for Polish, [w:] Joshua A. Fishman (red.), The Earliest Stage of Language Planning: The „first Congress” Phenomenon, Walter de Gruyter, 1993, s. 227, ISBN 978-3-11-013530-5 (ang.).
  38. a b c Starčević 2016 ↓, s. 72.
  39. a b c d e Kapović, Starčević i Sarić 2016 ↓, s. 45.
  40. a b c d e f Kapović, Starčević i Sarić 2016 ↓, s. 47.
  41. a b Starčević, Kapović i Sarić 2019 ↓, s. 23.
  42. a b c Swann 2004 ↓, s. 249.
  43. a b Carol Percy, Ingrid Tieken-Boon van Ostade, Prescription and Tradition: Establishing Standards across Time and Space, Bristol/Buffalo/Toronto: Multilingual Matters, 2016, s. 3, ISBN 978-1-78309-652-7 (ang.).
  44. Mari C. Jones, Damien Mooney, Creating Orthographies for Endangered Languages, Cambridge University Press, 2017, s. 10, ISBN 978-1-107-14835-2 (ang.).
  45. a b Magdalena Steciąg, Higiena werbalna na portalu Feminoteka.pl, „Postscriptum Polonistyczne” (2 (14)), 2014, s. 59–60, ISSN 1898-1593.
  46. a b E.K. Brown, R.E. Asher, J.M.Y. Simpson, Encyclopedia of language & linguistics, Elsevier, 2006, s. 702, ISBN 978-0-08-044299-0 (ang.).
  47. McArthur 1992 ↓, s. 979, 982–83.
  48. A.K. Pugh, Victor J. Lee, J. Swann, Language and language use: a reader, Heinemann Educational Books in association with The Open University Press, 1980, s. 9, ISBN 978-0-435-10721-5 (ang.).
  49. Puzynina 1984 ↓, s. 549.
  50. Jeanette Sakel, Study Skills for Linguistics, Routledge, 2015 (Understanding Language), s. 34, ISBN 978-1-317-53009-1 (ang.).
  51. Harimurti Kridalaksana, Bahasa dan Linguistik, [w:] Kushartanti, Untung Yuwono, Multamia Lauder (red.), Pesona bahasa: langkah awal memahami linguistik, Dżakarta: Gramedia Pustaka Utama, 2007, s. 13–14, ISBN 978-979-22-1681-3 (indonez.).
  52. a b Benjamin Lyngfelt i inni, Constructicography at work: Theory meets practice in the Swedish constructicon, [w:] Benjamin Lyngfelt i inni red., Constructicography: Constructicon development across languages, t. 22, Amsterdam: John Benjamins Publishing Company, 2018 (Constructional Approaches to Language), s. 59, DOI10.1075/cal.22.03lyn, ISBN 978-90-272-0100-3 (ang.).
  53. Starčević, Kapović i Sarić 2019 ↓, s. 29.
  54. a b Descriptive style, [w:] S Martin Mathivannan, A stylistic study of Vikram Seths novel an equal music, Inflibnet Centre, 2008, s. 64–65, 70–71 [dostęp 2019-02-14] (ang.).
  55. Halliday i Yallop 2007 ↓, s. 48–49.
  56. a b The Encyclopedia of Language and Linguistics: A-Bil, Elsevier, 2006, s. 13 (ang.).
  57. McArthur 1992 ↓, s. 414.
  58. Geoffrey Pullum, The Land of the Free and The Elements of Style, www.lel.ed.ac.uk [dostęp 2020-01-25] (ang.).
  59. Charles V.J. Russ, The German Language Today: A Linguistic Introduction, Psychology Press, 1994, s. 4, ISBN 978-0-415-10439-5 (ang.).
  60. German Teaching, t. 1–8, Modern Language Association, 1990 (ang.).
  61. a b Christina Sanchez-Stockhammer, English Compounds and their Spelling, Cambridge University Press, 2018, s. 71, ISBN 978-1-107-19784-8 (ang.).
  62. Maciej Ratajczak, Małgorzata Rocławska-Daniluk, Polish in supplementary schools in Great Britain: A case study of the Polish School of Manchester, „Beyond Philology”, 15 (1), Gdańsk: Wydawnictwo Uniwersytetu Gdańskiego, 2018, s. 172, ISSN 1732-1220 (ang.).
  63. Kułak 2020 ↓, s. 2299.
  64. a b c Trevor Johnston, Adam Schembri, Australian Sign Language (Auslan): An introduction to sign language linguistics, Cambridge University Press, 2007, s. 8–9, ISBN 978-1-139-45963-1 (ang.).
  65. Dick Smakman, Discovering Sociolinguistics: Theory and Practical Applications, Macmillan International Higher Education, 2017, s. 98, ISBN 978-1-137-51908-5 (ang.).
  66. Frederic P. Miller, Agnes F. Vandome, John McBrewster, German Orthography Reform of 1996, VDM Publishing, 2009, ISBN 978-613-0-09912-1 (ang.).
  67. Rufus H. Gouws, Dictionaries and the Dynamics of Language Change, [w:] Braj B. Kachru, Henry Kahane (red.), Cultures, Ideologies, and the Dictionary: Studies in Honor of Ladislav Zgusta, wyd. Reprint 2013, Berlin–Boston: De Gruyter, 1995, s. 306, ISBN 978-3-11-095707-5 (ang.).
  68. Tłumaczenia albański - tłumacz przysięgły języka albańskiego | POZENA Tłumaczenia, www.pozena.com [dostęp 2020-01-25].
  69. Olivia Walsh, Linguistic Purism: Language Attitudes in France and Quebec, John Benjamins Publishing Company, 25 sierpnia 2016, s. 43–45, ISBN 978-90-272-6673-6 [dostęp 2020-01-23] (ang.).
  70. Katie Coronado, Erica Kight, LatinX Voices: Hispanics in Media in the U.S, Taylor & Francis, 2018, s. 288, ISBN 978-1-315-28411-8 (ang.).
  71. Dwi Noverini Djenar, Michael Ewing, Howard Manns, Style and Intersubjectivity in Youth Interaction, Walter de Gruyter GmbH & Co KG, 2018, ISBN 978-1-5015-0070-1 (ang.).
  72. a b Bruce Donaldson, Dutch: A Comprehensive Grammar, Routledge, 2008, s. 10, ISBN 978-1-134-08236-0 (ang.).
  73. Podstawowe informacje o Radzie, Rada Języka Polskiego [dostęp 2019-01-27].
  74. Polish Under Siege?, [w:] Władysław Chłopicki, In and Out of English: For Better, for Worse?, Multilingual Matters, 2005 (Translating Europe), s. 110, ISBN 978-1-85359-787-9 (ang.).
  75. Joanna Dąbrowska, Ocena poprawności językowej prac egzaminacyjnych uczniów III klasy gimnazjum: wewnętrznojęzykowe przyczyny trudności w ocenie, wyniki zastosowania skali egzaminacyjnej, zalecenia dla systemu egzaminacyjnego, „Edukacja”, 2 (118), 2012, s. 96–97, ISSN 0239-6858.
  76. Halina Karaś, Regionalizm, [w:] Leksykon terminów i pojęć dialektologicznych, [w:] DIALEKTOLOGIA POLSKA [dostęp 2019-01-27].???
  77. Kułak 2020 ↓, s. 2291–2292, 2302–2303.
  78. The Canadian Modern Language Review, t. 27–28, Ontario Modern Language Teachers' Association, 1970, s. 91 (ang.).
  79. a b Curzan 2014 ↓, s. 24.
  80. Curzan 2014 ↓, s. 28–32.
  81. a b c d e Michelle D. Devereaux, Chris C. Palmer, Teaching Language Variation in the Classroom: Strategies and Models from Teachers and Linguists, Routledge, 2019, s. 63, ISBN 978-0-429-94368-3 (ang.).
  82. Curzan 2014 ↓, s. 33.
  83. Curzan 2014 ↓, s. 36.
  84. Stephen J. Nagle, Margaret A. Fain, Sara L. Sanders, The influence of political correctness on lexical and grammatical change in late-twentieth-century English, [w:] Dieter Kastovsky, Arthur Mettinger (red.), The History of English in a Social Context: A Contribution to Historical Sociolinguistics, Walter de Gruyter, 2011, ISBN 978-3-11-081030-1 (ang.).
  85. Margaret Gibbon, Feminist Perspectives on Language, Longman, 1999, s. 47, ISBN 978-0-582-35636-8 (ang.).
  86. Curzan 2014 ↓, s. 38.
  87. Jeffrey Reaser i inni, Dialects at School: Educating Linguistically Diverse Students, Taylor & Francis, 2017, s. 117, ISBN 978-1-317-67898-4 (ang.).
  88. a b Strelēvica-Ošiņa 2016 ↓, s. 2–3.
  89. a b c d e f Strelēvica-Ošiņa 2016 ↓, s. 2.
  90. Strelēvica-Ošiņa 2016 ↓, s. 8.
  91. Strelēvica-Ošiņa 2016 ↓, s. 2, 8.
  92. a b c d Strelēvica-Ošiņa 2016 ↓, s. 3.
  93. Stephan Elspaß, Language norm and language reality. Effectiveness and limits of prescriptivism in New High German, [w:] Nils Langer, Winifred Davies (red.), Linguistic Purism in the Germanic Languages, Walter de Gruyter, 2011, s. 23–24, ISBN 978-3-11-090135-1 (ang.).
  94. Elspaß i Maitz 2012 ↓, s. 174.
  95. a b c d Trudgill 2016 ↓, s. 25.
  96. Grzegorz Krynicki, Prescriptivism. Polish and English Dialects., [w:] contrastive grammar course [online], ifa.amu.edu.pl [dostęp 2018-11-19] (ang.).
  97. Halliday i Yallop 2007 ↓, s. 45.
  98. a b c Milroy i Milroy 1999 ↓, s. 13–14.
  99. a b c d Nils Langer, The Rechtschreibreform – A Lesson in Linguistic Purism, „German as a foreign language”, 3/2000, University of Bristol, 2000, s. 15–18 (ang.).
  100. a b c d Lora Tomaš, Starčević, Sarić, Kapović: Jezični savjeti nemaju veze s kvalitetom jezika nego s ideološkim treningom, mvinfo.hr, 13 listopada 2019 [dostęp 2019-11-14] (chorw.).
  101. Justo Fernández López, CECEO y SESEO, hispanoteca.eu [zarchiwizowane z adresu 2014-12-31] (hiszp.).
  102. Voseo en la variedad rioplatense (Argentina, Paraguay y Uruguay), fondazionemilano.eu [dostęp 2018-11-19] (hiszp.).
  103. Trudgill i Bauer 1998 ↓, s. 120.
  104. Katarzyna Kłosińska, jest napisane, [w:] Poradnia językowa [online], PWN, 2 grudnia 2015 [dostęp 2018-12-30].
  105. Opinie normatywne prof. Mirosława Bańki:
    • Mirosław Bańko, W gazecie pisało, że..., [w:] Poradnia językowa [online], PWN, 11 maja 2001 [dostęp 2018-12-30].
    • Mirosław Bańko, Co tam pisze w gazecie?, [w:] Poradnia językowa [online], PWN, 3 października 2002 [dostęp 2018-12-30].
  106. pisati, [w:] Slovar slovenskega knjižnega jezika [online], Inštitut za slovenski jezik Frana Ramovša ZRC SAZU [dostęp 2018-12-30] (słoweń.).
  107. a b Clayton Valli, Ceil Lucas, Linguistics of American Sign Language: An Introduction, t. 2, Gallaudet University Press, 2000, s. 224–225, ISBN 978-1-56368-097-7 (ang.).
  108. Trudgill i Bauer 1998 ↓, s. 64.
  109. John Patrick Brierley Allen, Stephen Pit Corder, The Edinburgh Course in Applied Linguistics: Papers in applied linguistics, wolumin 2, Oxford University Press, 1975, s. 32, ISBN 978-0-19-437058-5 (ang.).
  110. Geoffrey Pullum, 50 Years of Stupid Grammar Advice, The Chronicle of Higher Education, 17 kwietnia 2009 [dostęp 2020-01-04] (ang.).
  111. Geoffrey Pullum, English grammar: not for debate, [w:] Prescriptivist poppycock [online], Language Log, 11 września 2010 [dostęp 2018-11-28] (ang.).
  112. Geoffrey Pullum, Strictly incompetent: pompous garbage from Simon Heffer, [w:] Prescriptivist poppycock [online], Language Log, 15 listopada 2010 [dostęp 2018-12-29] (ang.).
  113. a b c d e Roger D. Abrahams, Rudolph C. Troike, Language and Cultural Diversity in American Education, Prentice-Hall, 1972, s. 114–115, ISBN 978-0-13-522896-8 (ang.).
  114. a b Rodney Huddleston, Geoffrey K. Pullum, A Student’s Introduction to English Grammar, Cambridge University Press, 2005, s. 4–5, ISBN 978-0-521-84837-4 (ang.).
  115. MHE (India), Study Package for CTET (Paper – 1), McGraw-Hill Education, ISBN 978-93-392-1817-1 [dostęp 2019-11-08] (ang.).
  116. Geoffrey Pullum, More timewasting garbage, another copy-editing moron, Language Log, 17 maja 2004 [dostęp 2019-11-10] (ang.).
  117. Rodney Huddleston, Introduction to the Grammar of English, Cambridge University Press, 1984, s. 48, ISBN 978-0-521-29704-2 (ang.).
  118. Kapović, Starčević i Sarić 2016 ↓, s. 54–55.
  119. Cameron 1995 ↓, s. 47.
  120. Kordić 2010 ↓, s. 65.
  121. Kordić 2010 ↓, s. 62.
  122. a b Steven Pinker, The Language Instinct, Madryt: W. Morrow and Company, 1994, s. 372–373, ISBN 978-0-688-12141-9, Cytat: „Most of the prescriptive rules of the language mavens make no sense on any level. They are bits of folklore that originated for screwball reasons several hundred years ago and have perpetuated themselves ever since. [...] The rules conform neither to logic nor to tradition, and if they were ever followed they would force writers into fuzzy, clumsy, wordy, ambiguous, incomprehensible prose, in which certain thoughts are not expressible at all.” (s. 373)
    „One can choose to obsess over prescriptive rules, but they have no more to do with human language than the criteria for judging cats at a cat show have to do with mammalian biology.” (s. 372) (ang.).
  123. Kapović, Starčević i Sarić 2016 ↓, s. 47–48.
  124. Starčević 2016 ↓, s. 67–75.
  125. a b c Loreta Vaicekauskienė, ‘Good Language’ and Insecure Speakers: A Study into Metalinguistic Awareness of TV and Radio Journalists in the Context of Language Monitoring in Lithuania, [w:] Aurelija Usonienė, Nicole Nau, Ineta Dabašinskienė (red.), Multiple Perspectives in Linguistic Research on Baltic Languages, Cambridge Scholars Publishing, 2012, s. 78–80 (ang.).
  126. a b c d e Marija Runić, Kampanja „Njegujmo srpski jezik”: pitanja i zablude [dostęp 2019-12-23] (serb.).
  127. Kapović, Starčević i Sarić 2016 ↓, s. 46–47.
  128. a b Dušan Blagojević, Dabogda te grom spalio! Negujmo srpski jezik, Nauči.me, 9 września 2016 [dostęp 2019-12-23] (serb.).
  129. a b Sadowsky i Martínez 2009 ↓, s. 3–4.
  130. a b c Elspaß i Maitz 2012 ↓, s. 181.
  131. Matthew J. Gordon, Labov: A Guide for the Perplexed, Bloomsbury Publishing, 2018, s. 23, ISBN 978-1-4411-9508-1 (ang.).
  132. a b c d e Kapović, Starčević i Sarić 2016 ↓, s. 56–57.
  133. Starčević, Kapović i Sarić 2019 ↓, s. 190.
  134. a b c Kapović, Starčević i Sarić 2016 ↓, s. 65.
  135. a b c d Kapović, Starčević i Sarić 2016 ↓, s. 51.
  136. Naír García Abelleira, Víctor M. Longa, Enseñando a los niños a discriminar. La plasmación de la ideología del estándar en la escuela., „Representaciones”, XI (2), Universidade de Santiago de Compostela, 2015, s. 153 (hiszp.).
  137. Kapović, Starčević i Sarić 2016 ↓, s. 45–49.
  138. Starčević 2016 ↓, s. 67–103.
  139. John McWhorter, The Word on the Street: Fact and Fable about American English, Plenum Trade, 1998, s. 62, ISBN 978-0-306-45994-8 (ang.).
  140. a b František Čermák, Preskriptivismus: variabilita versus stabilita, faktory a problémy, [w:] Hana Gladkova, Václav Cvrček (red.), Sociální aspekty spisovných jazyků slovanských, Praga: Wydział Filozoficzny UK, Euroslavica, s. 36–45 (cz.).
  141. Martin Majcenović, Metajezik onlajn: hrvatski jezični stručnjaci na Facebooku., Wydział Filozoficzny Uniwersytetu Zagrzebskiego, 2016, s. 10–11 (chorw.).
  142. Starčević, Kapović i Sarić 2019 ↓, s. 142–143.
  143. Starčević, Kapović i Sarić 2019 ↓, s. 99.
  144. a b Kapović, Starčević i Sarić 2016 ↓, s. 50–51.
  145. Trudgill 2016 ↓, s. 27.
  146. Starčević, Kapović i Sarić 2019 ↓, s. 233.
  147. Starčević, Kapović i Sarić 2019 ↓, s. 308.
  148. Starčević, Kapović i Sarić 2019 ↓, s. 197.
  149. Tony Bex, Richard J. Watts, Standard English: The Widening Debate, Routledge, 2002, s. 73, ISBN 978-1-134-65314-0 (ang.).
  150. a b Kapović, Starčević i Sarić 2016 ↓, s. 57.
  151. a b Kapović, Starčević i Sarić 2016 ↓, s. 63.
  152. Starčević, Kapović i Sarić 2019 ↓, s. 255.
  153. Starčević, Kapović i Sarić 2019 ↓, s. 244.
  154. Milroy 2007 ↓, s. 135–136.
  155. a b c Suzanne Romaine, Linguistic diversity and language standardization, [w:] Marlis Hellinger, Anne Pauwels (red.), Handbook of Language and Communication: Diversity and Change, Walter de Gruyter, 2008, s. 685, ISBN 978-3-11-019853-9 (ang.).
  156. Hudson 1981 ↓, s. 336–337.
  157. a b c Edgar A. Gregersen, Language in Africa: An Introductory Survey, Taylor & Francis, 1977, s. 9–10, ISBN 978-0-677-04380-7 (ang.).
  158. Virginia P. Clark, Paul A. Eschholz, Alfred F. Rosa, Lan̄ʹguage: Introductory Readings, St. Martin’s Press, 1972, s. 168 (ang.).
  159. Václav Cvrček, Mluvíme a píšeme tak špatně?, Aktuálně.cz, 25 lutego 2010 [dostęp 2019-11-05] (cz.).
  160. Starčević, Kapović i Sarić 2019 ↓, s. 80.
  161. Nancy Niedzielski, Dennis R. Preston, Folk linguistics, Berlin–Nowy Jork: Mouton de Gruyter, 1999, s. 22, 233 (ang.).
  162. Mark Newbrook, Language on the fringe, „The Skeptical Intelligencer”, 18 (1), Association for Skeptical Enquiry, 2015, s. 3 (ang.).
  163. William Delaney O’Grady, Michael Dobrovolsky, Francis Katamba, Contemporary linguistics: an introduction, Longman, 1996, s. 6, ISBN 978-0-582-24691-1 (ang.).
  164. Martin J. Endley, Linguistic Perspectives on English Grammar: A Guide for EFL Teachers, IAP, 2010, xxxii, ISBN 978-1-61735-170-9 (ang.).
  165. John Lyons, Language and Linguistics, Cambridge University Press, 1981, s. 52–54, ISBN 978-0-521-29775-2 (ang.).
  166. Rajend Mesthrie, Standardisation and variation in South African English, 1994, s. 181–201 (ang.).
  167. Arab nationalism and/as language ideology, [w:] Gibson Ferguson, Language Planning and Education, Edinburgh University Press, 2006, s. 21–22, ISBN 978-0-7486-2658-8 (ang.).
  168. Ulrike Vogl, Standard language ideology and the history of Romance-Germanic encounters, [w:] Catharina Peersman, Gijsbert Rutten, Rik Vosters (red.), Past, Present and Future of a Language Border: Germanic-Romance Encounters in the Low Countries, Walter de Gruyter GmbH & Co KG, 2015, s. 61, ISBN 978-1-61451-583-8 (ang.).
  169. Starčević 2016 ↓, s. 99.
  170. a b Robert Lawrence Trask, Language: The Basics, Routledge, 2003, s. 199–206, ISBN 978-1-134-63598-6 (ang.).
  171. Kapović 2010 ↓, s. 113–125.
  172. Kapović 2010 ↓, s. 38.
  173. Mate Kapović, Language, Ideology and Politics in Croatia, „Slavia centralis”, IV/2, 2011, s. 51–52 (ang.).
  174. Karel Sýkora, Jaký je vlastně rozdíl mezi gramatikou a pravopisem?, Blog iDNES.cz, 26 stycznia 2016 [dostęp 2019-06-03] (cz.).
  175. Mašenjka Bačić, Hrvatsko pravopisno sukoboslovlje, H-Alter – Udruga za medijsku kulturu, 23 kwietnia 2013 [dostęp 2019-12-29] (chorw.).
  176. Trudgill i Bauer 1998 ↓, s. 53.
  177. Kapović, Starčević i Sarić 2016 ↓, s. 63–64.
  178. Kapović, Starčević i Sarić 2016 ↓, s. 46.
  179. Elspaß i Maitz 2012 ↓, s. 179–180.
  180. Robert T. Craig, What Would a Practical Theory of Language and Communication Be Like?, 1987, s. 1 (ang.).
  181. a b Matei 2012 ↓, s. 129.
  182. Nic Subtirelu, A prescriptivism with moral and political ends: The linguistic shalts and shalt nots I can get behind, [w:] Linguistic pulse [online], 16 grudnia 2013 [dostęp 2019-07-16] (ang.).
  183. Issues on Language Cultivation, Sándor Klára [dostęp 2019-09-06] (ang.).
  184. a b c Miklós Kontra, Language Subordination on a National Scale: Examining the Linguistic Discrimination of Hungarians by Hungarians, [w:] Betsy E. Evans, Erica J. Benson, James N. Stanford (red.), Language Regard, Cambridge University Press, 2018, s. 129, ISBN 978-1-107-16280-8 (ang.).
  185. Starčević, Kapović i Sarić 2019 ↓, s. 101.
  186. Merete Skrede Pontes, The Linguistic Complaint Tradition in the Internet Age – a study of Internet blogs as a new channel for complaints about the English language, Uniwersytet w Bergen, 2007, s. 12 (ang.).
  187. Neil Mercer, Joan Swann, Learning English: Development and Diversity, Psychology Press, 1996, s. 229, ISBN 978-0-415-13121-6 (ang.).
  188. a b Hilary Janks, Literacy and Power, Routledge, 2009, s. 123, ISBN 978-1-135-19783-4 (ang.).
  189. Jennifer Jenkins, The Phonology of English as an International Language, OUP Oxford, 2000, s. 204, ISBN 978-0-19-442164-5 (ang.).
  190. Peter Trudgill, Lars-Gunnar Andersson, Bad Language, Oxford: Basil Blackwell, 1990, s. 122, ISBN 0-631-17872-4, Cytat: „Forms such as I done it, [...] a man what I know, he ain't got it [...] are not ungrammatical. No one should be ashamed of using them or believe that they are making a mistake if they do. Of course, in many educational, social and occupational contexts, people may be discriminated against for employing grammatical forms typical of lower-status social-class dialects. If they want to avoid this discrimination, they can try to avoid using these forms. But they should be clear about why they are doing this – they are doing it for social and not for linguistic reasons.” (ang.).
  191. Klára Sándor, Secular linguistics and education: questions of minority bilingualism, 1998, s. 143–149 (ang.).
  192. Hudson 1981 ↓, s. 335.
  193. West Virginia Dialect Project | Prescriptivist Views of Language, dialects.wvu.edu [dostęp 2019-11-12] (ang.).
  194. Mladi lingvisti: Govorite hrvatski opušteno, a ne po teroru jezikodavitelja, Večernji.hr, 12 listopada 2019 [dostęp 2019-11-12] (chorw.).
  195. Alan Davies, Real Language Norms: description, prescription and their critics, „Vienna English Working Papers”, 6 (2), grudzień 1997, s. 4 (ang.).
  196. Starčević, Kapović i Sarić 2019 ↓, s. 43.
  197. a b Milroy i Milroy 1999 ↓, s. 3–9.
  198. Kapović, Starčević i Sarić 2016 ↓, s. 47–49.
  199. Milroy i Milroy 1999 ↓, s. 10.
  200. James McElvenny, What’s prescriptivism all about, anyway?, „Crikey”, blogs.crikey.com.au, 5 września 2010 [dostęp 2019-11-06] (ang.).
  201. a b Einar Haugen, Review of Introduction to a Theory of Language Planning, „Language”, 45 (4), 1969, s. 939, DOI10.2307/412345, ISSN 0097-8507, JSTOR412345.
  202. a b c d Vaicekauskienė 2018 ↓, s. 339.
  203. Greenfield 2011 ↓, s. 33–35.
  204. Milroy i Milroy 1999 ↓, s. 10–11.
  205. Indrė Nugaraitė, Standard Language Ideology and Its Influence on Lithuanian Migrants. Samogitians’ Attitudes Towards Their Language Variety, Kowno 2017, s. 13–18 (ang.).
  206. Beal 2012 ↓, s. 183–209.
  207. Roswitha Fischer, To boldly split the infinitive – or not? Prescriptive traditions and current English usage, [w:] Stephan Elspaß i inni red., Germanic Language Histories 'from Below' (1700-2000), Walter de Gruyter, 2011, s. 259, ISBN 978-3-11-092546-3 (ang.).
  208. Elspaß i Maitz 2012 ↓, s. 176.
  209. Puzynina 1984 ↓, s. 543.
  210. a b Mesthrie 2009 ↓, s. 15–18.
  211. Nils Langer, Winifred Davies, An Introduction to Linguistic Purism, [w:] Linguistic Purism in the Germanic Languages, t. 75, Walter de Gruyter, 2011 (Studia Linguistica Germanica), s. 7, ISBN 978-3-11-090135-1, Cytat: „Linguists aim to understand, explain and describe language, they do not evaluate it – in the same way that zoologists will not classify and compare different with regard to their ugliness or friendliness” (ang.).
  212. Nenad Jarić Dauenhauer, Lingvist Kapović o „glasati” ili „glasovati”: To se agresivno nameće od 1990., Index.hr, 16 grudnia 2019 [zarchiwizowane z adresu 2019-12-16] (chorw.).
  213. a b Strelēvica-Ošiņa 2016 ↓, s. 1–2.
  214. Jeziku je svejedno. Irena Plejić Premec. Jezik i predrasude. HRT – HR 1. 2019-12-10.
  215. a b c d Mate Kapović, Jezik i konzervativizam, [w:] Tvrtko Vuković, Maša Kolanović, Komparativni postsocijalizam: slavenska iskustva, Zagrzebska Szkoła Slawistyczna, 2013, s. 391–400 [dostęp 2018-11-06], Cytat: „Preskriptivizam je neznanstveni pristup jeziku u kojem se nasumično propisuje što je u jeziku »pravilno«, a što nije. [...] Preskriptivisti koriste različite »argumente« da bi objasnili zašto je nešto u jeziku »ispravno«, a nešto drugo nije – npr. tradiciju (nerijetko izmišljenu ili krivotvorenu), »logičnost« (često upitnu), [...], etimologiju (često pogrešnu), pozivanje na opskurantističke pojmove kao što su »duh jezika« i sl. [...] Čisto znanstveno gledano – sve riječi, oblici i strukture koje se u jeziku upotrebljavaju su pravilne. [...] Druga je stvar što su, stjecajem povijesnih okolnosti, samo neki od tih oblika (zasad) standardni [...]. Standardni jezici su, među ostalim, posljedica percipirane potrebe u modernim nacionalnim državama za postojanjem službene i nadregionalne varijante jezika, no to ne znači da je sve što nije standardno »nepravilno«, kao što ne znači da je standardni jezik ikako imanentno vrjedniji od bilo kojeg drugog oblika jezika.”
    „Preskriptivizam je potpuno neznanstvena ali jako proširena tendencija da se jezik, umjesto opisivanja i analiziranja, propisuje, proizvoljno određujući što bi u jeziku kako »trebalo biti«. Iako su osnovni nosioci preskriptivizma u načelu jezikoslovci (kod nas uglavnom kroatisti, ali ne isključivo), preskriptivizam nema nikakve veze s lingvistikom kao znanošću niti se znanstveno ikako može opravdati. Tu je, kako rekosmo, riječ o konzervativnom političkom projektu koji se provodi na jezičnom planu, a onda ga se naknadno pokušava legitimizirati tobožnjim lingvističkim argumentima [...]. Razlika između preskriptivizma kao konzervativne ideologije koja se ispoljava u jeziku i jezične preskripcije kao takve (koja je potrebna kada se propisuje standard kao službena jezična norma) je u tome što prvi jezično propisivanje uzima kao svojevrsni raison d'être i pokušava ga znanstveno opravdati, dok je u drugoj riječ isključivo o tehničkoj potrebi prilikom kodificiranja službenoga oblika jezika. Kraće rečeno, ako se određena jezična varijanta propiše kao službena iz čisto praktičnih razloga, to nipošto ne povlači za sobom automatski i zastupanje stava da je samo takav propis moguć i ispravan.” (chorw.).
  216. Juan Carlos Moreno Cabrera, La dignidad e igualdad de las lenguas. Crítica de la discriminación lingüística, Madryt: Alianza, 2000, s. 157–160, ISBN 978-84-206-6744-7, Cytat: „Si la moderna ciencia lingüística no apoya esta distinción entre formas correctas o buenas y formas incorrectas o malas de hablar, ¿de dónde surge, pues, este interés en tachar unas hablas de incultas o incorrectas? [...] La idea de que el vulgo inculto habla mal ha sido difundida y alentada desde el poder político y educativo para facilitar que los hablantes de variedades lingüísticas no estándares las abandonen y se sumen a los modelos de habla considerados cultos. De esa manera se consigue, a través de este prejuicio, que el propio pueblo abandone sus formas de hablar de modo voluntario y contribuya a la destrucción de sus propias señas de identidad lingüística.” (s. 157)
    „Desde un punto de vista objetivo y estrictamente lingüístico, no hay nada que haga unas formas de hablar peores o menos dignas que otras. Como observa el profesor Borrego Nieto, las instancias educativas desempeñan aquí un papel crucial. Sería interesante no identificar correcto con normativo. Si no se nos impone una norma, podemos aceptarla libremente, pero debemos tener presente que esa norma no es más correcta que otras posibles simplemente porque la acepten o ensalcen determinadas instancias sociales.” (s. 160) (hiszp.).
  217. R. Anthony Lodge i inni, Exploring the French Language, John Wiley & Sons, 1997, s. 14, ISBN 978-0-340-67662-2, Cytat: „It is of course essential in modern societies that there exists a standard language, for reasons of communicative efficiency. However, it is illusory to believe that linguistic norms are anything but artifical constructs, that the standard variety is linguistically ‘better’, and that complete linguistic uniformity can ever be brought about” (ang.).
  218. Pearce 2012 ↓, s. 79.
  219. Vaicekauskienė 2016 ↓, s. 305.
  220. Václav Cvrček, S Václavem Cvrčkem o jazykovědě, „Respekt”, 5 sierpnia 2015 [dostęp 2019-08-26] (cz.).
  221. „Language”, 1–2, 73, Linguistic Society of America, 1997, s. 453 (ang.).
  222. Václav Cvrček, Je načase zmírnit českou obsesi správností a nechat jazyk jeho přirozenému vývoji?, „Respekt”, 22 marca 2009 [dostęp 2019-08-26] (cz.).
  223. Starčević 2016 ↓, s. 68.
  224. David Gil, What Is Riau Indonesian?, 2009, s. 6 (ang.).
  225. Leo Loveday, Explorations in Japanese Sociolinguistics, John Benjamins Publishing, 1986, s. 19–20, ISBN 978-90-272-2551-1 (ang.).
  226. Maciej Rataj, Attitudes to Standard British English and Standard Polish: a Study in Normative Linguistics and Comparative Sociolinguistics., Frankfurt: Peter Lang GmbH, Internationaler Verlag der Wissenschaften, 2016, s. 11, ISBN 978-3-653-05404-0, OCLC 953657257 (ang.).
  227. Mirosława Mycawka, „Odpal kompa i daj lajka XD”, czyli językoznawcy wobec zmian w języku, Uniwersytet Jagielloński w Krakowie, Portal UJ, 20 lutego 2018 [dostęp 2020-01-29].
  228. a b c Amy Benjamin, Tom Oliva, Engaging Grammar: Practical Advice for Real Classrooms, National Council of Teachers of English, 2007, s. 28, ISBN 978-0-8141-2338-6 (ang.).
  229. a b Robin Straaijer, Attitudes to prescriptivism: an introduction, „Journal of Multilingual and Multicultural Development”, 37 (3), 2016, s. 233–242, DOI10.1080/01434632.2015.1068782, ISSN 0143-4632 (ang.).
  230. a b Konrad Szcześniak, Cássio Leite Vieira, Thou Shalt Not Judge. Selective Perception in Judgments of Linguistic Correctness, [w:] Sangeeta Bagga-Gupta (red.), Marginalization Processes across Different Settings: Going beyond the Mainstream, Cambridge Scholars Publishing, 2018, s. 389–393, ISBN 978-1-5275-1192-7 (ang.).
  231. Anna Duszak, Why ‘New’ Newspeak?: Axiological Insights into Language Ideologies and Practices in Poland, [w:] C. Mar-Molinero, P. Stevenson (red.), Language Ideologies, Policies and Practices: Language and the Future of Europe, Springer, 2016, s. 96, DOI10.1057/9780230523883, ISBN 978-0-230-52388-3 (ang.).
  232. Witold Mańczak, Praktyczne zastosowania lingwistyki, [w:] Problemy językoznawstwa ogólnego, Wrocław–Warszawa–Kraków: Ossolineum, 1996, s. 231, ISBN 83-04-04327-0.
  233. Jozef Mistrík, Encyklopédia jazykovedy, wyd. 1, Bratysława: Obzor, 1993, s. 343, ISBN 80-215-0250-9, OCLC 29200758 (słow.).
  234. Juraj Dolník, Základy lingvistiky, wyd. 1, Bratysława: Stimul, 1999, s. 215, ISBN 80-85697-95-5, OCLC 43470637 (słow.).
  235. Robert Lawrence Trask, Dictionary of Grammatical Terms in Linguistics, Psychology Press, 1993, s. 215–216, ISBN 978-0-415-08628-8, Cytat: „Prescriptivism: An approach to grammatical characterization one of whose primary objects is the identification of forms and usages which are considered by the analyst to be ‘correct’ and the proscribing of forms and usages felt to be ‘incorrect’. The criteria invoked in such an approach are necessarily those selected by the analyst and are hence essentially subjective; they typically include appeals to ‘logic’, to aesthetic factors, to tradition and/or to literary usage; not infrequently, they also include appeals to the grammatical facts of other languages which are regarded as having greater prestige. [...] Most modern linguists would probably accept that some degree of prescriptivism is necessary for educational purposes, but all would vigorously reject prescriptivism as a basis for grammatical characterization” (ang.).
  236. Mate Kapović, Čiji je jezik, wyd. 1, Zagrzeb: Algoritam, 2010, s. 62, ISBN 978-953-316-282-9, Cytat: „Kao što rekosmo, jasno je da će se službeni dokumenti, udžbenici ili stručna literatura pisati književnim jezikom ili da će informativne emisije koje se gledaju u čitavoj zemlji biti na standardu, jednako tako kako će se njime govornici služiti u najslužbenijim situacijama kao više-manje neutralnim sredstvom komunikacije. Standardni jezik jest potreban, no sa standardom ne treba pretjerivati i zahtijevati njegovu uporabu i ondje gdje za tim zapravo nema prave potrebe, kao što ga nema potrebe idealizirati i fetišizirati. Treba biti realan i biti svjestan jednostavne činjenice da je velikoj većini ljudi u najvećem broju situacija standard, osim pasivno – za čitanje novinâ, knjiga ili gledanje televizije, uglavnom nepotreban [...].” (chorw.).
  237. Peter Trudgill, Sociolinguistics and Linguistic Value Judgements: Correctness, Adequacy and Aesthetics, Universität Duisburg-Essen, 1976, s. 1 [zarchiwizowane z adresu 2019-12-24], Cytat: „It is well-known that linguistics is a descriptive rather than prescriptive science, and that linguists are concerned with describing and accounting for what speakers actually say rather than with what various “authorities” believe they ought to say. This means that linguists are not normally prepared to say that some forms of language are “good” or “correct” and that other forms are “bad” or “wrong”. Some linguists (for example, Hall, 1950) have taken a much stronger and more proselytising stand on this issue than have others, but it is safe to say that the vast majority of linguists are agreed that notions of “correctness” have no part to play in objective discussions of language, at least as it is used by native speakers. [...] On the correctness issue, of course, linguists are set apart from most of the rest of the community, who are generally still persuaded that some grammatical forms and pronunciations are „wrong” and that it is possible for native speakers to make „mistakes” in this way.” (ang.).
  238. Noam Chomsky, Chomsky on Democracy and Education, Carlos Peregrín Otero, Psychology Press, 2003, s. 403–404, ISBN 978-0-415-92631-7, Cytat: „I think sensible prescriptivism ought to be part of any education. I would certainly think that students ought to know the standard literary language with all its conventions, its absurdities, its artificial conventions, and so on because that’s a real cultural system, and an important cultural system. They should certainly know it and be inside it and be able to use it freely. I don’t think people should give them any illusions about what it is. It’s not better, or more sensible. Much of it is a violation of natural law. [...] So a good deal of what’s taught in the standard language is just a history of artificialities, and they have to be taught because they’re artificial” (ang.).
  239. Anthony Kroch, Cathy Small, Grammatical Ideology and Its Effect on Speech, [w:] David Sankoff (red.), Linguistic Variation: Models and Methods, Academic Press, 1978, s. 45, ISBN 0-126188505, Cytat: „Modern linguistics entirely rejects prescriptivism in grammatical analysis. Rightly so, since prescriptivism is simply the ideology by which the guardians of the standard language impose their linguistic norms on people who have perfectly serviceable norms of their own” (ang.).
  240. Introduction, [w:] Bambi B. Schieffelin, Kathryn Ann Woolard, Paul V. Kroskrity, Language Ideologies: Practice and Theory, Oxford University Press, 1998, s. 26, ISBN 978-0-19-535561-1, Cytat: „Professional, scientific linguistics in the late twentieth century has nearly uniformly, and sometimes rather smugly, rejected prescriptivism” (ang.).
  241. James Milroy, Lesley Milroy, Authority in Language: Investigating Standard English, wyd. 3, Routledge, 1999, s. 6, ISBN 978-1-134-68757-2, Cytat: „Although linguistic scholars would certainly dispute the details of this pronouncement, they have continued (for the most part) to assert or assume that their discipline is descriptive and theoretical and that they do not deal in prescription. In Western Europe and America most theoretical linguists would still affirm that all forms of language are in principle equal” (ang.).
  242. Harimurti Kridalaksana, Bahasa dan Linguistik, [w:] Kushartanti, Untung Yuwono, Multamia Lauder (red.), Pesona bahasa: langkah awal memahami linguistik, Dżakarta: Gramedia Pustaka Utama, 2007, s. 11–12, ISBN 978-979-22-1681-3, Cytat: „[...] linguistik mendekati bahasa secara deskriptif dan tidak secara preskriptif. Yang dipentingkan dalam linguistik ialah apa yang sebenarnya diungkapkan seseorang, dan bukannya apa yang menurut si penyelidik seharusnya diungkapkan. Menyusun kaidah-kaidah yang menjelaskan apa yang betul atau apa yang salah bukanlah tugas linguistik.” (indonez.).

Bibliografia[edytuj | edytuj kod]

Linki zewnętrzne[edytuj | edytuj kod]