Saga (literatura)

Scena z islandzkiego manuskryptu z XVII wieku

Saga (isl. sögur) – staroskandynawskie dzieło epickie o legendarnych lub historycznych bohaterach i wybitnych rodach – wyprawach wikingów, migracji na Islandię.

Geneza i tematyka

Pierwotnie przekazywane ustnie, były w wiekach XIII–XIV spisywane na Islandii w języku staronordyjskim (wyjątkiem jest datowana na XII wiek Saga o Gotlandczykach, spisana w języku starogotlandzkim). Dzieli się je zwykle – na podstawie tematyki – na siedem grup:

• sagi o charkterze historycznym, należą do nich Landnámabók, opowiadająca o około 400 najbardziej prominentnych przybyszach na Islandię oraz o tym, gdzie się oni na niej osiedlili (wspominając tym sposobem o ponad 3.500 osobach i około 1.500 gospodarstwach oraz miejscach (lokalizacjach), i Íslendingabók, stanowiąca kronikę ukazującą historię Islandii od 870 r. do 1120 r.;
• sagi królewskie, poświęcone władcom norweskim i duńskim, sprawującym rządy w IX–XII wieku (na przykład Heimskringla);
• sagi islandzkie bądż sagi rodzinne (Íslendingasögur), dotyczące okresu pierwszego osadnictwa i kształtowania się zrębów państwowości islandzkiej, to jest latom 900–1030; są to w większości dzieła anonimowe, powstałe w XIII-XIV wieku i zawierające dzieje wielkich rodów islandzkich (niektóre z nich: Saga o Egilu, Saga o Njalu, Saga o Gislim, Laxdæla saga), okres ich tworzenia nazywany jest „wiekiem (erą) sag” (söguöld);
• sagi bohaterskie, zainspirowane mitologią germańską (np. Saga rodu Wölsungów);
• sagi nazywane zbiorczo Sturlunga saga (zwane też wraz z sagami o biskupach sagami współczesnymi) – powstały w XIII wieku, koncentrowały się wokół postaci wodzów współczesnych autorom, z których nie wszyscy byli anonimowi, najbardziej znaną z tego rodzaju sag i najdłuższą jest Íslendinga saga (Saga o Islandczykach), która zdaje relację z wydarzeń, jakie miały miejsce od 1183 r. do 1264 r. i której autorem jest Sturla Þordarson;
• sagi o rycerzach i herosach, na które składają się głównie przekłady i przeróbki obcych romansów (m.in. o Tristanie i Izoldzie, Aleksandrze Wielkim, Karolu Wielkim, królu Arturze);
• sagi o świętych, a nawet biskupach nie będących świętymi.

Z początkiem XIV wieku twórcy sag zaczęli porzucać stopniowo oryginalne motywy islandzkie na rzecz wzorów obcych, głównie romańskich i celtyckich, a do gatunku coraz bardziej przenikały wątki fantastyczne.

Oryginalne manuskrypty z islandzkimi sagami były kopiowane, przepisywane, łączone, rozwijane (uzupełniane) oraz redagowane. Do dzisiaj – głównie dzięki patronatowi wielkich farmerów – ostało się też trzydzieści lub więcej „sag rodzinnych” o różnej objętości (mają one po dwadzieścia, ale też i po 300 stron). Egzemplarze islandzkich sag są bądź napisane piórem i atramentem na pergaminie w okresie od XIV do XVI w., bądź stanowią kopię tak utrwalonych treści sporządzoną na tradycyjnym papierze. Wiele z nich miało jednak zaginąć.

Nowożytność

w 1609 r. Arngrímur Jónsson opublikował na temat opowieści i bohaterów z dawnych islandzkich sag dzieło po łacinie zatytułowane: Crymogæa. Uświadomiło ono europejskich akademików odnośnie tego, że istnieje islandzka mediewalna literatura. Tym sposobem islandzkie sagi wzbudziły też zainteresowanie zarówno u Duńczyków, jak i u Szwedów, którzy – będąc pod wpływem epoki Romantyzmu – szukali w tym czasie swoich korzeni i swojego dziedzictwa kulturowego.

W związki z ww. zainteresowaniem w XVII i XVIII w. poszukiwano manuskryptów z islandzkimi sagami w całej Islandii.

W drugiej połowie XVII w. islandzkie sagi zaczęły ukazywać się drukiem i to zarówno w Islandii, jak i za granicą. Jednym z największych poszukiwaczy tych sag był Árni Magnússon, któremu udało się odkupić lub skopiować wiele z manuskryptów z nimi w celu przechowania ich w Danii. W wyniku jednak katastrofy statku, którym je przewożono, oraz pożaru, jaki miał miejsce w Kopenhadze i jaki w 1728 r. pochłoną kolekcje Árniego Magnússona, niektóre z tych manuskryptów zaginęły bezpowrotnie.

W trakcie dwóch dekad począwszy od 1971 r. znajdujące się w Danii manuskrypty islandzkich sag wróciły do Islandii – umieszczono je w mającym siedzibę w Reykjavíku Instytucie Árniego Magnússona.

Przez bardzo długi okres sagi nie były znane w innych literaturach europejskich, dopiero w II połowie XIX wieku zostały spopularyzowane w Europie dzięki angielskim tłumaczeniom i parafrazom autorstwa Williama Morrisa, stając się przedmiotem zainteresowania, a także inspiracji – np. Henry Wadsworth Longfellow, pisząc swój poemat Saga of King Olaf (Saga o królu Olafie), czerpał ze zbioru staroislandzkich sag Heimskringla.

Na język polski klasyczne staroislandzkie sagi tłumaczyła m.in. Apolonia Załuska-Strömberg. Sagi opracowywał również Artur Górski (Saga o Gislim wyjętym spod prawa i inne sagi islandzkie, 1931)

Przykładowe sagi: Saga o Njalu, Saga o Gunnlaugu Wężowym Języku, Saga o Frithjofie Dzielnym, Saga rodu z Laxdalu, Saga o Egilu.

Współcześnie

Obecnie sagą nazywane są również utwory epickie opisujące losy rodziny lub pojedynczego bohatera.

Przykładem jest wydany w latach 1906–1921 cykl powieści Saga rodu Forsyte’ów autorstwa Johna Galsworthy’ego, jak również seriale na podstawie tej powieści.

Władysław Jan Grabski napisał powieść historyczną Saga o jarlu Broniszu wydaną w 1946 roku.

Sagą o wiedźminie nazwał cykl książek o wiedźminie Geralcie wydawca tegoż cyklu. Sam autor – Andrzej Sapkowski – zamierzał nadać mu tytuł Krew elfów.

Wydawnictwo Pol-Nordica wydało kilka razy Sagę o Ludziach Lodu, Sagę o Czarnoksiężniku i jeden raz Sagę o Królestwie Światła autorstwa norwesko-szwedzkiej pisarki Margit Sandemo.

Zobacz też

• literatura islandzka
• Saga (zespół muzyczny)
• Saga (miasto)
• Runy (pieśni)

Bibliografia

• J.A. Cuddon, Dictionary of Literary Terms and Literary Theory, Penguin Books, 1991, ISBN 0-14-051227-6
• Słownik terminów literackich, red. Janusz Sławiński, Ossolineum, 2000, ISBN 83-04-04417-X
• Wielka Encyklopedia Powszechna PWN, tom 10, Warszawa, 1967