Aleksander Zelwerowicz

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Skocz do: nawigacja, szukaj
Aleksander Zelwerowicz
Aleksander Zelwerowicz w filmie Dwie godziny
Aleksander Zelwerowicz w filmie Dwie godziny
Data i miejsce urodzenia 14 sierpnia 1877
Lublin
Data i miejsce śmierci 18 czerwca 1955
Warszawa
Zawód aktor filmowy i teatralny, reżyser, pedagog
Współmałżonek Krystyna Severin-Zelwerowicz
Lata aktywności 1896–1955
Odznaczenia
Krzyż Komandorski z Gwiazdą Orderu Odrodzenia Polski Krzyż Oficerski Orderu Odrodzenia Polski Order Sztandaru Pracy I klasy Złoty Krzyż Zasługi Złoty Wawrzyn Akademicki
Aleksander Zelwerowicz jako Figaro w Cyruliku sewilskim Pierre'a Beaumarchais; Teatr im. Juliusza Słowackiego w Krakowie, 1917
Aleksander Zelwerowicz jako Szambelan w Panu Jowialskim Aleksandra Fredry, Teatr im. Juliusza Słowackiego w Krakowie, 1918
Aleksander Zelwerowicz w sztuce "Pan Damazy", 1946
A.Zelwerowicz i Ludwik Solski w Polskim Radio, 1949

Aleksander Zelwerowicz (ur. 14 sierpnia 1877 w Lublinie, zm. 18 czerwca 1955 w Warszawie) – polski aktor, reżyser, dyrektor teatru, pedagog, mąż reżyserki Krystyny Severin-Zelwerowicz i ojciec aktorki Leny Zelwerowicz.

Biografia[edytuj | edytuj kod]

Urodził się w Lublinie w kamienicy Rynek 3[1]. Ukończył Klasę Dykcji i Deklamacji oraz Szkołę Handlową Kronenberga w Warszawie. Debiutował w Komedii omyłek Szekspira w teatrze ogródkowym w 1896. Po rocznym pobycie i studiach w Genewie w 1899 zaangażował się do teatru łódzkiego, gdzie w sezonie teatralnym 1899-1900 rozpoczął w trupie Michała Wołowskiego swój pierwszy etap zawodowej pracy aktora[2]. Następnie w Teatrze Miejskim w Krakowie, w latach 1900-1908 ujawnił talent komediowy i charakterystyczny. Z biegiem lat rozszerzył repertuar o role dramatyczne, nasycone ironią i sarkazmem. Jego dorobek twórczy obejmuje ok. 900 ról. Sztuka aktorska Zelwerowicza nie poddaje się jednoznacznym definicjom. Realista, czerpał inspiracje z rozmaitych stylów i kierunków: naturalizmu, modernizmu czy ekspresjonizmu, zachowując jednak własny ton.

Ceniony reżyser, głównie komedii np. Fredry i Blizińskiego, przygotował ok. 280 przedstawień.

Był dyrektorem scen w Łodzi i Wilnie, dyrektorem Teatru Narodowego w Warszawie. Występował gościnnie w Poznaniu, Wilnie i Lublinie. Reżyserował również i występował gościnnie w Rydze i w Pradze.

Współtwórca polskiego szkolnictwa teatralnego, w 1932 doprowadził do powstania Państwowego Instytutu Sztuki Teatralnej, pierwszej polskiej nowoczesnej uczelni kształcącej aktorów i reżyserów. Był dyrektorem PIST-u w latach 1932-1936 i reaktywował Instytut w Łodzi po wojnie.

Podczas II wojny światowej ukrywał działacza Bundu i prezesa Rady Pomocy Żydom "Żegota" Leona Feinera[3]

Pośmiertnie wydano jego wspomnienia Gawędy starego komedianta oraz zbiór artykułów o teatrze i korespondencję.

Został pochowany w Alei Zasłużonych na Cmentarzu Wojskowym na Powązkach w Warszawie.

W 1977 wraz z córką Heleną Orchoń-Zelwerowicz otrzymał tytuł "Sprawiedliwy Wśród Narodów Świata" przyznawany osobom ratującym Żydów podczas Holocaustu przez izraelski Instytut Pamięci Yad Vashem[4].

W 1955 jego imię otrzymała PWST w Warszawie, obecnie Akademia Teatralna im. Aleksandra Zelwerowicza. Od 1985 redakcja miesięcznika "Teatr" przyznaje nagrodę im. Aleksandra Zelwerowicza dla najlepszej aktorki i najlepszego aktora sezonu.

Filmografia[edytuj | edytuj kod]

Role teatralne (wybór)[edytuj | edytuj kod]

  • Grabiec w Balladynie J. Słowackiego (1902)
  • Czepiec w Weselu S. Wyspiańskiego (1905)
  • Wojnicki w Wujaszku Wani A. Czechowa (1906)
  • Damazy Żegota w Panu Damazym J. Blizińskiego (1909)
  • Protasow w Żywym trupie L. Tołstoja (1916)
  • Major w Fantazym J. Słowackiego (1917)
  • Figaro w Weselu Figara P.A. de Beaumarchais'go (1918)
  • Hipolit w Papierowym kochanku J. Szaniawskiego (1920)
  • Argan w Chorym z urojenia Moliera (1921)
  • Szambelan w Panu Jowialskim A. Fredry (1923)
  • Horodniczy w Rewizorze N.Gogola (1926)
  • Mecenas w Adwokacie i różach J. Szaniawskiego (1929)
  • Porfiry w Zbrodni i karze według F. Dostojewskiego (1934)
  • Inspektor Goole w Pan Inspektor przyszedł J.B. Priestleya (1947)
  • Żebrak w Elektrze J. Giraudoux (1946)
  • Henryk Jaskrowicz w Grzechu S. Żeromskiego (1951)

Prace reżyserskie teatralne (wybór)[edytuj | edytuj kod]

  • Klątwa S. Wyspiańskiego (1909)
  • Samuel Zborowski J. Słowackiego (1911)
  • Wesele S. Wyspiańskiego (1912)
  • Wróg ludu H. Ibsena (1913)
  • Juliusz Cezar W. Shakespeare'a (1914)
  • Wyzwolenie S. Wyspiańskiego (1916)
  • Fantazy J. Słowackiego (1917)
  • Pan Jowialski A. Fredry (1918)
  • Pan de Pourceaugnac Moliera (1918)
  • Cyrulik Sewilski P. A. Beaumarchais'go (1918)
  • Intryga i miłość F. Schillera (1925)
  • Król Edyp Sofoklesa (1926)
  • Dziady A.Mickiewicza (1927)
  • Adwokat i róże J. Szaniawskiego (1929)
  • Przestępcy F. Brucknera (1930)
  • Wielki człowiek do małych interesów A. Fredry (1935)
  • Krysia J. Szaniawskiego (1935)
  • Pan Damazy J. Blizińskiego (1946)

Odznaczenia[edytuj | edytuj kod]

Przypisy

  1. Obecnie na kamienicy znajduje się tablica pamiątkowa.
  2. Wanda Lipiec: Zelwerowicz i scena łódzka. Łódź: Wydawnictwo Łódzkie, 1960, s. 7.
  3. Jan Jagielski: Przewodnik po cmentarzu żydowskim w Warszawie przy ul. Okopowej 49/51. Z. 1, Kwatery przy Alei Głównej. Warszawa: Towarzystwo Opieki nad Zabytkami. Społeczny Komitet Opieki nad Cmentarzami i Zabytkami Kultury Żydowskiej w Polsce, 1996, s. 29-30. ISBN 83-90-66296-5.
  4. Księga Sprawiedliwych wśród Narodów Świata. Ratujący Żydów podczas Holokaustu. Polska. Tom II. Kraków: Fundacja Instytut Studiów Strategicznych, 2009, s. 872. ISBN 978-83-87832-59-9.
  5. 8 listopada 1946 „za wybitne zasługi położone dla dobra i rozwoju sceny polskiej w dniu 50-cio letniego jubileuszu pracy aktorskiej” M.P. z 1947 r. Nr 23, poz. 68
  6. M.P. z 1925 r. Nr 267, poz. 1083
  7. 22 lipca 1949 M.P. z 1950 r. Nr 6, poz. 58
  8. 13 listopada 1953 „w związku z 40-leciem pracy Państwowego Teatru Polskiego w Warszawie” M.P. z 1953 r. Nr 106, poz. 1422
  9. „za szerzenie zamiłowania do polskiej literatury dramatycznej” Rocznik Polskiej Akademii Literatury 1937-1938, Warszawa 1939, s. 175.

Bibliografia[edytuj | edytuj kod]

  • B.Osterloff, Aleksander Zelwerowicz,tom 1 i 2, Wyd. Akademia Teatralna im. A. Zelwerowicza, Warszawa (2011)
  • A. Zelwerowicz, Gawędy starego komedianta,Wyd. Iskry, Warszawa (1958)
  • A. Zelwerowicz, O sztuce teatralnej. Artykuły-wspomnienia-wywiady z lat 1908-1954, pod red. Barbary Osterloff, Wyd. Wiedza o kulturze,Wrocław (1993)
  • A. Zelwerowicz, Listy, wstęp, wybór i opracowanie Barbara Osterloff, Akademia Teatralna im. A. Zelwerowicza i Wydawnictwo Krąg, Warszawa (1999)
  • Aleksander Zelwerowicz [praca zbiorowa], Wilno (1931)
  • W.Horzyca, Aleksander Zelwerowicz, Warszawa (1935)
  • J.Macierakowski, W. Natanson, Aleksander Zelwerowicz,PIW, Warszawa (1957)
  • Archiwum rodzinne Zelwerowiczów w Pracowni Historii Szkolnictwa Teatralnego Akademii Teatralnej im. A. Zelwerowicza w Warszawie
  • Muzeum Teatralne w Warszawie
  • Biblioteka Teatru im. J.Słowackiego w Krakowie
  • Archiwum Zelwerowiczowskie Barbary Osterloff

Linki zewnętrzne[edytuj | edytuj kod]