Ziemniak

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Skocz do: nawigacja, szukaj
 Ten artykuł dotyczy rośliny. Zobacz też: inne znaczenia.
Ziemniak
Ziemniak: zdjęcie
Systematyka[1]
Domena eukarionty
Królestwo rośliny
Klad rośliny naczyniowe
Klad Euphyllophyta
Klad rośliny nasienne
Klasa okrytonasienne
Klad astrowe
Rząd psiankowce
Rodzina psiankowate
Rodzaj psianka
Gatunek psianka ziemniak
Nazwa systematyczna
Solanum tuberosum L.
Sp. pl. 1:185. 1753[2]
Mapa zasięgu
Ziemniak: zasięg występowania na mapie
Kwiaty

Ziemniak (Solanum tuberosum L.) – gatunek rośliny należący do rodziny psiankowatych. Nazwa „ziemniak” odnosi się zarówno do całej rośliny, jak i do jej jadalnych, bogatych w skrobię bulw pędowych[3], z powodu których gatunek jest uprawiany na masową skalę[4]. Roślina wywodzi się z Ameryki Południowej, gdzie udomowiono ją już przed tysiącami lat. Ziemniak został przywieziony do Europy w końcu XVI wieku, w ciągu następnych stuleci stał się integralną częścią wielu kuchni z całego świata. Obecnie jest czwartą pod względem produkcji rośliną uprawną (po kukurydzy, ryżu i pszenicy)[5].

Dziś dieta przeciętnego mieszkańca Ziemi zawiera ok. 33 kilogramów ziemniaków rocznie. Lokalne znaczenie ziemniaka jest znacznie zróżnicowane: w Europie bulwy są jednym z podstawowych składników codziennej diety i to tu występuje największa ich produkcja per capita. Jednak w ciągu ostatnich kilku dekad konsumpcja ziemniaków zwiększyła się znacząco także w krajach dotąd niemal ich nie produkujących, szczególnie w Azji Południowo-Wschodniej. Obecnie Chiny są największym na świecie producentem ziemniaków, a wraz z Indiami produkują niemal trzecią część światowych zasobów.

Występowanie i pochodzenie[edytuj | edytuj kod]

W stanie dzikim ponad 200 gatunków bulwiastych psianek występuje w obu Amerykach, od Stanów Zjednoczonych po Urugwaj[6]. Pierwotnie wierzono, że ziemniak udomowiono niezależnie w wielu kulturach[7], jednak nowsze badania genetyczne wykazały, że wszystkie odmiany rośliny wywodzą się z gatunku Solanum brevicaule, kultywowanego w dzisiejszym południowym Peru od przynajmniej 7[8][9][10] – 10 tysięcy lat[11]. W obrębie gatunku S. tuberosum rozróżniane są dwa podgatunki (w nowszych publikacjach określane jako dwie grupy bez rangi taksonomicznej), z których jeden (subsp. andigenum) uprawiany był w czasach przedkolumbijskich w Andach na obszarze od zachodniej Wenezueli po północną Argentynę. Drugi podgatunek (subsp. tuberosum) uprawiany był na obszarach oddalonych o 560 km na południe, na terenach nizinnych w południowo-środkowym Chile (ziemniaki te określane są także jako grupa Chilotanum)[11].

W wyniku setek lat krzyżowania i sztucznej selekcji powstało ponad tysiąc odmian uprawnych ziemniaka[9]. Po hiszpańskiej konkwiście Nowego Świata początkowo rozprzestrzeniane z pierwotnego zasięgu upraw były odmiany andyjskie[12]. Po podboju Państwa Inków, Hiszpanie sprowadzili ziemniaki do Europy po raz pierwszy 1567 roku, skąd żeglarze rozprzestrzenili uprawę rośliny na cały świat[11]. Początkowo rolnicy byli wobec nowej uprawy sceptyczni (wierzono na przykład, że jedzenie bulw ziemniaka wywołuje trąd)[13]. Znaczenie spożywcze ziemniaki zaczęły zyskiwać po 1700 roku, przy czym początkowo uprawiano odmiany andyjskie. Do Europy odmiany chilijskie trafiły na początku XIX wieku i obie grupy były uprawiane przez cały XIX wiek[11]. Jednak współcześnie ponad 99% odmian ziemniaka wywodzi swój germplasm od odmian chilijskich[14][12].

W XIX wieku ziemniak stał się podstawą diety milionów mieszkańców kontynentu i nieodzownym elementem wielu kuchni regionalnych[13]. Jej znaczenie wzrosło do tego stopnia, że niektórzy badacze przypisują uprawie ziemniaka dziewiętnastowieczny gwałtowny wzrost populacji Europy[10]. Jednak przestawienie produkcji rolnej wyłącznie na ziemniaki niosło także niebezpieczeństwa. Niska różnorodność genetyczna odmian uprawianych w Europie spowodowała, że były one znacznie mniej odporne na choroby, niż odmiany i gatunki występujące w Amerykach. W 1845 przywleczona zza oceanu zaraza ziemniaka wywołana przez lęgniowce z gatunku Phytophthora infestans zniszczyła w ciągu dwóch lat do 90 procent zbiorów ziemniaka w Irlandii. Doprowadziło to do wielkiego głodu i śmierci około miliona osób.

Morfologia[edytuj | edytuj kod]

Pokrój
Pędy nadziemne tworzą tzw. krzak o zmiennym pokroju i ulistnieniu. Tworzy go 4–8 łodyg pionowo wzniesionych (krzak wyprostowany) lub w dole odgiętych (krzak rozesłany). Pędy silnie ulistnione tworzą tzw. krzak liściowy, a słabo ulistnione – łodygowy[15]. Pędy osiągają zazwyczaj od 30 do 80 cm wysokości, są nagie lub rzadko owłosione[16] przylegającymi[17], pojedynczymi lub gruczołowatymi włoskami[16].
Łodyga
Gruba, mięsista, na przekroju okrągła lub kanciasta (trójkątna lub czworokątna). Zielona lub u odmian zabarwiona antocyjanami na czerwono, fioletowo lub kolor brunatny. W części podziemnej z kątów wcześnie zamierających liści wyrastają rozgałęziające się kłącza (stolony) z podziemnymi bulwami[15]. Kłącza są długie, cienkie i rozgałęzione[17]. Powstające na nich bulwy są także zmodyfikowanymi łodygami – mają typowy dla niej układ tkanek, a na powierzchni spiralnie (jak na łodydze nadziemnej) rozwinięte blizny liściowe (tzw. brwi) i powstające w ich kątach pąki (główny i dwa boczne). Pąki wraz z blizną liściową tworzą tzw. oczko[15]. Bulwy mają różną barwę, osiągają zazwyczaj średnicę 3–10 cm[16].
Liście
Skrętoległe, wyrastają spiralnie lewoskrętnie. Blaszka jest nieparzysto-pierzasto-sieczna. Większe odcinki to okrągłojajowate listki, przy czym listek szczytowy różni się wielkością i kształtem od bocznych. Między listkami występują mniejsze listeczki[15]. Na jednym liściu złożonym znajduje się 6–8 par listków i listeczków[16]. U nasady ogonków o długości 2,5–5 cm[16] znajdują się przylistki. Blaszki liście są zielone o różnej intensywności, przy czym ogonki i nerwy bywają czerwono nabiegłe[15].
Kwiaty
Zebrane w luźne, pozorne podbaldachy rozwijające się pozornie szczytowo[17] z kątów górnych liści lub rzadziej – na szczycie pędu[15]. Kwiaty osadzone są na szypułce członowanej (stawowej w połowie długości) osiągającej 1–2 cm[16]. Kielich jest zielony i pięciodzielny (rzadko działek jest 6[17]), przy czym kształty działek są zmienne w zależności od odmiany. Zrosłopłatkowa korona[15] o średnicy 2,5–3 cm[16] ma barwę białą, różową, błękitną, fioletową lub pośrednią[15]. W części środkowej z żółtozieloną gwiazdą[17]. Pręciki w liczbie 5 są zrośnięte u nasady z płatkami korony[15], w górze stulone stożkowato. Pękają na szczycie dwoma otworami[17]. Ich nitki mają ok. 1 mm długości, a pylniki 5–6 mm[16]. Pylniki są pomarańczowe lub żółte. Słupek składa się z dwukomorowej[15], nagiej zalążni. Ma ok. 8 mm długości[16]. Znamię jest główkowate[17].
Owoce
Zielone lub żółtawozielone, dwukomorowe, kuliste jagody[15], czasem prążkowane, osiągają ok. 1,5 cm średnicy[16]. Są wielonasienne. Nasiona są spłaszczone, słabo nerkowate[17].

Biologia[edytuj | edytuj kod]

Anatomia[edytuj | edytuj kod]

Młode, podziemne bulwy pędowe okryte są epidermą, która stopniowo złuszcza się i zastępowana jest perydermą o grubości od 80 do 200 μm. Tkanka ta ogranicza straty wody i chroni przed urazami mechanicznymi, a także za pomocą przetchlinek prowadzi wymianę gazową. Poniżej tej warstwy znajduje się kora pierwotna (w części wewnętrznej dość bogata w skrobię), a jeszcze niżej wiązki przewodzące. Wiązki przewodzące tworzą pierścień wokół rdzenia i przewodzą substancje odżywcze z pędu do bulwy i kiełkujących z niej młodych roślin. Zewnętrzna część rdzenia jest głównym miejscem magazynowania skrobi w bulwie, podczas gdy wnętrze rdzenia jest bardziej wodniste i zawiera mniej substancji zapasowych. Do cech odmianowych należy zabarwienie miąższu, a proporcje wewnętrznej części rdzenia do zasobnej w skrobię części zewnętrznej stanowią o wartości technologicznej bulw[18].

Cechy fitochemiczne[edytuj | edytuj kod]

Roślina zawiera szereg glikoalkaloidów, z których najważniejsze to α-solanina i α-chakonina, a także alkaloidy tropanowe – kalisteginy[19]. Glikoalkaloidy mają działanie antybakteryjne oraz zapewniają odporność na niektóre owady lub inne szkodniki w uprawach. W gatunku uprawianym stężenie metabolitów wtórnych jest niższe niż u spokrewnionych gatunków dzikich, które wytwarzają także dodatkowe glikoalkaloidy. Stężenia poniżej 200 mg/kg są nieszkodliwe dla ludzi i zwierząt, a nawet poprawiają smak bulw. Stężenia wyższe są toksyczne[20]. Prawdopodobnie toksyczność dotyczy w większym stopniu ludzi niż innych zwierząt i może być związana z aktywnością antycholinesterazową oraz zaburzeniem przepuszczalności błon komórkowych, prowadzącą do zaburzenia działania układu pokarmowego oraz innych narządów. Badania dotyczące teratogeniczności glikoalkaloidów dają niejednoznaczne wyniki[21]. Synteza glikoalkaloidów i kalistegin jest niezależna od siebie. Do wzrostu zawartości solaniny i chakoniny dochodzi podczas ekspozycji na światło oraz pod wpływem uszkodzenia bulw. Syntezy nie stymuluje podwyższona temperatura. Czynniki stymulujące syntezę glikoalkaloidów nie wpływają na poziom kalistegin[22]. Toksyczne glikoalkaloidy występują w każdym z organów rośliny. Ich zawartość w bulwach zależy od odmiany, przy czym najstarsze odmiany zawierają więcej glikoalkaloidów. Synteza jest najbardziej intensywna w okresie kwitnienia i dotyczy głównie tkanek o wysokiej aktywności metabolicznej. W bulwach przeznaczonych do konsumpcji zawartość glikoalkaloidów mieści się w granicach 20-130 mg/kg świeżej masy. Przy zawartości powyżej 140 mg/kg św. m. bulwy stają się gorzkie. Większość związków toksycznych zgromadzona jest w wierzchniej cześć bulwy – perydermie do głębokości około 1,5 mm[23]. Większe jej koncentracje występują w pobliżu tzw. oczek, w bulwach niedojrzałych oraz pozieleniałych (rosnących z dostępem do światła)[18]. Przy czym na skórkę przypada 83-96% glikoalkaloidów, na korek 3-15%, a felodermę 1-3%. Obieranie zwykle pozbawia bulwy od 60 do 90% glikoalkaloidów[23].

Podczas przechowywania bulw w temperaturze od 4 do 10 °C udział w nich solaniny i glikoalkaloidów maleje, a w wyższych temperaturach rośnie. Zawartość tych związków w silnie porośniętych (kiełkujących) bulwach może przekraczać poziom bezpieczny dla zdrowia. Obróbka cieplna przy przygotowywaniu posiłków nie zmniejsza ich stężenia ponieważ rozkład tych związków następuje dopiero w temperaturze 260 °C[24]

Genetyka[edytuj | edytuj kod]

Genom jądrowy ziemniaka został zsekwencjonowany i składa się 844 Mpz. Na podstawie sekwencji oszacowano liczbę genów kodujących białka na 39 031. Analizy dowodzą także dwóch wydarzeń o charakterze powielenia genomu w historii ewolucyjnej gatunku[25]. Uprawiane rośliny są rozmnażane wegetatywnie, będąc wysoce heterozygotycznym autotetraploidem o liczbie chromosomów 2n=4x=48[26][25]. Nagromadzenie mutacji w klonach jest prawdopodobną przyczyną depresji inbredowej[25].

Fizjologia[edytuj | edytuj kod]

Proces tworzenia bulw – tuberyzacja, regulowany jest przez fotoperiod oraz temperaturę. Czynniki te wpływają na inicjację procesu, a także na dystrybucję suchej masy i liczbę powstających bulw. Do tuberyzacji dochodzi w warunkach dnia krótkiego lub spadku temperatury. Przy niskich temperaturach fotoperiod nie wpływa na tempo wzrostu bulw. Wysokie temperatury oraz długi dzień opóźniają wzrost bulw[27]. Niektóre odmiany podgatunku andigena tworzą bulwy wyłącznie warunkach dnia krótkiego, a kwiaty w warunkach dnia długiego. Przerwanie okresu ciemności zapobiega powstawaniu bulw i indukuje przejście rośliny w fazę generatywną[28]. Odbiór informacji o fotoperiodzie odbywa się przy udziale fitochromu[29]. Długi dzień oraz niska temperatura wpływają na wytwarzanie cytokinin. Hormony te bezpośrednio indukują proces tuberyzacji[30]. W hodowli in vitro niezbędne do tuberyzacji warunki środowiskowe mogą być zastąpione poprzez dodanie po pożywki cytokininy[31].

Ekologia[edytuj | edytuj kod]

Gatunek jako powstały w wyniku hodowli nie występuje naturalnie, poza roślinami przejściowo dziczejącymi. Spokrewnione z ziemniakiem gatunki dziko rosnące w Ameryce Południowej zasiedlają głównie siedliska ruderalne w warunkach klimatu umiarkowanego panującego na nizinach Chile i w Andach. Rośliny te spotykane są najczęściej na przydrożach, przychaciach, obrzeżach pól, na zrębach leśnych. W warunkach naturalnych pojawiają się w różnych siedliskach (na terenach skalistych, murawach wysokogórskich i brzegach rzek), w miejscach gdzie pokrywa roślinna została z różnych powodów uszkodzona lub zniszczona. Różne gatunki preferują siedliska bogate w związki azotu, inne uboższe, ale łączy je to, że nie utrzymują się w miejscach o zwartej pokrywie roślinnej[32].

W rejonach uprawy na różnych kontynentach ziemniaki dziczeją dość często i utrzymują się przez jakiś czas na hałdach odpadów, polach i na poboczach dróg[33]. W niektórych rejonach w Ameryce Południowej utrzymywała się (przynajmniej do połowy XX wieku) uprawa ekstensywna, w której rośliny rosły na polach półdziko – wykopywano corocznie tylko część bulw, pozwalając roślinom odnawiać się co roku w tym samym miejscu. W takich warunkach ziemniaki w tym samym miejscu rosły przez 15–20 lat[32].

Systematyka[edytuj | edytuj kod]

Ziemniak Solanum tuberosum to jeden z 7 uprawianych gatunków z rodzaju psianka należących do sekcji Petota Dumort. Sekcja ta obejmuje 206 gatunków[6] i jest blisko spokrewniona z podobnymi morfologicznie, ale różniącymi się brakiem bulw gatunkami z sekcji Etuberosum (Bukasov & Kameraz) A. Child. Obie sekcje zaliczane są do podrodzaju Potatoe[34].

Gatunki w obrębie sekcji Petota są podobne morfologicznie i trudne do rozróżnienia, co skutkowało istotnymi problemami przy ustalaniu podziałów taksonomicznych w obrębie tych roślin[11]. Odmiany andyjskie S. tuberosum wyhodowane zostały z występujących w stanie dzikim roślin z gatunku Solanum brevicaule. Niejasne jest pochodzenie odmian chilijskich, które według różnych autorów wywodzić się mogą z grupy odmian andyjskich, z odmian andyjskich skrzyżowanych z nieustalonym gatunkiem miejscowym, ew. wskazuje się też gatunek S. maglia Schltdl. jako macierzysty. Z kolei sam S. tuberosum w wyniku krzyżowania z gatunkami psianek z sekcji Acaulia Juz. i Megistacroloba Cárdenas & Hawkes stał się gatunkiem macierzystym dla innych gatunków uprawianych psianek – S. ajanhuiri Juz. & Bukasov, S. curtilobum Juz. & Bukasov i S. juzepczukii Bukaso. Wszystkie one uprawiane są tylko w krajach Ameryki Południowej[11].

Lektotyp gatunku wskazany został w 1956 roku. Jest nim roślina zebrana w Peru, znajdująca się w zielniku Karola Linneusza (Herb. Linn. No. 248.12)[35].

Nazewnictwo[edytuj | edytuj kod]

Gatunek ze względu na swe znaczenie i popularność znany jest w Polsce pod licznymi nazwami lokalnymi[36]:

Zastosowanie[edytuj | edytuj kod]

Roślina jadalna[edytuj | edytuj kod]

Obieranie bulwy ziemniaka

Ziemniak jest uprawiany w zdecydowanej większości krajów świata. Bulwy cenione są ze względu na wartości odżywcze oraz smakowe. Podstawowym składnikiem odżywczym jest skrobia, która w zależności od odmiany stanowi od 12% do 21% świeżej masy bulw. Druga ważną grupą składników są białka i aminokwasy. W mniejszych ilościach występują w bulwach cukry rozpuszczalne (glukoza, fruktoza, sacharoza – łącznie około 1% świeżej masy), a także kwasy tłuszczowe (do 0,5% świeżej masy). Składniki mineralne takie jak wapń, chlor, żelazo, jod czy siarka stanowią od 0,5 do 2% masy bulw. Ziemniaki są także ważnym źródłem witaminy C, PP, B1, B2 i B6. Zawartość poszczególnych składników zależy zarówno od warunków wzrostu roślin, jak i genotypu odmiany[23]. Wśród andyjskich odmian ziemniaka zawartość witaminy C mieściła się w przedziale 217,70-689,47 ng g−1 suchej masy. Poza witaminą C w bulwach zawarte są także związki fenolowe o charakterze przeciwutleniaczy. Przebadane odmiany andyjskie zawierają od 1,12 do 12,37 mg równoważnika kwasu galusowego g−1 suchej masy[37]. Ze względu na przypisywane właściwości prozdrowotne znaczenie zyskały odmiany o barwnym miąższu, zawierające antocyjany. Mogą one zapobiegać rozwojowi chorób sercowo-naczyniowych, nowotworów oraz degradacji siatkówki oka[38]. Związki fenolowe i antocyjany odpowiedzialne za przeciwnowotworowe właściwości kolorowych odmian zachowywane są nawet po rocznym przechowywaniu przed przetworzeniem, po upieczeniu[39]. W czasie okupacji Polski w czasie II wojny światowej ziemniaki były stosunkowo łatwym do zdobycia pożywieniem. W związku z tym botaniczka Bolesława Starmach opracowała książkę Sto potraw z ziemniaków, którą wydano w okupacyjnej serii poradnikowej Radź sobie sam[40].

Sztuka kulinarna
Bulwy po poddaniu obróbce cieplnej stanowią cenny pokarm człowieka. Pozostałe części rośliny są trujące.

Roślina pastewna[edytuj | edytuj kod]

Ziemniak jest też ważną rośliną pastewną, jako gotowany był podstawą tradycyjnej metody żywienia świń.

Roślina przemysłowa[edytuj | edytuj kod]

Ziemniaka używa się do produkcji spirytusu, mączki ziemniaczanej, która jest niemalże czystą skrobią. Mączka ziemniaczana jest produktem używanym do wytwarzania wielu produktów spożywczych i przemysłowych.

Uprawa[edytuj | edytuj kod]

Historia uprawy[edytuj | edytuj kod]

Pierwsze uprawy ziemniaka pojawiły się w czasach prehistorycznych w Ameryce Południowej (środkowe Andy, tereny dawnego peruwiańskiego państwa InkówTahuantinsuyo). Prawdopodobnie ziemniaki nie były znane Europejczykom aż do wyprawy Pizarro w roku 1532, która dotarła w rejony Andów i północnej części Peru. Po raz pierwszy zostały opisane w roku 1537 na terenach obecnej Kolumbii. Botanicy w północnej części Europy opisali roślinę na przełomie XVI i XVII wieku. Jednak w części południowej zapewne uprawiano ziemniaki już wcześniej. Najstarsze dokumenty potwierdzające obecność ziemniaków w Europie pochodzą z roku 1573 oraz 1576 i powstały w Szpitalu de la Sangre w Sewilli[41]. Zachowane dokumenty pozwalają także stwierdzić, że w listopadzie 1567 roku do Antwerpii zostały przywiezione ziemniaki z Gran Canaria. Prawdopodobnie więc ziemniaki do Europy trafiły pośrednio przez Wyspy Kanaryjskie. Uprawy stały się powszechne w XVII w. W XVII i XVIII wieku traktowane były również jako roślina ozdobna. W części Europy, po zauważeniu, że jest bardzo wydajną rośliną uprawną wprowadzano ją do uprawy odgórnymi zarządzeniami (Fryderyk II Wielki w Prusach i Piotr I Wielki w Rosji)[42]. Wykorzystanie ziemniaków znacznie wzrosło po opracowaniu techniki ich magazynowania w kopcach, w których dają się przechowywać aż do wiosny następnego roku.

Przez długi czas trudności w przechowywaniu ziemniaków ograniczały odległy transport i tym samym produkcję towarową, dostosowując ją do możliwości lokalnej konsumpcji i przetwórstwa. Rozwój technik transportu i odwadnianie bulw pozwoliły przezwyciężyć te ograniczenia. Mimo spadku areału upraw ziemniaków na świecie (z ok. 23 mln ha w latach 70. XX wieku do mniej niż 18 mln ha na przełomie XX i XXI wieku) za sprawą wzrostu plonów światowa produkcja nie maleje. Przed II wojną światową produkowano 200 mln ton ziemniaków, w połowie XX wieku ok. 250 mln ton, w latach 70. i w końcu XX wieku ok. 300 mln ton[43], w 2011 roku ponad 370 mln ton[44].

Zmienia się geografia upraw ziemniaka. Sukcesywnie maleje ich areał w krajach uprzemysłowionych Europy i Ameryki Północnej, a spadku produkcji w krajach tych nie równoważy wzrost plonów z hektara (w najwydajniejszych uprawach w Belgii, Holandii i Danii z 1 ha zbiera się ponad 400 q bulw). Sukcesywnie rosną areały i wydajność upraw w Azji Wschodniej i Południowej, w Ameryce Łacińskiej i na Bliskim Wschodzie. W Chinach produkcja wzrosła do 55 mln t na przełomie wieków[43] i ponad 88 mln t w 2011[44]. W Indiach rozwój upraw ziemniaka nastąpił w drugiej połowie XX wieku i na jego koniec produkcja wynosiła ponad 19 mln ton[43], a w 2011 już ponad 42 mln ton[44].

Produkcja ziemniaków[edytuj | edytuj kod]

Uprawa redlinowa ziemniaka

Najwięksi producenci ziemniaków na świecie to Chiny, Rosja i Indie. Roczne zbiory ziemniaka w Polsce to ok. 8,7 mln ton a obszar upraw szacuje się na 490 tys. hektarów (2010 r.).

Najwięksi producenci ziemniaków (2011)[44]
(w tonach)
 Chiny 88 350 220
 Indie 42 339 400
 Rosja 32 681 500
 Ukraina 24 248 000
 Stany Zjednoczone 19 361 500
 Niemcy 11 800 000
 Bangladesz 8 326 390
 Polska 8 196 700
 Francja 8 016 230
 Białoruś 7 721 040
Łącznie na świecie 374 382 274
Najwięksi producenci ziemniaków (2012)[45]
(w tonach)
Chiny 85920000
Indie 45000000
Rosja 29532530
Ukraina 23250200
USA 19165865
Niemcy 10665600
Polska 9091900
Bangladesz 8205470
Białoruś 6910945
Holandia 6765618
Francja 6340807
Iran 5400000
Turcja 4822000
Kanada 4590296
Wielka Brytania 4553000
Egipt 4500000
Peru 4473503
Algieria 4219476
Pakistan 4104400
Brazylia 3731798

Produkcja ziemniaka w Polsce

Zbiory ziemniaka w 2014 r. wyniosły około 7,7 mln t i były one wyższe w porównaniu z rokiem poprzednim o 8,1%, a o 22,2% większe od średnich zbiorów z lat 2006-2010. Pomimo tego powierzchnia uprawy ziemniaków na przestrzeni ostatnich kilkunastu lat zmniejsza się. W 2014 wynosiła ona 276,9 tyś. ha i zmniejszyła się o 20% w porównaniu z rokiem poprzednim, a od lat 2006-2010 zmniejszyła się o około 47%. Bardzo duży udział w ogólnej powierzchni uprawy mają gospodarstwa indywidualne około 95%.[46]

Powierzchnia uprawy, plony i zbiory ziemniaków[47]

WYSZCZEGÓLNIENIE 2006-2010 2012 2013 2014
w liczbach bezwzględnych 2006-2010=100 2013=100
Powierzchnia w tys. ha 525 373 346 277 52,8 80
Plony z 1 ha w dt 188 242 210 278 147,9 132,4
Zbiory w tys. ton 9877,2 9041,3 7290,4 7689,2 77,8 105,5

Plony ziemniaka według grup producentów[47]

Wyszczególnienie 2006-2010 2012 2013 2014
Z 1 ha w dt 2006-2010=100 2013=100
Ogółem

w tym :

gospodarstwa

indywidualne

188 242 210 278 149,7 132,4
196 238 205 272 138,8 132,7

Zbiory ziemniaków według grup producentów[47]

Wyszczególnienie 2006-2010 2012 2013 2014
w tysiącach ton 2006-2010=100 2013=100
Ogółem

w tym:

gospodarstwa

indywidualne

9877,2 9041,3 7290,4 7689,2 77,8 105,5
7726,6 8549,8 6852,2 7143,7 92,5 104,3

Rolnicza charakterystyka odmian[48]

Odmiana Wymagania Reakcja na: Przydatność do uprawy w plonie wtórnym
glebowe wodne nawożenie niedobór wody późny termin

sadzenia

podkiełkowywanie
Pierwiostek małe duże duża duża średnia duża mała
Giewont średnie duże średnia średnia średnia duża mała
Baca średnie duże do średnich duża średnia duża duża dość duża
Bem średnie średnie średnia średnia duża duża średnia
Epoka średnie duże duża średnia średnia duża średnia
Orzeł średnie duże dość duża duża duża duża duża
Osa średnie duże dość duża duża średnia duża mała
Bolko średnie średnie duża średnia duża duża mała
Flisak małe średnie średnia średnia duża dość duża dość duża
Flora duże duże duża duża duża średnia mała
Lenino średnie duże średnia duża duża średnia mała
Merkur małe małe duża średnia dość duża średnia mała
Uran średnie duże średnia duża średnia średnia średnia
Warta średnie średnie średnia średnia duża dość duża mała
Wisła średnie do małych duże duża duża średnia dość duża mała
Wulkan duże duże średnia średnia duża dość duża dość duża
Wyszoborski średnie duże duza duża duża średnia mała

Odmiany uprawne i typy kulinarne[edytuj | edytuj kod]

W Peru utworzono największy na świecie bank genów ziemniaka. Zdeponowano w nim ponad 10 tysięcy odmian tej rośliny[49].

Polski Krajowy Rejestr zawiera 129 odmian[50] (październik 2011), wśród których dominują odmiany jadalne. Badaniem nowych odmian ziemniaka zajmuje się Instytut Ziemniaka, obecnie wchodzący w skład Instytutu Hodowli i Aklimatyzacji Roślin. Odmiany ziemniaka dzieli się zazwyczaj ze względu na ich termin zbioru (np. średnio wczesne, średnio późne, późne):

  • Bardzo wczesne: Krasa, Irys, Gloria, Denar, Berber, Lord, Irga.
  • Wczesne: Nora, Augusta, Gracja, Vineta.
  • Średnio wczesne: Ibis, Pirol, Żagiel, Satina, Kuba.
  • Średnio późne: Bryza, Syrena, Zeus, Jasia, Molli.
  • Późne: Uran, Lenino, Bzura, Ślęza, Sonda, Medea.

Odmiany ziemniaków jadalnych powinny odznaczać się owalnym kształtem bulw i ich jednakową wielością, gładka skórką, niewielką liczbą oczek płytko osadzonych, dobrym smakiem i zapachem. Niepożądanymi cechami są: ostry smak, duża skłonność do ciemnienia w stanie surowym i po ugotowaniu. Odmiany jadalne ziemniaków dzielone są na następujące typy kulinarne:

Ziemniak w kulturze[edytuj | edytuj kod]

Ze względu na długą historię upraw ziemniaka oraz związany z nią udział tej rośliny w ocaleniu przed śmiercią głodową milionów ludzi na świecie, Organizacja Narodów Zjednoczonych ogłosiła rok 2008 Międzynarodowym Rokiem Ziemniaka[49]. Na grobowcu Fryderyka II w Poczdamie tradycyjnie wykładanych jest kilka kartofli, na pamiątkę faktu, że sprowadził je do Prus. W Stanach Zjednoczonych, w wiosce Posen w stanie Michigan, każdego roku organizowana jest impreza gastronomiczna Posen Potato Festival.

Pomniki ziemniaka[edytuj | edytuj kod]

W Polsce istnieją dwa monumenty poświęcone ziemniakowi – w Biesiekierzu oraz w Poznaniu, na Łęgach Dębińskich (Pomnik Pyry). W 2008 odsłonięto pomnik ziemniaka w słoweńskiej miejscowości Šenčur (koło Kranj)[51]. Pomnik ziemniaka istnieje także w parku poświęconym tej roślinie w chorwackiej miejscowości Ananova[52], w ścianie kościoła w austriackiej miejscowości Prinzendorf[53], w Muzeum Ziemniaka w Idaho (USA)[54].

Zobacz też[edytuj | edytuj kod]

Przypisy

  1. Stevens P.F.: Angiosperm Phylogeny Website (ang.). 2001–. [dostęp 2011-08-29].
  2. Taxon: Solanum tuberosum (ang.). W: Germplasm Resources Information Network (GRIN) [on-line]. United States Department of Agriculture. [dostęp 2011-08-28].
  3. Bulwy. Słownik terminów biologicznych PWN. [dostęp 2012-03-07].
  4. Zbigniew Podbielkowski: Słownik roślin użytkowych. Warszawa: PWRiL, 1989. ISBN 83-09-00256-4. (Występowanie i charakterystyka ziemniaka).
  5. Potatoes – Notes. W: David Rhodes: HORT410 – Vegetable Crops.
  6. a b Robert J. Hijmans, David M. Spooner. Geographic distribution of wild potato species. „American Journal of Botany”. 88, 1, s. 2101-2112, 2001. DOI: 10.2307/3558435. 
  7. University of Wisconsin-Madison (autor zbiorowy). Finding rewrites the evolutionary history of the origin of potatoes. „University of Wisconsin-Madison News”, 2005. Madison: University of Wisconsin. 
  8. DM Spooner. A single domestication for potato based on multilocus amplified fragment length polymorphism genotyping. „Proceedings of the National Academy of Sciences”. 102 (41), s. 14694–99, 2005. DOI: 10.1073/pnas.0507400102. 
  9. a b Office of International Affairs, Lost Crops of the Incas: Little-Known Plants of the Andes with Promise for Worldwide Cultivation (1989) [1].
  10. a b John Michael Francis: Iberia and the Americas. ABC-CLIO, 2005. ISBN 1851094261.
  11. a b c d e f Anna Ovchinnikova, Ekaterina Krylova, Tatjana Gavrilenko, Tamara Smekalova, Mikhail Zhuk, Sandra Knapp, David M. Spooner. Taxonomy of cultivated potatoes (Solanum section Petota: Solanaceae). „Botanical Journal of the Linnean Society”. 165, s. 107–155, 2011. 
  12. a b N. Miller: Using DNA, scientists hunt for the roots of the modern potato (ang.). 2008-01-29. [dostęp 2008-09-10].
  13. a b Jędrzej Winiecki. Bulwa Belzebuba. „Polityka”, 4 listopada 2009. Warszawa: SW Polityka. ISSN 0032-3500. 
  14. JS Solis. Molecular description and similarity relationships among native germplasm potatoes (Solanum tuberosum ssp. tuberosum L.) using morphological data and AFLP markers. „Electronic Journal of Biotechnology”. 10 (3), 2007. DOI: 10.2225/vol10-issue3-fulltext-14. 
  15. a b c d e f g h i j k Jerzy Herse (red.): Szczegółowa uprawa roślin. Warszawa: Państwowe Wydawnictwo Naukowe, 1976, s. 178-228.
  16. a b c d e f g h i j Solanum tuberosum Linnaeus. W: Flora of China [on-line]. eFloras.org. [dostęp 2015-09-04].
  17. a b c d e f g h Bogumił Pawłowski (red.): Flora polska. Rośliny naczyniowe Polski i ziem ościennych. Tom X. Warszawa, Kraków: Polska Akademia Nauk, Państwowe Wydawnictwo Naukowe, 1963, s. 225.
  18. a b Zdzisław E. Sikorski (red.): Chemiczne i funkcjonalne właściwości składników żywności. Warszawa: Wydawnictwa Naukowo-Techniczne, 1996, s. 41-43. ISBN 83-204-2028-8.
  19. Mendel Friedman, James N. Roitman, Nobuyuki Kozukue. Glycoalkaloid and Calystegine Contents of Eight Potato Cultivars. „Journal of Agricultural and Food Chemistry”. 51 (10), s. 2964–2973, 2003. DOI: 10.1021/jf021146f. ISSN 0021-8561 (ang.). 
  20. Jari P. T. Valkonen, Marjo Keskitalo, Tuija Vasara, Leena Pietilä i inni. Potato Glycoalkaloids: A Burden or a Blessing?. „Critical Reviews in Plant Sciences”. 15 (1), s. 1–20, 1996. DOI: 10.1080/07352689609701934. ISSN 0735-2689 (ang.). 
  21. Mendel Friedman, Gary M. McDonald, MaryAnn Filadelfi-Keszi. Potato Glycoalkaloids: Chemistry, Analysis, Safety, and Plant Physiology. „Critical Reviews in Plant Sciences”. 16 (1), s. 55–132, 1997. DOI: 10.1080/07352689709701946. ISSN 0735-2689 (ang.). 
  22. Erik V. Petersson, Usman Arif, Vera Schulzova, Veronika Krtková i inni. Glycoalkaloid and Calystegine Levels in Table Potato Cultivars Subjected to Wounding, Light, and Heat Treatments. „Journal of Agricultural and Food Chemistry”. 61 (24), s. 5893–5902, 2013. DOI: 10.1021/jf400318p. ISSN 0021-8561 (ang.). 
  23. a b c Sołtys Dorota. Solanina i chakonina – główne glikoalkaloidy ziemniaka uprawnego (Solanum Tuberosum L.). „Kosmos”. 62 (1 (298)), s. 129-138, 2013. 
  24. Zdzisław E. Sikorski (red.): Chemiczne i funkcjonalne właściwości składników żywności. Warszawa: Wydawnictwa Naukowo-Techniczne, 1996, s. 481-482. ISBN 83-204-2028-8.
  25. a b c The Potato Genome Sequencing Consortium. Genome sequence and analysis of the tuber crop potato. „Nature”. 475 (7355), s. 189–195, 2011. DOI: 10.1038/nature10158. ISSN 0028-0836 (ang.). 
  26. M. Ghislain, D. Andrade, F. Rodríguez, R.J. Hijmans i inni. Genetic analysis of the cultivated potato Solanum tuberosum L. Phureja Group using RAPDs and nuclear SSRs. „Theoretical and Applied Genetics”. 113 (8), s. 1515–1527, 2006. DOI: 10.1007/s00122-006-0399-7. ISSN 0040-5752 (ang.). 
  27. J. Van Dam, P.L. Kooman, P.C. Struik. Effects of temperature and photoperiod on early growth and final number of tubers in potato (Solanum tuberosum L.). „Potato Research”. 39 (1), s. 51–62, 1996. DOI: 10.1007/BF02358206. ISSN 0014-3065 (ang.). 
  28. Ivana Machackova, Tatyana N. Konstantinova, Lidiya I. Sergeeva, Veronika N. Lozhnikova i inni. Photoperiodic control of growth, development and phytohormone balance in Solanum tuberosum. „Physiologia Plantarum”. 102 (2), s. 272–278, 1998. DOI: 10.1034/j.1399-3054.1998.1020215.x. ISSN 0031-9317 (ang.). 
  29. E.J. Batutis, E.E. Ewing. Far-Red Reversal of Red Light Effect during Long-Night Induction of Potato (Solanum tuberosum L.) Tuberization. „Plant Physiology”. 69 (3), s. 672–674, 1982. DOI: 10.1104/pp.69.3.672. ISSN 0032-0889 (ang.). 
  30. P.L. Forsline, A.R. Langille. Endogenous Cytokinins in Solanum tuberosum as Influenced by Photoperiod and Temperature. „Physiologia Plantarum”. 34 (1), s. 75–77, 1975. DOI: 10.1111/j.1399-3054.1975.tb01859.x. ISSN 0031-9317 (ang.). 
  31. Hussey G., N. J. Stacey. Factors affecting the formation of in vitro tubers of potato (Solanum tuberosum L.). „Annals of Botany”. 53 (4), s. 565-578, 1984 (ang.). 
  32. a b J. G. Hawkes. The ecology of wild potato species and its bearing on the origin of potato cultivation. „Journal d’agriculture tropicale et de botanique appliquée”. 1, 7, s. 356-358, 1954. 
  33. Solanum tuberosum. W: Electronic Flora of South Australia [on-line]. Government of South Australia. [dostęp 2015-09-08].
  34. Contreras-M., A. & Spooner, D.M: Revision of Solanum section Etuberosum (subgenus Potatoe). Kew: M. Nee, D.E. Symon, R.N. Lester & J.P. Jessop (editors). Solanaceae IV. Royal Botanic Gardens, 1999, s. 227-245.
  35. The Linnaean Plant Name Typification Project. Natural History Museum, London. [dostęp 2015-09-08].
  36. Anna i Jan Basara: Polska gwarowa terminologia rolnicza. Przygotowanie gleby, uprawa ziemniaków. Kraków: Polska Akademia Nauk, Instytut Języka Polskiego, 1992. ISBN 83-85579-60-5.
  37. Christelle M. Andre, Marc Ghislain, Pierre Bertin, Mouhssin Oufir i inni. Andean Potato Cultivars (Solanum tuberosumL.) as a Source of Antioxidant and Mineral Micronutrients. „Journal of Agricultural and Food Chemistry”. 55 (2), s. 366–378, 2007. DOI: 10.1021/jf062740i. ISSN 0021-8561 (ang.). 
  38. B. Sawicka, H. Danilcenko, E. Jariene, B. Krochmal-Marczak. Zmienność fenotypowa wybranych cech zagranicznych odmian ziemniaka uprawianych w Polsce. „Zeszyty Problemowe Postępów Nauk Rolniczych”. 1 (542), s. 1-9, 2009. ISSN 0084-5477. 
  39. Gaurav P. Madiwale, Lavanya Reddivari, Martha Stone, David G. Holm i inni. Combined Effects of Storage and Processing on the Bioactive Compounds and Pro-Apoptotic Properties of Color-Fleshed Potatoes in Human Colon Cancer Cells. „Journal of Agricultural and Food Chemistry”. 60 (44), s. 11088–11096, 2012. DOI: 10.1021/jf303528p. ISSN 0021-8561 (ang.). 
  40. Jadwiga Siemińska. Bolesława Kawecka-Starmachowa (1902–1965) – w 40 rocznicę śmierci. „Wiadomości Botaniczne”. 50 (1/2), s. 43–46, 2006. Instytut Botaniki PAN . [zarchiwizowane z adresu 2014-09-04]. 
  41. J. G. Hawkes, J. Francisco-Ortega. The early history of the potato in Europe. „Euphytica”. 70 (1-2), s. 1–7, 1993. DOI: 10.1007/BF00029633. ISSN 0014-2336. 
  42. „Jabłka zaś ziemne, czyli ziemniaki, a po teraźniejszemu kartofle, bądź świeże, bądź stare, w jednej utrzymując się porze, równą też apetytowi sprawują satysfakcją. To z okoliczności związku namieniwszy, przystępuję teraz do czasu, którego się kartofle w Polszcze i gdzie najpierwej zjawiły. Zjawiły się najprzód za Augusta III w ekonomiach królewskich, które samymi Niemcami, Sasami-ekonomistami osadzone były, a ci dla swojej wygody ten owoc z Saksonii z sobą przynieśli i w Polszcze rozmnożyli.”, [w:] O kartoflach. Jędrzej Kitowicz. Opis obyczajów za panowania Augusta III.
  43. a b c Jan Falkowski, Jerzy Kostrowicki: Geografia rolnictwa świata. Warszawa: Wydawnictwo Naukowe PWN, 2001, s. 321-322. ISBN 83-01-13580-8.
  44. a b c d Food and Agriculture Organization of The United Nations: FAOstat (ang.). [dostęp 2012-01-15].
  45. World, „PotatoPro.com”, PotatoPro.com [dostęp 2016-01-25].
  46. l, Wyniki produkcji roślinnej w 2014 r., „stat.gov.pl”, stat.gov.pl [dostęp 2016-01-24].
  47. a b c l, Wyniki produkcji roślinnej w 2014 r., „stat.gov.pl”, stat.gov.pl [dostęp 2016-01-25].
  48. „Ziemniak” Praca zbiorowa pod redakcją dr hab. Wojciecha Gabriela , Państwowe Wydawnictwo /Rolnicze i Leśne, Warszawa 1974
  49. a b Barbara Kaniewska. Diabelskie jabłka z ziemi. „Rzeczpospolita”. Sobota-niedziela, 10-11 listopada 2007 roku. 263 (7860). s. 36. 
  50. Odmiany wpisane do krajowego rejestru. [dostęp 2011-10-13].
  51. sl.krompir.si.
  52. ananova.com.
  53. aeiou.iiicm.tugraz.at.
  54. blackfootchamber.org.

Linki zewnętrzne[edytuj | edytuj kod]