Skrzyp polny

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Przejdź do nawigacji Przejdź do wyszukiwania
Skrzyp polny
Ilustracja
Systematyka[1][2]
Królestwo rośliny
Podkrólestwo rośliny zielone
Nadgromada telomowe
Gromada naczyniowe
Klasa paprocie
Podklasa skrzypowe
Rząd skrzypowce
Rodzina skrzypowate
Rodzaj skrzyp
Gatunek skrzyp polny
Nazwa systematyczna
Equisetum arvense L.
Sp. PL., 1753: 1061
Synonimy

Equisetum arvense var. arvense,
Equisetum arvense f. arvense,
Equisetum arvense subsp. boreale Á. Löve,
Equisetum boreale Bong.,
Equisetum calderi B. Boivin,
Equisetum saxicola Suksd[3].

Skrzyp polny (Equisetum arvense L.) – gatunek rośliny wieloletniej należący do rodziny skrzypowatych (Equisetaceae). Jest typem nomenklatorycznym rodzaju Equisetum.

Zasięg występowania[edytuj | edytuj kod]

Gatunek kosmopolityczny rozprzestrzeniony na całym świecie[4]. W Polsce jest rośliną bardzo pospolitą na terenie całego kraju, aż po regiel górny[5]. Jest najczęściej występującym gatunkiem skrzypów[6]. Status gatunku we florze Polski: gatunek rodzimy[7].

Morfologia[edytuj | edytuj kod]

Pęd płonny
Ma wysokość do 40 cm. Jest zielony i okółkowo rozgałęziony (10–12 gałązek bocznych), szorstki i żeberkowany (ma 6–19 żeberek). Pochwy są zielone, walcowate z 6–18 czarniawymi ząbkami na szczycie z białym obrzeżeniem. Odgałęzienia są pojedyncze, z 4-5 głębokimi żeberkami i pochwami o 4-5 ząbkach[8].
Kłącze
Rozwija się na głębokości 25-130 cm pod ziemią. Jest długie, czołgające się, silnie rozgałęzione brunatnego koloru. Występują na nim bulwy pędowe, zawierające substancje zapasowe, z których roślina czerpie wczesną wiosną składniki potrzebne do wytworzenia pędu zarodnionośnego jeszcze przed rozpoczęciem fotosyntezy[6].
Liście
Są bardzo drobne, występują na pędach w okółku, otaczając węzły i wzmacniając je. Na pędzie płonnym jest ich 6–18, mają kształt czarnych ząbków z białym obrzeżeniem. Długie, cienkie i członowane rozgałęzienia boczne wyrastające z okółka to nie liście, lecz pędy[8].
Pęd zarodnionośny
Jest soczysty, wzniesiony i nierozgałęziony, ma wysokość 10–30 cm przy średnicy 2–6 mm i zabarwienie jasnobrunatne lub czerwonawe. Na przekroju poprzecznym jest okrągły i ma lejkowato rozdęte pochwy (z 6–12 zasychającymi łuskami o kolorze od zielonawego do brunatnego). Na szczycie znajduje się jeden brunatny, tępo zakończony kłos zarodnionośny (sporofilostan) o długości 1,5–3 cm. Po ich dojrzeniu kłos obumiera[8].
Zarodniki
Zarodniki skrzypu polnego są kuliste, jednakowe, o średnicy około 50 μm. Każdy z nich jest wyposażony w 4 wstęgowate wyrostki (sprężyce, haptery, elatery). Wykazują one bardzo silne ruchy higroskopowe: w suchych warunkach prostują się, w mokrych zaś owijają się wokół zarodników[9].
Kłos zarodnionośny
Węzeł pędu płodnego
Przekrój kłosa zarodnionośnego
Pęd płonny
Węzeł pędu płonnego

Biologia i ekologia[edytuj | edytuj kod]

Rozwój
Pęd zarodnionośny pojawia się wczesną wiosną, pęd płonny pod koniec wiosny. Zarodniki wytwarzane są w miesiącach marzec-kwiecień, roślina bardzo rzadko jednak rozmnaża się przez zarodniki. Rozrasta się przez tworzenie odrostów z kłączy, a rozmnaża się głównie wegetatywnie przez fragmenty kłączy oderwane podczas prac polowych[10][11].
Cechy fitochemiczne
Ziele zawiera duże ilości krzemionki, alkaloidy (m.in. nikotynę)[8], saponiny (ekwizetoninę), flawonoidy (ekwizetrynę i izokwercytrynę)[12]. Białka stanowią 14,6% suchej masy ziela, azot 2,3%[5]. Spośród składników mineralnych w 1 kg suchej masy ziele skrzypu polnego zawiera 34,2 g K, 1,15 g P, 285 mg Fe i 28 mg Mn[5]. Bulwki na kłączach zawierają skrobię[8].
Roślina trująca
W większych ilościach skrzyp polny jest trujący dla zwierząt. Szczególnie wrażliwe na skrzyp polny są konie i świnie. Udokumentowano śmiertelne zatrucia koni, zwłaszcza źrebiąt. Objawami zatrucia u koni jest niespokojne zachowanie – konie gryzą i kopią. Spożycie znacznych ilości powoduje odurzenie zwierząt i bezwład mięśni. Występuje porażenie ośrodkowego układu nerwowego i zmiany patologiczne w narządach wewnętrznych. Duży udział skrzypu w sianie obniża mleczność krów[12].
Siedlisko
Roślina głównie siedlisk ruderalnych i segetalnych[6]. Rośnie na polach uprawnych i w ogrodach, na ugorach, przydrożach, torach kolejowych, nieużytkach, wysypiskach, rzadziej na łąkach. Jest pospolitym chwastem na różnych glebach i w różnych uprawach. Najlepiej rozwija się w uprawach roślin okopowych, szczególnie ziemniaków. Rośnie na glebach wilgotnych i świeżych, zarówno piaszczystych, jak i gliniastych[13]. Rośnie rzadziej na łąkach, ponieważ jest wrażliwy na procesy redukcji związków organicznych zachodzące pod darnią łąkową[5]. Dawniej uważano, że jest rośliną wskaźnikową dla zakwaszenia gleby, ale okazało się, że nawet w glebach zasadowych rośnie dobrze dzięki tworzeniu swoistej ryzosfery o kwaśnym odczynie. Jest rośliną wskazującą na istnienie silnej wilgotności głębszych warstw gleby[5].
Fitosocjologia
W klasyfikacji zbiorowisk roślinnych gatunek charakterystyczny dla Cl. Agropyretea[14].
Genetyka
Liczba chromosomów 2n = 216[7].
Korelacje międzygatunkowe
Na pędach pasożytuje grzyb Ascochyta equiseti, Titaeospora equiseti powodujący brunatnienie i gnicie łodyg, na martwych pędach rozwija się anamorfa grzyba Stagonospora equisetina i teleomorfa grzyba Roseodiscus rhodoleucus. Na pędach żerują larwy muchówek Liriomyza occipitalis, Liriomyza equiseti i larwa chrząszcza Grypus equisetii[15].

Zastosowanie[edytuj | edytuj kod]

Roślina lecznicza
  • Surowiec zielarski. Ziele skrzypu (Equiseti herba) – całe lub rozdrobnione, wysuszone płonne części nadziemne. Surowiec powinien zawierać minimum 0,3% sumy flawonoidów w przeliczeniu na izokwercytrozyd[16].
  • Działanie. Moczopędne, przeciwobrzękowe, odtruwające, przeciwzapalne, przeciwkrwotoczne, wzmacniające, regulujące przemianę materii[17]. Przede wszystkim jest źródłem łatwo przyswajalnej krzemionki, która jest niezbędna do utrzymywania prawidłowej elastyczności skóry, błon śluzowych i tkanki łącznej oraz jest składnikiem włosów i paznokci. Szczególnie ważne jest to u ludzi starszych, krzemionka bowiem jest jednym z tych składników, których w organizmie ubywa wraz z wiekiem. Roztwory krzemionki ze skrzypu polnego łatwo wchłaniają się, a ich nadmiar wydalany jest z moczem. Krzemionka zapobiega tworzeniu się kamieni w układzie moczowym i miażdżycy, reguluje bowiem przepuszczalność ścian naczyń krwionośnych i utrudnia odkładanie się w nich tłuszczu. Skrzyp polny zwiększa także ilość erytrocytów i hemoglobiny we krwi[18].
  • Wykorzystanie. Wewnętrznie odwary z ziela stosuje się w stanach zapalnych dróg moczowych i kamicy, przy cukrzycy, obrzękach, krwawieniach z płuc, dróg moczowych, macicy i jelit, przy zaburzeniach przemiany materii, pękaniu naczyń krwionośnych, schorzeniach wątroby, chorobach skórnych, łuszczycy i wypadaniu włosów. Zewnętrznie odwary wykorzystuje się do płukania jamy ustnej i gardła, oraz jako okłady i do przemywania oparzeń, owrzodzeń, i stanów zapalnych skóry. Świeży sok ze skrzypu tamuje krwawienia[17]. Jest stosowany w mieszance z łopianem, chmielem, mydlnicą i rumiankiem do mycia wypadających włosów[18].
  • Zbiór i suszenie. Zbiera się zielone pędy od połowy lipca do końca sierpnia, ścinając je 5-10 cm od ziemi i suszy w cieniu pod przykryciem w temp. do 40 °C, tak, by nie straciły zielonego koloru. Przechowuje się w suchym i przewiewnym pomieszczeniu w papierowych torbach[17].
  • Dawkowanie. 2-3 razy dziennie między posiłkami pić należy ciepły i odcedzony odwar uzyskiwany w wyniku łagodnego gotowania przez 10–15 minut łyżki ziela zalanej szklanką wody[18].
Roślina kosmetyczna

Napar może być stosowany do mycia skóry o cerze zmęczonej, starzejącej się lub z innych powodów trudnej do pielęgnowania. Skrzyp polny używany jest także jako dodatek do kąpieli pojędrniających skórę, a także do produkcji preparatów kosmetycznych. Napar po zmieszaniu z alkoholem i octem daje lotion. Preparaty stosowane są do oczyszczania skóry skłonnej do trądziku i czyraków. Wywar ze skrzypu stosowany jest w kosmetykach służących do płukania włosów oraz środków pieniących do kąpieli[19].

Roślina jadalna

Młode wegetatywne pędy skrzypu polnego (po obraniu z pochew liściowych) były jadane na surowo lub po ugotowaniu przez niektóre plemiona Indian (Chinook, Hesquiat, Saainich), Dla zdobycia ich odbywali nawet 20-kilometrowe wyprawy. Eskimosi zjadali bulwki pędowe zawierające skrobię. Ich wykopywanie jest nieopłacalne, Eskimosi wydobywali je wraz z innymi korzeniami i bulwami ze spiżarni lemingów i innych gryzoni. W Japonii kłosy zarodnionośne (tsukushi) są uważane za przysmak. Dodaje się ich do potrawy ohitashi zawierającej podgotowane warzywa moczone w rybnym rosole, sosie sojowym i alkoholowym sosie mirin. Są także dodatkiem do schłodzonych sałatek i potrawy sunomono zawierającej poszatkowane, nieco osłodzone warzywa z octem[20].

Na surowo nie można jeść większych ilości skrzypu, zawiera on bowiem enzym tiaminazę zubożającą organizm w witaminę B1. Gotowanie niszczy ten enzym[20].

Inne zastosowania
  • Szorstkie z powodu krzemionki pędy używane były do czyszczenia i polerowania. Dawniej polerowano nimi garnki, patelnie, drewniane podłogi, wyroby metalowe i drewniane. Obecnie poleruje się nimi instrumenty muzyczne[17].
  • Sproszkowany skrzyp jest używany w weterynarii do posypywania ran i wrzodów u zwierząt[18].
  • Dawniej otrzymywano ze skrzypu żółty barwnik[17].

Zwalczanie[edytuj | edytuj kod]

Zwalczanie tego chwastu jest trudne, gdyż jego korzenie ułożone są piętrowo i podzielone nawet na małe kawałki zakorzeniają się i wydają nowe pędy[10][11]. Skrzyp osłabiany jest przy starannej uprawie i ciągłym niszczeniu części nadziemnych (i w miarę możliwości podziemnych). Skuteczne jest zagłuszenie skrzypu przez uprawę roślin silnie zacieniających (np. łubin i pastewnych roślin strączkowych). Ogranicza jego występowanie silne nawożenie wapnem i solami potasowymi w połączeniu z głęboką orką. A także głębszy drenaż[13].

Przypisy[edytuj | edytuj kod]

  1. Michael A. Ruggiero, Dennis P. Gordon, Thomas M. Orrell, Nicolas Bailly, Thierry Bourgoin, Richard C. Brusca, Thomas Cavalier-Smith, Michael D. Guiry, Paul M. Kirk. A Higher Level Classification of All Living Organisms. „PLOS ONE”. 10(6): e0130114, 2015. DOI: 10.1371/journal.pone.0119248. 
  2. The Pteridophyte Phylogeny Group. A community-derived classification for extant lycophytes and ferns. „Journal of Systematics and Evolution”. 54 (6), s. 563–603, 2016. DOI: 10.1111/jse.12229. 
  3. The Plant List. [dostęp 2018-01-17].
  4. Discover Life Maps. [dostęp 2018-01-16].
  5. a b c d e Marian Nowiński: Chwasty łąk i pastwisk. Warszawa: Państwowe Wydawnictwo Rolnicze i Leśne, 1970, s. 181.
  6. a b c Barbara Sudnik-Wójcikowska: Rośliny synantropijne. Warszawa: Multico, 2011. ISBN 978-83-7073-514-2. OCLC 948856513.
  7. a b Rutkowski Lucjan. Klucz do oznaczania roślin naczyniowych Polski niżowej. Wyd. Naukowe PWN, 2006. ​ISBN 83-01-14342-8
  8. a b c d e Jakub Mowszowicz: Krajowe chwasty polne i ogrodowe. Warszawa: Państwowe Wydawnictwo Rolnicze i Leśne, 1986, s. 30–32. ISBN 83-09-00771-X.
  9. Marek Ples, Skrzyp – roślina z przeszłości, „Biologia w Szkole”, Poznań: Forum Media Polska Sp. z o.o., 2016, s. 56-60.
  10. a b Horst Klaaβen, Joachim Freitag: Profesjonalny atlas chwastów. Limburgerhof: BASF Aktiengeselschaft, 2004.
  11. a b Helena Domańska: Chwasty i ich zwalczanie. Warszawa: Państwowe Wydawnictwo Rolnicze i Leśne, 1980. ISBN 83-09-00302-1.
  12. a b Jakub Mowszowicz: Przewodnik do oznaczania krajowych roślin trujących i szkodliwych. Warszawa: Państwowe Wydawnictwo Rolnicze i Leśne, 1982. ISBN 83-09-00660-8.
  13. a b Włodzimierz Tymrakiewicz: Atlas chwastów. Warszawa: Państwowe Wydawnictwo Rolnicze i Leśne, 1976, s. 34.
  14. Władysław Matuszkiewicz: Przewodnik do oznaczania zbiorowisk roślinnych Polski. Warszawa: Wyd. Naukowe PWN, 2006. ISBN 83-01-14439-4.
  15. Malcolm Storey: Equisetum arvense L. (Field Horsetail). W: BioInfo (UK) [on-line]. [dostęp 2018-03-03].
  16. Farmakopea Polska X, Polskie Towarzystwo Farmaceutyczne, Warszawa: Urząd Rejestracji Produktów Leczniczych, Wyrobów Medycznych i Produktów Biobójczych, 2014, s. 4276, ISBN 978-83-63724-47-4.
  17. a b c d e Teresa Wielgosz: Wielka księga ziół polskich. Poznań: Publicat S.A., 2008. ISBN 978-83-245-9538-9.
  18. a b c d Mazerant-Leszkowska Anna. Mała księga ziół. Inst. Wyd. Zw. Zawodowych, Warszawa, 1990. ​ISBN 83-202-0810-6
  19. Bohumír. Hlava: Rośliny kosmetyczne. Warszawa: Państwowe Wydawnictwo Rolnicze i Leśne, 1984, s. 102. ISBN 83-09-00765-5.
  20. a b Łukasz Łuczaj: Dzikie rośliny jadalne Polski. Przewodnik survivalovy. Chemigrafia, 2004. ISBN 83-904633-5-0.

Star of life.svg Przeczytaj ostrzeżenie dotyczące informacji medycznych i pokrewnych zamieszczonych w Wikipedii.