Tychy

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Skocz do: nawigacji, wyszukiwania
Tychy
Zabudowa Tychów – Rondo Lwowskie
Zabudowa Tychów – Rondo Lwowskie
Herb Flaga
Herb Tychów Flaga Tychów
Państwo  Polska
Województwo  śląskie
Powiat miasto na prawach powiatu
Aglomeracja górnośląska
Data założenia przed 1467[1]
Prawa miejskie 1951
Prezydent Andrzej Dziuba
Powierzchnia 81,81 km²
Populacja (2012)
• liczba ludności
• gęstość

129 112 Red Arrow Down.svg [2]
1 578,2 os./km²
Strefa numeracyjna
(+48) 32
Kod pocztowy 43-100 do 43-135
Tablice rejestracyjne ST
Położenie na mapie województwa śląskiego
Mapa lokalizacyjna województwa śląskiego
Tychy
Tychy
Położenie na mapie Polski
Mapa lokalizacyjna Polski
Tychy
Tychy
Ziemia 50°08′N 18°59′E/50,133333 18,983333Na mapach: 50°08′N 18°59′E/50,133333 18,983333
TERC
(TERYT)
2477011
SIMC 0944534
Hasło promocyjne: Tychy. Dobre miejsce
Urząd miejski
al. Niepodległości 49
43-100 Tychy
Commons Multimedia w Wikimedia Commons
Wikisłownik Hasło Tychy w Wikisłowniku
Strona internetowa
BIP

Tychy (niem. Tichau[3]) – miasto na prawach powiatu na południu Polski, położone na Górnym Śląsku, w województwie śląskim, w południowej części Górnośląskiego Okręgu Przemysłowego (GOP). Jest jednym z ośrodków centralnych konurbacji górnośląskiej. Od północy graniczą z Katowicami, od wschodu z Lędzinami i Bieruniem, od południa z Bojszowami i Kobiórem, od zachodu z Wyrami i Mikołowem.

Tychy zajmują 26. pozycję pod względem liczby ludności w Polsce i 46. pod względem powierzchni[4] oraz 6. pozycję jeśli chodzi o najbogatsze polskie miasta[potrzebne źródło].

Położenie[edytuj | edytuj kod]

Położenie Tychów wraz z innymi członkami Górnośląskiego Związku Metropolitalnego

Podział administracyjny[edytuj | edytuj kod]

Dzielnice[edytuj | edytuj kod]

Poniżej znajduje się lista dzielnic miasta wraz z podanym w nawiasie ulokowanie na terenie miasta:

Podział Śródmieścia[edytuj | edytuj kod]

Brama słońca ul. Dmowskiego

Śródmieście podzielone jest na 23 osiedla:

Hotel Piramida nad jeziorem Paprocańskim
  • osiedle "Anna"
  • osiedle "Barbara" – również "podosiedla": "Balbina" B–1, B–2
  • osiedle "Celina" – również "podosiedla": C–1, C–2, C–3
  • osiedle "Cztery Pory Roku" – założone przez firmę Murapol S.A. mieści się przy skrzyżowaniu al. Bielskiej z ul. gen. Władysława Sikorskiego
  • osiedle "Dorota" – również "podosiedla": D–1, D–2, D-3
  • osiedle "Ewa"
  • osiedle "Felicja" – również "podosiedle": F–1, F–2, F–6
  • osiedle "Genowefa"
  • osiedle "Honorata" – również "podosiedla": H–1, H–2, H–4, H–5, H–6, H–7
  • osiedle "Karolina"
  • osiedle "Lucyna"
  • osiedle "Łucja"
  • osiedle "Magdalena"
  • osiedle "Natalia"
  • osiedle "Olga" – również "podosiedla": O–1
  • osiedle "Paulina" – również "podosiedle": P–1
  • osiedle "Regina" – również "podosiedla": R-1, R-2
  • osiedle "Stella" – również "podosiedle": S–1 (Osiedle Sosnowe)
  • osiedle "Teresa" – również "podosiedle": T–1
  • osiedle "Urszula" – również "podosiedle": U–1
  • osiedle "Weronika"
  • osiedle "Zuzanna" – również "podosiedle": Z–1

Środowisko naturalne[edytuj | edytuj kod]

Geografia[edytuj | edytuj kod]

Las w Tychach.

Tychy należą do większych miast województwa śląskiego (129 449 mieszkańców w dniu 30 XII 2009)[5]. Położone są w jego południowej części na wysokości poniżej 300 m n.p.m., na pograniczu Kotliny Oświęcimskiej i Wyżyny Śląskiej. Miasto leży w obrębie megaregionu Karpackiego, prowincji Karpaty Zachodnie z Podkarpaciem Zachodnim i Północnym, obejmując m.in. fragment Kotliny Oświęcimskiej.

Usytuowane są przy skrzyżowaniu tras międzynarodowych WarszawaWiedeń (w Tychach jest to ul. Beskidzka / DK 1) i krajowej Opole-Kraków (ul. Mikołowska i Oświęcimska / DK 44). W odległości 12 km od Tychów przechodzi autostrada A4.

Od południa, wschodu i zachodu miasto otaczają Lasy Pszczyńskie będące pozostałością dawnej Puszczy Pszczyńskiej, a na północ od miasta znajdują się Lasy Katowicko-Murckowskie, będące fragmentem południowej części Leśnego Pasa Ochronnego GOP.

Tychy leżą w dorzeczu Wisły, w zlewni Wisła Mała.

Klimat[edytuj | edytuj kod]

Obszar, na którym leżą Tychy występuje w regionie klimatycznym małopolskim. Charakteryzuje się on mikroklimatem wyżynnym z dużym wpływem pobliskich gór – dla miasta jest to pasmo Beskidu Śląskiego i Żywieckiego.

Średnioroczna temperatura powietrza wynosi +7,7 °C zaś roczne opady wynoszą 800 mm. Średnia temperatura lipca wynosi 17,5 °C zaś stycznia -3,7 °C[6]

Charakterystycznym zjawiskiem występującym w Tychach są wiatry wiejące niemal codziennie, stąd Tychy są określane często mianem miasta przeciągów. Wpływa na to m.in. położenie Tychów tzn. "u podnóża gór" oraz Brama Morawska. Charakterystycznym zjawiskiem są też liczne burze oraz duża i nierzadko nagła zmienność pogody na tym obszarze. Do Tychów docierają również silne wiatry halne z pobliskich Beskidów, które wieją najczęściej w okresach jesiennym i wiosennym. Oczywiście nie są one tak silne jak w Beskidach, czy chociaż w Bielsku-Białej ale mogą osiągać nawet 30–32 m/s tj. ok. 120 km/h, jednak takie prędkości w Tychach osiąga stosunkowo rzadko[potrzebne źródło].

Śnieg i śnieg z deszczem w Tychach pada czasami już pod koniec września jak np. w 1995 r. kiedy to miejscami śnieg pokrył zieleń. Utrzymywanie się pokrywy śnieżnej w kwietniu to nic dziwnego. Może ona sięgać nawet do 50 cm jak to miało miejsce 1996 r. Także zimowa sceneria podczas Świąt Wielkanocy zdarza się dosyć często. Zdarzały się lata jak np. w roku 1985 kiedy śnieg spadł 1 maja oraz całkiem niedawno bo 23 i 24 maja 2004 roku kiedy to wystąpiły opady krupy śnieżnej i śniegu z deszczem przy temperaturze +3 i +4 stopnia w dzień i ok. +2 °C w nocy[potrzebne źródło].

Wody[edytuj | edytuj kod]

Park Północny Tychy – ptactwo wodne

Przyroda[edytuj | edytuj kod]

W granicach miasta znajduje się około 150 ha zorganizowanej zieleni (oprócz zieleni na terenach administrowanych przez spółdzielnie mieszkaniowe i MZBM). Parki zajmują 42,2 ha a skwery 32,5 ha[7]. Pozostałe tereny to tereny przyuliczne.

Park Browarniany z muszlą koncertową i pijalnią piwa z 1899 roku

Parki i skwery na terenie miasta miasta[7]:

  • Park zabytkowy przy ulicy Katowickiej (tzw. Park Browarniany)
  • Park Górniczy na osiedlu „A”
  • Park Północny przy ulicy Edukacji
  • Park Miejski przy Urzędzie Miejskim
  • Park Łabędzi w sąsiedztwie Wojewódzkiego Szpitala Specjalistycznego
  • Park Suble I i II
  • Park Jaworek
  • Park św. Franciszka z Asyżu
  • Mini Park Raj – ul. Żwakowska 8-12[8]
  • Tereny zielone nad Potokiem Tyskim
  • Skwer przy ulicy Darwina
  • Skwer Niedźwiadków
  • Skwer przy placu M. Skłodowskiej-Curie
  • Skwer przy ulicy Czarnieckiego
  • Skwer Starego Alojza
  • Skwer przy ul. Dębowej
  • Ośrodek Wypoczynkowy „Paprocany”

Obszary leśne na terenie miasta zajmują 2252 ha[7]. Ważnym elementem pasm ekologicznych są również ogrody działkowe. Tychy otoczone są też dużymi kompleksami lasów, głównie Leśnym pasem ochronnym GOP-u i pozostałościami po Puszczy Pszczyńskiej.

Demografia[edytuj | edytuj kod]

Rozwój demograficzny[edytuj | edytuj kod]

Ludność Tychów i jej rozwój demograficzny ma ścisły związek z wcielaniem okolicznych miejscowości oraz rozbudową miasta. W 1975 r. liczba ludności miasta przekroczyła 135 tys. W tym roku włączono do Tychów: Bieruń, Imielin, Lędziny, gminę Kobiór i gminę Wyry. Dwa lata później włączono gminę Bojszowy, odłączono Imielin. W 1991 r. odłączono Bieruń, Lędziny, gminę Bojszowy, gminę Kobiór i gminę Wyry. Największą populację Tychy odnotowały w 1990 r. – 191 723 mieszkańców.

Tychy w liczbach[edytuj | edytuj kod]

  • Położenie Tychów – szerokość geograficzna: 50.08°N, długość geograficzna: 19.00°E
  • Powierzchnia gminy – 81,81 km²[4]
  • Powierzchnia lasów – 21,64 km²[potrzebne źródło]
  • Powierzchnia zieleni miejskiej – 1,27 km²[potrzebne źródło]
  • Powierzchnia zieleni miejskiej na jednego mieszkańca – ok. 8 m²
  • Gęstość zaludnienia na 1 km² – 1578,2
  • Liczba mieszkańców – 129 112 (dane z 2012 r.) w tym:
    • kobiet: 66 808
    • mężczyzn: 62 304[9]

Toponimia[edytuj | edytuj kod]

Najstarsza wzmianka źródłowa o Tychach pochodzi z 1467 r. – Tichi(cichy), w 1527 r. w kontekście polskimw Tyssech = w Tyszech, w 1845 r. Tychów jak Kraków (gdyż niemieckie Tichau). Nazwa dzierżawcza od imienia Tych (zdrobnienie od Tymoteusz, podobnie jak Zych od Zygmunt) stąd nazwa rodowa Tychy. Słownik geograficzny Królestwa Polskiego wydany na przełomie XIX i XX wieku podaje historyczną nazwę Tychów[10]. Mniej prawdopodobną byłaby etymologia od niemieckiego Teich=staw, z późniejszym spolszczeniem na Tych(y)[11].

Tychy – w dopełniaczu występują dwie poprawne formy odmiany nazwy miasta – "do Tychów" oraz "do Tych". Pierwsza jest głęboko zakorzeniona wśród ludności Górnego Śląska i częściej używana regionalnie, druga rozpowszechniła się ogólnie w Polsce, poza Śląskiem[12].

Historia[edytuj | edytuj kod]

Herb Tychów z datą pierwszej wzmianki

Pierwsza wzmianka o Tychach pochodzi z 1467 roku. Znajduje się ona w tzw. protokolarzu miasta Pszczyna, w którym zapisywano między innymi informację o wydatkach pszczyńskiej rady miejskiej. Pod datą 1467 zapisano w języku łacińskim zdanie: "Dominikowi z Tychów daliśmy 5 groszy za gonty".

Najstarsze znane ślady pobytu człowieka na terenie obecnych Tychów pochodzę jednak już ze starszej epoki kamienia (na ziemiach polskich jest to okres od ok. 310 000 do 40 000 lat temu). Dowodem średniowiecznego osadnictwa na tym obszarze jest odkryty w okresie międzywojennym, badany przez archeologów w latach sześćdziesiątych XX wieku, cmentarz na terenie Cielmic, obecnie dzielnicy Tychów.

Pierwszy drewniany kościół w Tychach wybudowano około 1500 roku. W źródłach pisanych informacja o nim pojawia się dopiero pod datą 1529. Obecnie jest to kościół pw. św. Marii Magdaleny. Z kolei z roku 1629 pochodzi pierwsza wzmianka na temat Browaru Książęcego w Tychach. Był on własnością rodów panujących na ziemi pszczyńskiej. Do nich należała również między innymi Huta Paprocka założona na początku XVIII wieku w sąsiedztwie gminy Paprocany.

W listopadzie 1868 do Tychów dotarła kolej żelazna – uruchomiono linię kolejową łączącą Czechowice-Dziedzice, Tychy i Murcki z Szopienicami. W 1887 roku uruchomiono fabrykę celulozy w Tychach-Czułowie. W 1897 roku w Tychach założono drugi browar – Browar Obywatelski.

Po zakończeniu I wojny światowej wielu mieszkańców Tychów i sąsiednich gmin brało udział w powstaniach śląskich 1919-1921. Według wielu historyków wybuch I powstania śląskiego nastąpił w Paprocanach (wówczas samodzielna gmina), w nocy z 16 na 17 sierpnia 1919 roku. W 1922 roku po plebiscycie i III powstaniu śląskim Tychy weszły w skład państwa polskiego ( 83,5% głosów za przyłączeniem do Polski). Naczelnikiem gminy Tychy został wybrany Jan Wieczorek. W 1934 roku Tychy uchwałą Śląskiej Rady Wojewódzkiej z dnia 20 listopada 1933 roku stały się gminą wiejską na prawach miejskich.

W latach II wojny światowej Tychy wraz z polską częścią Górnego Śląska przyłączono do Rzeszy Niemieckiej. W miejscowości od 1942 roku funkcjonował jeden z sieci obozów koncentracyjnych administrowany przez Hauptamt Volksdeutsche Mittelstelle przeznaczonych dla Polaków na Śląsku – Polenlager Tichau[13]. Dnia 28 stycznia 1945 roku Armia Czerwona wkroczyła do Tychów.

W latach 1945-54 siedziba wiejskiej gminy Tychy. 4 października 1950 roku Prezydium Rządu przyjęło uchwałę o rozbudowie Tychów. Miesiąc później, dnia 8 listopada, Prezes Rady Ministrów wydał rozporządzenie w sprawie nadania gminie Tychy ustroju miejskiego z dniem 1 stycznia 1951 roku. W granice miasta włączono Paprocany i Wilkowyje. Rozpoczęła się budowa miasta Nowe Tychy, które spełniać miało rolę miasta-sypialni dla Górnośląskiego Okręgu Przemysłowego. Pierwsze wybudowane osiedle mieszkaniowe zostało oznaczone literą A. Następne osiedla mieszkaniowe nazywane były według kolejnych liter alfabetu. Autorem projektu osiedla A był Tadeusz Teodorowicz-Todorowski. Generalnymi projektantami miasta Nowe Tychy byli architekci Hanna Adamczewska-Wejchert i Kazimierz Wejchert.

Information icon.svg Osobny artykuł: Nowe Tychy.

W 1973 roku do Tychów przyłączono gromady Cielmice, Jaroszowice, Urbanowice, część Bierunia Starego. W 1975 roku w granice miasta włączono Bieruń, Lędziny, Imielin, Wyry, Gostyń, Chełm Śląski. W 1977 roku wyłączono z Tychów gminy Imielin, Chełm Śląski i część Kopciowic. W 1991 roku doszło do podziału wielkich Tychów, z granic miasta wyłączono pięć gmin: Bieruń, Bojszowy, Kobiór, Lędziny i Wyry.

W 1997 roku w Tychach utworzono Podstrefę Tyską Katowickiej Specjalnej Strefy Ekonomicznej. W tym samym roku otwarto w Tychach Wyższą Szkołę Zarządzania i Nauk Społecznych. W listopadzie 2004 roku zostało otwarte Tyskie Muzeum Piwowarstwa, w kwietniu 2005 roku – Muzeum Miejskie w Tychach[14][15].

Polityka[edytuj | edytuj kod]

Miasta partnerskie[edytuj | edytuj kod]

Miasto Państwo Rok rozpoczęcia
Cassino  Włochy 1977
Berlin Marzahn-Hellersdorf  Niemcy 1992
Huddinge  Szwecja 2002

Miasta współpracujące[edytuj | edytuj kod]

Miasto Państwo Rok rozpoczęcia
Roubaix  Francja 1995
Milton Keynes  Wielka Brytania 1995
Tuttlingen  Niemcy 1997
Dacorum  Wielka Brytania 1999
Kijów-Podole  Ukraina 2000

Architektura[edytuj | edytuj kod]

Tychy, panorama miasta od strony południowej.
Tychy, panorama miasta od strony południowej.

Osiedle Anna[edytuj | edytuj kod]

Information icon.svg Osobny artykuł: Osiedle A (Tychy).

Osiedle to jest modelowym przykładem architektury socrealistycznej w Polsce. Zaprojektowane przez Tadeusza Teodorowicza-Todorowskiego na początku lat 50 XX wieku jako pierwsze osiedle Nowych Tychów. Przez osiedle przechodzą dwie osie kompozycyjne: wschód-zachód, którą stanowi ul. Arkadowa oraz północ-południe. Krzyżują się one na placu św. Anny, który jest punktem centralnym osiedla, znajdują się tu: biblioteka, poczta, lokale handlowe i usługowe oraz budynek dawnego Domu Kultury „Górnik”, gdzie karierę zaczynał legendarny wokalista grupy Dżem, Rysiek Riedel. Osiedle nie imponuje skalą wykonania, natomiast w wielu miejscach: na gzymsach, portalach, elewacjach czy kolumnadach można znaleźć ciekawe elementy architektury socrealistycznej, jak: posągi, płaskorzeźby, gmerki, sgraffito czy malowidła ścienne. Przedstawiają one przede wszystkim zwykłych ludzi pracy: górnika, budowlańca, matkę z dzieckiem (na żłobku), mężczyznę z kontrabasem (na domu kultury) oraz najsłynniejszą robotnicę z kielnią przy wejściu do centralnego placu. Obecnie osiedle jest zaniedbane, a planowana modernizacja ma być rozpoczęta w 2011 r.[16]. Osiedle nie jest wpisane do rejestru zabytków, ale miasto samo uznało go za zespół podlegający ochronie[16].

Place w Tychach[edytuj | edytuj kod]

Osiedle Balbina ul. Barona 30
  • Rynek – przed II wojną światową Plac 3 Maja, w okresie komunistycznym Plac ZBOWiD. Stanowi centrum Starych Tychów. Przy rynku znajduje się najstarszy tyski kościół, Teatr Mały oraz wybudowane w latach 60 dwupiętrowe bloki mieszkalne. z lokalami handlowo-usługowymi w podcieniach. Na środku Rynku znajduje się nowa fontanna z rzeźbami wydr.
  • Plac Wolności – Stare Tychy. Znajduje się tu budynek przedwojennego ratusza miejskiego oraz pierwszej w mieście szkoły. Na placu stoi także zburzony przez hitlerowców i odrestaurowany w 2006 r. pomnik Powstańca Śląskiego
  • Plac św.Anny – osiedle A. Centralny punkt pierwszego osiedla Nowych Tychów. Dawniej nazywany placem Stalina, później W. Pstrowskiego.
  • Plac Krzysztofa Kamila Baczyńskiego – Osiedle "B" (dawniej Plac Bieruta)
  • Plac G. Bacewicz – osiedle Balbina.
  • Plac S. Czarnieckiego – osiedle C–1.
  • Plac M. Curie-Skłodowskiej – osiedle C–3.
  • Plac Konstytucji 3 Maja – Śródmieście os. H.
  • Plac W. Korfantego – osiedle K.
  • Plac F. Nowary – Paprocany.
  • Plac gen. J. Ziętka – osiedle Z.
  • Plac Zbawiciela – osiedle Z–1.

Pomniki w Tychach[edytuj | edytuj kod]

  • Pomnik Powstańca Śląskiego.
    Pomnik Walki i Pracy zwany "Żyrafą" jest wkomponowany w Park Miejski niedaleko Urzędu Miasta. Na placu pod "Żyrafą" odbywa się wiele imprez masowych, np. Dni Tyskie, Święto Czekolady czy Port Pieśni Pracy.
  • Pomnik Powstańca Śląskiego na Placu Wolności. Zbudowana przed wojną postać z szablą, w czasie działań wojennych zniszczona przez hitlerowców. Został w roku 1958 odbudowany w nieco zmienionej, bardziej odpowiadającej socjalistycznym warunkom postaci przez Augusta Dyrdę. W 2006 r. ten sam autor zrekonstruował oryginalny wygląd pomnika [sprawdzić]
  • Pomnik gen. S. Grota-Roweckiego – popiersie z 2005 r. przy budynku WKU.
  • Pomnik Starego Alojza – postać z kultury Ślązaków. Od 2007 r. stoi naprzeciw Wyższej Szkoły Zarządzania i Nauk Społecznych na skwerze swojego imienia.
  • Pomnik Zesłańców Sybiru przy rondzie tego samego imienia w dzielnicy Paprocany.
  • Pomnik Ryszarda Riedla przy alei Niepodległości na przeciwko Biblioteki dziecięcej
  • Pomnik "Smoleńsk 2010"
  • Pomnik Hanny i Kazimierza Wejchertów na Osi Zielonej przy ulicy Darwina
  • Pomnik Katyński - w pobliżu kościoła pod wezwaniem błogosławionej Karoliny Kózkówny.

Znaczące budynki w Tychach[edytuj | edytuj kod]

Al. Bielska – Tychy nowe budownictwo.
Al. Bielska – Tychy nowe budownictwo.
Urząd Miasta Tychy
  • Urząd Miasta – budynek ma 9 pięter i składa się z trzech skrzydeł A,B,C. Znajduje się w nim większość wydziałów Urzędu Miasta. Wyjątkiem jest Wydział Komunikacji. Na parterze UM Tychy znajduje się Biuro Obsługi Klienta gdzie mieszkańcy mogą załatwić większość urzędowych spraw.

Budynki i placówki w liczbach[edytuj | edytuj kod]

  • Teatry – 1
  • Muzea – 4
  • Kina – 1 Multikino Tychy (5 sal kinowych na 1227 miejsc)
  • Stadiony – 3
  • Lodowiska – 4 (w tym 3 okresowe)
  • Biblioteki – 16
  • Pływalnie, baseny, baseny szkolne – 3
  • Apteki ogólnodostępne – 23 [sprawdzić]
  • Przychodnie – 27 [sprawdzić]
  • Szpitale – 2
  • Liczba placówek pocztowych i telekomunikacyjnych – 14 [sprawdzić]
  • Liczba oczyszczalni ścieków – 3
  • Liczba wysypisk zorganizowanych – 1

Kultura[edytuj | edytuj kod]

Muzeum Miejskie

Galerie sztuki i muzea[edytuj | edytuj kod]

Teatry i grupy teatralne[edytuj | edytuj kod]

  • Teatr Mały
  • Teatr BELFEGOR
  • Amatorski Teatr Ruchu i Pantomimy MIGRESKA [1]
  • Amatorski Teatr Ruchu WAMPA
  • Amatorska grupa artystyczna Teatr T.C.R.

Imprezy cykliczne[edytuj | edytuj kod]

  • Teatr Konesera
  • Tyskie Spotkania Teatralne
  • Tyska Zima Poetycka
  • Krakowski Salon Poezji w Tychach
  • Spotkania Poetyckie Obok
  • Śląska Jesień Gitarowa
  • Wieczory Kolędowe
  • Akcja Sztuki
  • Święto Roweru
  • Tychy Press Photo
  • Międzynarodowy Dzień Bez Samochodu
  • ZIELONA OŚ 2.0
  • PORT PIEŚNI PRACY
  • BEST Festiwal Filmowy „Kino BESTajemnic”
  • Starotyskie Mikołajki Rowerem i Bryczką

Inne[edytuj | edytuj kod]

  • Multikino – 5 sal na 1212 miejsc, 3D
  • Miejskie Centrum Kultury Tychy
  • Tyski Chór Mieszany PRESTO CANTABILE[18]

Media[edytuj | edytuj kod]

Prasa:

  • Agora S.A. Gazeta Wyborcza
  • Echo – Górnośląski Tygodnik Regionalny (ukazuje się w środy)
  • Nowe Echo, tygodnik (obecnie tyski dodatek piątkowy do Dziennika Zachodniego)
  • Twoje Tychy, tygodnik (ukazuje się we wtorki)
  • Twoje Miasto, tyski miesięcznik samorządowy. (obecnie dodatek do tygodnika Twoje Tychy)
  • Gazetka Tyska – www.tyska.pl – informator lokalny

Opieka zdrowotna[edytuj | edytuj kod]

  • Wojewódzki Szpital Specjalistyczny Nr 1 im. Prof. Józefa Gasińskiego – Tychy, ul. Edukacji 102
  • Szpital Miejski – Tychy, ul. Cicha 27; od 30 czerwca 2010 roku stanie się prywatnym przedsiębiorstwem

Edukacja i nauka[edytuj | edytuj kod]

Szkoły wyższe[edytuj | edytuj kod]

Zabytki[edytuj | edytuj kod]

Park Browarniany z muszlą koncertową
Huta Paprocka w Tychach

Obiekty zabytkowe[edytuj | edytuj kod]

Według rejestru zabytków NID[19] na listę zabytków wpisane są obiekty:

  • kościół parafialny pw. św. Marii Magdaleny, 1744-82, 1906-07, nr rej.: 671/66 z 28.05.1966
  • zespół pałacowy, ul. Katowicka, nr rej.: 1296/83 z 18.01.1983:
    • pałac, XVIII-XIX
    • pijalnia piwa, murowano-drewniana z 1899
    • muszla koncertowa, murowano-drewniana z 1899
    • park
    • stajnia z początku XIX wieku
  • willa z ogrodem, ul. Damrota 41, z początku XX wieku, nr rej.: A/1527/93 z 30.04.1993
  • stodoła, ul. Mikołowska 177, drewniana z XIX wieku, nr rej.: 672/66 z 28.05.1966
  • browar, ul. Mikołowska z XVIII-XX wieku, nr rej.: 670/66 z 28.05.1966
    • piwnice składowe „Ameryka” i „Toszek”
  • zespół Browaru Obywatelskiego, ul. Browarna 7, nr rej.: A/80/03 z 28.02.2003:
    • słodownia z 1896-97 roku
    • warzelnia z maszynownią i leżakownia (1896-97)
    • bednarnia – (1896-97)
    • młotownia z 1914 roku
    • rozdzielnia z 1914 roku
    • warsztat mechaniczny (1896-97)
    • stajnie i garaże z 1930 roku
    • portiernia (1896-97)
    • studnia głębinowa (1896-97)
    • budynek dyrekcji z kasynem z lat 1896-97
  • zespół huty paprockiej, XVIII-XIX, nr rej.: A/1427/91 z 10.07.1991:
    • budynek mieszkalno-administracyjny z 2 połowy XIX wieku
    • budynek produkcyjny z połowy XIX wieku
    • budynek gospodarczy z 1787

Wspólnoty religijne[edytuj | edytuj kod]

Parafia św. Marii Magdaleny w Tychach
Kościół ewangelicko-augsburski pw. św. Piotra i Pawła

Kościół rzymskokatolicki[edytuj | edytuj kod]

Tyski rynek zimą

Kościoły protestanckie[edytuj | edytuj kod]

Buddyzm[edytuj | edytuj kod]

Inne[edytuj | edytuj kod]

Sport i rekreacja[edytuj | edytuj kod]

Kluby sportowe w Tychach[edytuj | edytuj kod]

  • Lekka atletyka: MOSM Tychy, SPLA Tychy
  • Piłka nożna: GKS Tychy, OKS ZET Tychy, OKS JUW-e Jaroszowice, GKS II Tychy, KTK Tychy, Fala Tychy, TKKF Pionier/MUKS Bachus Tychy, Chrzciciel Tychy, KS Czułowianka, Ogrodnik Cielmice, KKS Polonia Tychy, MOSM Tychy
  • Hokej: GKS Tychy, SKKH Atomówki GKS Tychy, MOSM Tychy, UKS Pantery Tychy (rozwiązany w 2007 roku)
  • Piłka halowa: GKS Futsal Tychy, Cekol Tychy, UKS Tyska 5
  • Koszykówka: TS GKS Tychy, MOSM Tychy
  • Siatkówka męska: TKS Tychy
  • Siatkówka kobiet: MOSM Tychy
  • Unihokej: TKKF Pionier Tychy
  • Piłka ręczna: MOSM Tychy
  • Judo: K.S. "Gwardia" Tychy, UKS Ippon Tychy
  • Ju-jitsu: K.S. "Gwardia" Tychy
  • Futbol Amerykański: Tychy Falcons
  • Rajdy samochodowe: Automobilklub Ziemi Tyskiej
  • Kolarstwo szosowe: Kolarskie Towarzystwo Sportowe Tychy
  • Tenis stołowy: Górnośląski Klub Sportowy Tychy
  • Rowery: Tyskie Stowarzyszenie Rowerowe, KTK Gronie przy PTTK Tychy, Stowarzyszenie Sportowe NOL-TYCHY
  • Brazylijskie Jiu-Jitsu: Bastion Tychy
  • Muay Thai: Klub Sportowy RONIN
  • Zapasy: MOSM Tychy
Tyski rajd samochodowy 2006

Miejski Ośrodek Sportu i Rekreacji w Tychach[edytuj | edytuj kod]

Lodowisko w Tychach
Hala al. Piłsudskiego

Działalność sportową i rekreacyjną prowadzi Zespół ds. Sportu i Organizacji Imprez, w skład którego wchodzą m.in. Miejski Ośrodek Sportów Młodzieżowych, Dział Organizacji Imprez, Osiedlowe Centra Sportowe. Ośrodek finansowany jest w całości ze środków budżetu miasta. MOSiR Tychy zarządza obiektami:

  • Stadion Zimowy w Tychach – Lodowisko znajduje się na osiedlu "G", przy ul. Gen. Ch. de Gaulle'a 2. Na przełomie lat 2008/2009 lodowisko zostało gruntownie zmodernizowane, stając się najnowocześniejszym stadionem zimowym w Polsce. Na Stadionie Zimowym odbywały się zawody w hokeju na lodzie podczas IX Zimowego Europejskiego Festiwalu Młodzieży
    "Śląsk-Beskidy 2009"
    .
  • Hala Sportowa przy al. Piłsudskiego – została oddana do użytku 25 maja 2008 r. Hala ma powierzchnię 1100 m² i posiada 924 miejsca siedzące oraz 260 stojących. Na terenie obiektu mieści się sauna i siłownia.
  • Stadion Miejski w Tychach – mieści się przy ul. Edukacji 7. Na terenie Stadionu Miejskiego odbywają się mecze piłki nożnej II ligi, klasy A, Śląskiej Ligi Juniorów i Trampkarzy, Szkolnej i Amatorskiej Ligi Piłki Nożnej oraz wiele rozgrywek i imprez sportowo-kulturalnych. Planowana jest przebudowa w najbliższych latach.
  • Kryta Pływalnia – zlokalizowana jest przy ul. Edukacji 9. Posiada basen sportowy, basen rozgrzewkowy, basen zjeżdżalni, zjeżdżalnię, hydromasaże, saunę oraz siłownię.
  • Ośrodek Wypoczynkowy "Paprocany" – został ulokowany przy Jeziorze Paprocany od strony miasta. Na jego terenie znajduje się strzeżona piaszczysta plaża. Przy samej plaży można wypożyczyć sprzęt pływający (kajaki, rowerki wodne). Na terenie ośrodka znajdują się punkty gastronomiczne.
  • Kompleks Sportowy "Paprocany" – wyposażony jest w boisko do piłki lub siatkówki plażowej, boisko wielofunkcyjne ze sztuczną nawierzchnią oraz siłownię.

Miejski Ośrodek Sportów Młodzieżowych[edytuj | edytuj kod]

Gospodarka[edytuj | edytuj kod]

Browar w Tychach

W końcu stycznia 2011 liczba zarejestrowanych bezrobotnych w Tychach obejmowała ok. 4,0 tys. mieszkańców, co stanowi stopę bezrobocia na poziomie 6,2% do aktywnych zawodowo[22].

Miasto znane jest z browaru – Tyskie Browary Książęce, które obecnie wchodzą w skład Kompanii Piwowarskiej SA. Jest to najstarszy nieprzerwanie działający browar w Polsce. Na terenie browarni istnieje również Tyskie Muzeum Piwowarstwa.

W Tychach znajdują się zakłady motoryzacyjne koncernu FIAT, w których produkuje się najwięcej samochodów w Polsce. Tyska fabryka FIAT-a ma wyłączność na produkcję Fiata Panda na całą Europę, poza tym na terenie fabryki produkowany jest nowy model Forda wykorzystany w filmie o Jamesie Bondzie.[potrzebne źródło]

W mieście znajduje się podstrefa Katowickiej Specjalnej Strefy Ekonomicznej.

Transport[edytuj | edytuj kod]

Schematyczny plan komunikacyjny miasta

Przez miasto przebiegają trasy:

W odległości 12–15 km na północ od miasta biegnie autostrada A4 ze Zgorzelca (granica polsko-niemiecka) przez Wrocław, Katowice do Krakowa, a w przyszłości trasa pobiegnie przez Rzeszów do granicy z Ukrainą. Oprócz tego w odległości ok. 20 km na zachód od Tychów biegnie autostrada A1, dzięki czemu Tychy mają dogodną komunikację z Europą.

W Tychach znajdują się następujące ronda:

Lp Skrzyżowanie ulic Nazwa ronda Rok powstania ronda
1 al. marsz. J. Piłsudskiegoul. Armii Krajowej Paprocańskie 1993
2 al. Bielska – ul. Żwakowska – al. Jana Pawła II Polonia 1996
3 al. Bielska – Jaśkowicka – al. marsz. J. Piłsudskiego Skałka 1997
4 al. marsz. J. Piłsudskiego – ul. R. Dmowskiego Lwowskie 1997
5 ul. R. Dmowskiego – ul. S. Grota-Roweckiego – al. Jana Pawła II Cassino 1997
6 al. Jana Pawła II – ul. Armii Krajowej – ul. Paprocańska – ul. Wyszyńskiego Olimpijskie 1999
7 ul. Towarowa Strefowe 2000
8 ul. Żwakowska – ul. Harcerska Sublańskie 2001
9 ul. Jaśkowicka – ul. Stoczniowców 70 Żwakowskie 2002
10 ul. gen. W. Sikorskiego – ul. Armii Krajowej Zesłańców Sybiru 2005
11 ul. Harcerska – ul. Stoczniowców 70 Harcerskie[23] 2007
12 ul. Stoczniowców 70 – ul. Żwakowska – ul. Glińczańska – ul. Borowa św. Jadwigi[23] 2010
13 ul. Towarowa – ul. Serdeczna – ul. Przemysłowa bez nazwy 2011
14 ul. Jaroszowicka – ul. Wspólna bez nazwy 2011
15 ul. Oświęcimska – ul. Serdeczna bez nazwy 2013
16 ul. Skotnica – ul. Goździków bez nazwy w budowie
17 ul. Andersa – ul. Asnyka bez nazwy 2013

Transport kolejowy[edytuj | edytuj kod]

W dzielnicy Stare Tychy znajduje się główny dworzec kolejowy, skąd istnieją bezpośrednie połączenia kolejowe m.in. do takich miast jak Warszawa, Gdynia, Kielce, Ostrawa, Wiedeń, Łódź, Wisła, Częstochowa, Zwardoń, Białystok, Katowice czy Bielsko-Biała.

Przystanek SKR Tychy – Miasto

Szybka Kolej Regionalna – została otwarta 14 grudnia 2008 r. Ułatwia ona dojazd do sąsiadujących z Tychami Katowicami i Sosnowcem. Do użytku zostały oddane dwie stacje – Tychy Miasto (obecnie zamknięta dla pasażerów) i Tychy Zachodnie. Stacje znajdują się w wykopie, przebiegającym przez miasto. Podróż z przystanku Tychy Miasto do głównego dworca w Katowicach zajmuje 24 minuty. We wrześniu 2012 oddano do użytku nowo wybudowane przystanki osobowe: Tychy Lodowisko, Tychy Roweckiego, Tychy Bielska oraz zmodernizowany przystanek Tychy Zachodnie. Od 9 grudnia 2012 obsługę SKR przejęły Koleje Śląskie. Bilet jest zintegrowany z MZK Tychy (autobusowo-trolejbusowo-pociągowy), obowiązuje odrębna taryfa biletowa.

Komunikacja miejska[edytuj | edytuj kod]

Miejski Zarząd Komunikacji w Tychach (MZK Tychy) – organizator komunikacji miejskiej z Tychów. Działalność MZK Tychy jest prowadzona głównie na terenie miasta Tychy oraz na terenie sąsiednich gmin. Obsługuje 35 linii zwykłych, 1 pośpieszną, 6 trolejbusowych, 10 mikrobusowych i jedną szkolną. W Tychach obowiązuje taryfa czasowa, dostępne są bilety 20-, 40-, i 90-minutowe, dobowe, tygodniowe, miesięczne i kwartalne[24]. Głównymi przewoźnikami są PKM Tychy, Tyskie Linie Trolejbusowe oraz firma Meteor Jaworzno. Pozostali przewoźnicy obsługują linie mikrobusowe.

Trolejbusy w Tychach – to jeden z elementów komunikacji miejskiej (ok. 40 km trakcji), występujący obok tradycyjnej komunikacji autobusowej. W Tychach jest sześć linii trolejbusowych (A, B, C, D, E). Trolejbusy w liczbie 21 szt. są zbudowane na bazie pojazdów marki Solaris.

Przedsiębiorstwo Komunikacji Miejskiej w Tychach – Tabor to 93 niskopodłogowe autobusy miejskie. Trzon taboru stanowią autobusy marki Solaris.

Transport lotniczy[edytuj | edytuj kod]

Tychy mają dobre połączenie drogowe z lotniskiem w Pyrzowicach – dojazd za pomocą drogi ekspresowej S1, z lotniskiem w Balicach – dojazd drogą ekspresową S1 a następnie autostradą A4.

Wojsko[edytuj | edytuj kod]

Siedziba WKU – Tychy ul. Grota Roweckiego

Wojskowa Komenda Uzupełnień w Tychach jest jednostką administracji wojskowej w Polsce zajmującą się administracją rezerw osobowych. Tyskie WKU pełni rolę organu wykonawczego Ministra Obrony Narodowej i jest podporządkowana bezpośrednio szefowi Wojewódzkiego Sztabu Wojskowego w Katowicach. Odpowiada za realizowanie problematyki obronnej i administracji wojskowej w ramach administrowanego terenu. Jako główne zadania, to przede wszystkim zadania z zakresu zapewnienia mobilizacyjnego rozwinięcia jednostek wojskowych, a co za tym idzie to: współdziałanie ze starostwami powiatowymi w zakresie polityki obronnej państwa, współdziałanie z obroną cywilną, powoływanie żołnierzy rezerwy do czynnej (kontraktowej) służby wojskowej, wnioskowanie o mianowanie na wyższe stopnie wojskowe żołnierzy rezerwy, rekrutacja kandydatów do szkół wojskowych, ewidencja wojskowa osób podlegających powszechnemu obowiązkowi obrony i wreszcie kreowanie pozytywnego wizerunku Wojska Polskiego. Tyska Wojskowa Komenda Uzupełnień prócz świadczeń na rzecz obrony również współpracuje z innymi organami i podmiotami w sprawach związanych z nie tylko obronnością państwa. Prowadzi liczne spotkania z dziećmi i młodzieżą szkół znajdujących się na terenie jej działania. Za swoją działalności służbową Komenda była wielokrotnie wyróżniana. Zajmowała również czołowe lokaty we współzawodnictwie wojskowym.

Komendanci WKU Tychy:

  • ppłk Karol Żukowski (1966-1968)
  • płk Włodzimierz Gosz (1968-1976)
  • płk dypl. Augustyn Sałagan (1976-1982)
  • ppłk Kazimierz Czerwiński (1982-1990)
  • ppłk dypl. Marek Laskowski (1990-1992)
  • płk Andrzej Kukuła (1992-1998)
  • ppłk Zbigniew Piątek (1998-2002)
  • ppłk Maciej Radziak (2002-2010)
  • ppłk Leszek Klag (od 2011)

Administracja[edytuj | edytuj kod]

Tychy są miastem na prawach powiatu. Mieszkańcy wybierają do Rady Miasta Tychy 25 radnych[25]. Organem wykonawczym samorządu jest prezydent miasta, którym obecnie jest Andrzej Dziuba.

Miasto jest członkiem Górnośląskiego Związku Metropolitalnego, Śląskiego Związku Gmin i Powiatów i Związku Miast Polskich.

Osoby związane z Tychami[edytuj | edytuj kod]

Honorowi Obywatele[edytuj | edytuj kod]

Zasady przyznawania honorowego obywatelstwa określa uchwała Rady Miasta Tychy nr 0150/XXVI/509/04 z dnia 28 października 2004 r.

  • Tytuł ten w grudniu 2004 roku jako pierwszy otrzymał:
    • ksiądz arcybiskup doktor Damian ZimońMetropolita katowicki – w uznaniu "wyjątkowej roli, jaką, w ciągu 70-lecia istnienia miasta, odegrał w integracji tyskiej społeczności Kościół Katolicki oraz osobistego zaangażowania Księdza Arcybiskupa w sprawy Tychów".
  • 23 stycznia 2009 r. na uroczystej sesji inaugurującej obchody 75-lecia nadania Tychom praw gminy miejskiej tytuły Honorowego Obywatela Miasta Tychy zostały wręczone trzem kolejnym osobom:
    • Mariusz Czerkawski – tyski hokeista – honorowe obywatelstwo Tychów otrzymał za: osiągnięcia sportowe w kanadyjsko-amerykańskiej lidze hokejowej NHL, za promowanie Tychów w Polsce, Europie i na świecie, za promowanie wśród mieszkańców miasta sportu i zdrowego stylu życia.
    • Marek Moś – założyciel i dyrektor artystyczny Orkiestry Kameralnej Miasta Tychy – AUKSO – honorowe obywatelstwo Tychów otrzymał: za stworzenie i prowadzenie w Tychach orkiestry na najwyższym, europejskim i światowym poziomie artystycznym, za rozbudzanie zainteresowania mieszkańców miasta wysoką kulturą i zaspokajanie ich potrzeb w tej materii, za promocję Tychów podczas koncertów w Polsce, Europie i na świecie.
    • Marek Szczepańskiprofesor socjologii, współzałożyciel samorządowej Wyższej Szkoły Zarządzania i Nauk Społecznych w Tychach – honorowe obywatelstwo Tychów otrzymał: za współzałożenie Wyższej Szkoły Zarządzania i Nauk Społecznych w Tychach, co pozwala kształcić młodych ludzi, za aktywnych uczestników życia społecznego, silnie związanych ze społecznością lokalną i regionalną, za współtworzenie spotkań naukowych pod nazwą Tyskie Seminaria Majowe, dzięki którym Tychy, nie będąc wielkim ośrodkiem akademickim, zaistniały na naukowej mapie Polski, za aktywną realizację imperatywu: „Myśl globalnie, działaj lokalnie”, za prace badawcze nad społecznością i zbiorowością lokalną oraz ojczyzną prywatną: naszym mniejszym niebem.
  • 26 maja 2011 r. na sesji Rady Miasta tytuł Honorowego Obywatela Miasta Tychy otrzymał:
    • Paweł Sudoł – absolwent Wydziału Towaroznawstwa Akademii Ekonomicznej w Poznaniu. Po zakończeniu studiów pracował w macierzystej uczelni jako stażysta. Następnie związał się z Wytwórnią Pepsi-Cola. W roku 1990 Paweł Sudoł wygrał konkurs na dyrektora Zakładów Piwowarskich w Poznaniu, a od 1992 r. pełnił funkcję Prezesa Zarządu Lech Browary Wielkopolski S.A. W 1999 roku, w wyniku połączenia LECHA z Tyskimi Browarami Książęcymi powstała Kompania Piwowarska S.A., której prezesem został Paweł Sudoł i funkcję tę pełnił nieprzerwanie do końca 2010 roku. Honorowe obywatelstwo otrzymał m.in. za: włączanie się i czynne wspieranie licznych inicjatyw lokalnych, programów profilaktyki antyalkoholowej; wspieranie działań mających na celu polepszenie estetyki przestrzeni miejskiej; wspieranie tyskiego sportu.

Osoby powiązane z Tychami[edytuj | edytuj kod]

Ludzie urodzeni w Tychach[edytuj | edytuj kod]

Lista osób urodzonych w Tychach, które mają biogram na stronach Wikipedii:

  • Piotr Kupicha –  polski wokalista, gitarzysta, kompozytor, autor tekstów i lider zespołu popowego Feel
  • Władysław Bochenek – polski poeta, prozaik, autor widowisk telewizyjnych oraz tłumacz literatury francuskiej
  • Katharina Nocun –  niemiecka polityk polskiego pochodzenia, sekretarz generalny Niemieckiej Partii Pirackiej
  • Piotr Greger – bp.pomocniczy diecezji bielsko-żywieckiej

Zobacz też[edytuj | edytuj kod]

Przypisy[edytuj | edytuj kod]

  1. Historia Tychów
  2. Stan i struktura ludności oraz ruch naturalny w przekroju terytorialnym w 2012 r. Stan w dniu 31 XII.
  3. Tychów, Tychy, Tichau w „Słowniku geograficznym Królestwa Polskiego i innych krajów słowiańskich” z lat 1880–1902 (tom XII str. 691).
  4. 4,0 4,1 Powierzchnia i ludność w przekroju terytorialnym w 2013 r.
  5. Lucyna Nowak, Joanna Stańczyk, Agnieszka Znajewska: Ludność. Stan i struktura w przekroju terytorialnym (Stan w dniu 31 XII 2009 r.). Warszawa: Główny Urząd Statystyczny, 2010. ISSN 1734-6118. (pol.)
  6. Atlas klimatu województwa Śląskiego, Andrzej Kruczała, wyd. Instytut Meteorologii i Gospodarki Wodnej 2000
  7. 7,0 7,1 7,2 Rada Miasta Tychy: UCHWAŁA NR 0150/XXXII/724/09 RADY MIASTA TYCHYz dnia 25 czerwca 2009 r (pol.). [dostęp 22 lipca 2012].
  8. http://www.msw-pttk.org.pl/odznaki/reg_odznak/pdf/okztio.pdf
  9. GUS: Bank Danych Lokalnych - Ludność wg miejsca zameldowania/zamieszkania i płci, stan na 31 XII 2012
  10. Tychów – Słownik geograficzny Królestwa Polskiego t.XII str. 681.
  11. Stanisław Rospond, Słownik etymologiczny miast i gmin PRL, Wrocław 1984, s.405
  12. Lista odpowiedzi (pol.). Wydawnictwo Naukowe PWN S.A.. [dostęp 2013-10-06].
  13. Polenlager Tichau, Bundesarchiv
  14. L. Musioł: "Tychy. Monografia historyczna". Tychy 1939.
  15. "Tychy 1939-1993. Monografia miasta". Red. M. Szczepański. Tychy 1996.
  16. 16,0 16,1 Iwona Sobczyk: Tyski socrealistyczny unikat będzie rewitalizowany (pol.). katowice.gazeta.pl, 17 lutego 2010. [dostęp 2010-03-05].
  17. Galeria Sztuki PO DRODZE – Tychy – GOLDEN EUROPE
  18. Tyski Chór Mieszany PRESTO CANTABILE.
  19. Krajowy Ośrodek Badań i Dokumentacji Zabytków: Rejestr zabytków nieruchomych (pol.). [dostęp 20 maja 2009].
  20. [http://www.tychy.buddyzm.pl/ BUDDYJSKI OŚRODEK MEDYTACYJNY W TYCHACH].
  21. umtychy.pl
  22. Bezrobotni oraz stopa bezrobocia wg województw, podregionów i powiatów (stan w końcu stycznia 2011 r.). Główny Urząd Statystyczny, 2011-02-23. [dostęp 2011-XX-XX].
  23. 23,0 23,1 Uchwała nr 0150/XLVIII/1088/10 Rady Miasta Tychy z dnia 28 października 2010 r.
  24. Oficjalna strona MZK w Tychach
  25. Zarządzenie Nr 111 Wojewody Śląskiego z dnia 8 kwietnia 2010 r. (Dz. Urz. Woj. Śląskiego z 2010 r., Nr 64, poz. 1062)
  26. Waldemar Fornalik: tyszanin trenerem kadry Polski / tychy.pl
  27. Kadra według Fornalika / tychy.pl

Bibliografia[edytuj | edytuj kod]

  • 1955–1979 Roczniki statystyczne GUS
  • 1980–1994 Roczniki demograficzne GUS
  • 1995–2007 Bank danych regionalnych GUS

Linki zewnętrzne[edytuj | edytuj kod]

Wikimedia Commons