Ulica Kardynała Stefana Wyszyńskiego w Tarnowskich Górach

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Przejdź do nawigacji Przejdź do wyszukiwania
ulica Kardynała Stefana Wyszyńskiego
Śródmieście-Centrum, Stare Tarnowice
Ilustracja
Odcinek ulicy Wyszyńskiego przebiegający wzdłuż parku miejskiego, widok w kierunku wschodnim (2016)
Państwo  Polska
Miejscowość POL Tarnowskie Góry flag.svg Tarnowskie Góry
Długość 2400 m
Przebieg
Ikona ulica rondo.svg 0 m rondo NSZZ „Solidarność”:
ul. Legionów
ul. Gliwicka
Ikona ulica z prawej.svg 100 m ul. PCK
Ikona ulica z prawej.svg 230 m ul. Stanisława Wyspiańskiego
Ikona ulica z prawej.svg 550 m ul. Strzelców Bytomskich
Ikona ulica z prawej.svg 800 m ul. Krótka
Ikona ulica skrzyżowanie.svg światła 1100 m Obwodnica Tarnowskich Gór 11
Ikona ulica z prawej.svg 1300 m ul. Pomorska
Ikona ulica z prawej.svg 1600 m droga jednokierunkowa al. Jana Pawła II
Ikona ulica skrzyżowanie.svg 1700 m ul. Juliusza Skrzypczyka
zakaz wjazdu
zakaz wjazdu pojazdów o rzeczywistej masie całkowitej większej niż 3,5 t (3,5 t)
Ikona ulica z prawej.svg 1800 m zakaz wjazdu pojazdów o rzeczywistej masie całkowitej większej niż 12 t (12 t) ul. Bałkańska
Ikona ulica z lewej.svg 2100 m zakaz wjazdu pojazdów o rzeczywistej masie całkowitej większej niż 3,5 t (3,5 t) ul. Repecka
Ikona ulica z prawej.svg światła 2300 m ul. Wincentego Janasa
Ikona ulica z lewej.svg 2400 m ul. Mieczysława Niedziałkowskiego
Ikona ulica.svg ul. Pyskowicka
Położenie na mapie Tarnowskich Gór
Mapa lokalizacyjna Tarnowskich Gór
ulica Kardynała Stefana Wyszyńskiego
ulica Kardynała Stefana Wyszyńskiego
Położenie na mapie Polski
Mapa lokalizacyjna Polski
ulica Kardynała Stefana Wyszyńskiego
ulica Kardynała Stefana Wyszyńskiego
Położenie na mapie województwa śląskiego
Mapa lokalizacyjna województwa śląskiego
ulica Kardynała Stefana Wyszyńskiego
ulica Kardynała Stefana Wyszyńskiego
Położenie na mapie powiatu tarnogórskiego
Mapa lokalizacyjna powiatu tarnogórskiego
ulica Kardynała Stefana Wyszyńskiego
ulica Kardynała Stefana Wyszyńskiego
50,442445°N 18,833596°E/50,442445 18,833596

Ulica Kardynała Stefana Wyszyńskiego w Tarnowskich Górach – jedna z głównych ulic Tarnowskich Gór. Łączy centrum miasta z dzielnicą Stare Tarnowice i stanowi jeden z odcinków drogi powiatowej klasy G nr 3275S powiatu tarnogórskiego[1].

Przebieg[edytuj | edytuj kod]

Ulica rozpoczyna się w centrum miasta na oddanym do użytku w 2010 roku rondzie NSZZ „Solidarność”[2][3][4]. Następnie przez około 1100 metrów biegnie wzdłuż parku miejskiego (po północnej jego stronie), po czym przecina obwodnicę miasta, będącą częścią drogi krajowej nr 11[1] i stanowiącą granicę między dzielnicami Śródmieście-Centrum i Stare Tarnowice. Dalej przebiega przez obszar dawnej Kolonii Wolności oraz mija Osiedle „Przyjaźń”. Swój bieg kończy na skrzyżowaniu z ulicą Mieczysława Niedziałkowskiego przy nowym kościele św. Marcina[1].

Nazwa[edytuj | edytuj kod]

Tabliczki z obecną oraz poprzednią nazwą ulicy (2019)

Trakt wiodący od Tarnowskich Gór do wsi Stare Tarnowice od początku istnienia miasta nazywany był „drogą” lub „szosą starotarnowicką”. Oficjalną nazwę Alttarnowitzer Chaussee (względnie Alt-Tarnowitzer-Chaussee) zyskała w drugiej połowie XIX wieku, kiedy to wszystkie ulice w mieście zostały urzędowo nazwane[5]. 25 maja 1925 roku – trzy lata po przyłączeniu Tarnowskich Gór do II Rzeczypospolitej – w ramach akcji zmieniania niemieckich nazw ulic i placów na polskie, ulicy nadano nazwę ulica Starotarnowicka[6][5]. Obowiązywała ona do 1936 roku, kiedy to dla uczczenia postaci Michała Grażyńskiego – działacza niepodległościowego i społecznego oraz długoletniego wojewody śląskiego, politycznie związanego z sanacją – przemianowano ją na ulica Michała Grażyńskiego[7]. W latach II wojny światowej ulicy nadano nazwę nawiązującą do miasta Pyskowice, w kierunku którego również prowadziła – Peiskretschamerstraße[8]. Po wojnie na krótko przywrócono nazwę z lat 1925–1936, jednak wkrótce dla upamiętnienia ogłoszonego w 1944 roku Manifestu PKWN nazwę zmieniono na ulica 22 Lipca. W 1990 roku w ramach dekomunizacji nazw ulic w mieście, Rada Miejska nadała ulicy nazwę ulica Kardynała Stefana Wyszyńskiego, która obowiązuje do dziś[9].

Historia[edytuj | edytuj kod]

Rok 1937. Modernistyczna zabudowa przy północnej pierzei ulicy Wyszyńskiego (wówczas ulicy Grażyńskiego). Widok w kierunku wschodnim

Już od czasu założenia miasta w XVI wieku istnieć musiał trakt łączący Tarnowskie Góry z wsią Tarnowice, na ziemiach której gród został założony[10]. Jedną z najwcześniejszych map, na których pojawia się droga, której częścią jest obecna ulica Wyszyńskiego, jest mapa księstwa opolskiego autorstwa Iohannesa Wolfganga Wielanda z 1736 roku[11].

Granice szesnastowiecznego miasta wyznaczały trzy służące głównie do celów fiskalnych bramy, z których jedna – Brama Gliwicka (zwana także Bramą Wrocławską[12]) – znajdowała się u zbiegu obecnych ulic Gliwickiej i Wyszyńskiego. Funkcjonowała ona najdłużej, do 1832 roku, po czym została rozebrana, a na jej miejscu pozostawiono jedynie rogatkę do poboru myta[10][13][6].

Od roku 1801 począwszy wzdłuż drogi powstawać zaczęły domostwa dla górników pracujących w kopalni kruszców srebronośnych „Fryderyk”, która znajdowała się w pobliskich Bobrownikach. Tak zwana Kolonia Wolności (niem. Col. Bergfreiheit) była kolonią fryderycjańską założoną na terenie dóbr Johanna Gottlieba von Büttnera, dziedzica Starych Tarnowic[14].

W 1806 roku rozpoczęła się budowa szosy z Tarnowskich Gór do Starych Tarnowic i dalej do Pyskowic. Trakt został wówczas utwardzony[15]. Pod koniec wieku natomiast, tak jak wiele tarnogórskich ulic, szosa starotarnowicka została wybrukowana[16].

Tereny położone po obu stronach obecnej ulicy Wyszyńskiego były do początku XX wieku obszarem intensywnego wydobycia rudy żelaza. W pobliżu drogi znajdowały się liczne szyby wydobywcze, szosę przecinał zaś tor kolei wąskotorowej prowadzący do hałdy „Sawina”[17]. W 1903 roku po stronie południowej szosy starotarnowickiej na terenie pokrytym tzw. warpiami, na którym dawniej działała kopalnia żelaziaka brunatnego, założono park miejski. Za inicjatorów jego powstania uważa się burmistrza miasta, Richarda Otte, oraz proboszcza parafii katolickiej, ks. Franza Kokotta[18][19].

Kościół św. Józefa Robotnika z 1919 roku (zdj. 2019)

Na zachód od parku w latach 1916 i 1918 powstały dwa nowe cmentarze. Cmentarz założony w 1918 to cmentarz wojenny. Spoczywają na nim żołnierze polegli w czasie I i II wojny światowej. Z kolei przy bramie wejściowej cmentarza z 1916 roku, wybudowano w 1919 roku okazałą halę cmentarną inspirowaną antycznymi świątyniami rzymskimi. W 1959 roku przekształcono ją w kościół noszący wezwanie św. Józefa Robotnika. Jego wejście poprzedza klasycystyczny portyk z trójkątnym tympanonem wspartym na czterech kanelowanych kolumnach, ściany świątyni są poprzedzielane pilastrami na zewnątrz, a lizenami wewnątrz, cały budynek zaś nakryty jest czterospadowym dachem[20].

W 1948 roku przy ul. Wyszyńskiego 1 w miejscu dawnej willi Josefshof należącej do Antona Klausy – burmistrza miasta i dyrektora dóbr hrabiego Ballestrema – wzniesiono – zaprojektowany jeszcze w 1936 roku[21] – dom mieszkalny dla urzędników Spółki Brackiej[22].

Zabytki[edytuj | edytuj kod]

Najstarszym zabytkiem znajdującym się przy ulicy Wyszyńskiego jest późnośredniowieczny gródek stożkowaty w pobliżu kościoła w Starych Tarnowicach. Ma on postać kilkumetrowego kopca, na którego szczycie rośnie lipa drobnolistna (licząca wg badań dendrologicznych ok. 200 lat). Najprawdopodobniej była to siedziba właścicieli dawnej wsi Tarnowice. Podczas prac archeologicznych przeprowadzonych w latach 80. XX wieku odkryto wokół kopca pozostałości fosy, a także pozostałości drewnianej konstrukcji, kamiennej podmurówki, polepy oraz fragmenty ceramiki z XIV wieku[23]. Obiekt wpisany jest do rejestru zabytków archeologicznych (nr rej. C/1332/85 z 5 czerwca 1985), figuruje również w Gminnej Ewidencji Zabytków (GEZ)[24]. Stanowisko obejmujące gródek ujęte jest w Archeologicznym Zdjęciu Polski (AZP 94-46/1)[25].

Park miejski przy ul. Wyszyńskiego – glorieta z pergolą (2016)

Drugim cennym zabytkiem jest położony po południowej stronie ul. Wyszyńskiego 22-hektarowy park miejski. Został on założony w 1903 roku i jest jednym z najstarszych w Europie udanych przykładów przekształcenia krajobrazu postindustrialnego i rewitalizacji terenów poprzemysłowych na tereny rekreacyjne[26]. W 2016 roku został wpisany do rejestru zabytków (nr rej. A/483/2016 z dnia 23 sierpnia 2016)[27], natomiast rok później, jako jeden z 28 obiektów wchodzących w skład Kopalni rud ołowiu, srebra i cynku wraz z systemem gospodarowania wodami podziemnymi w Tarnowskich Górach, został wpisany na listę światowego dziedzictwa UNESCO[28]. Ochroną konserwatorską w ramach wpisu do rejestru zabytków objęte są również znajdujące się na terenie parku obiekty małej architektury: drewniana glorieta, drewniana altana w kształcie grzybka, metalowa pergola ze schodami, drewniany kiosk oraz dwa głazy narzutowe stojące u wejścia do parku od strony ul. Wyszyńskiego[27]. W części zachodniej parku, między cmentarzem komunalnym a cmentarzem parafii św. Józefa, znajduje się wpisany do Gminnej Ewidencji Zabytków zespół cmentarza wojennego upamiętniającego żołnierzy poległych podczas I i II wojny światowej z dwoma pomnikami ku czci ofiar terroru hitlerowskiego[24].

Wpisana do GEZ została też modernistyczna zabudowa północnej pierzei ul. Wyszyńskiego. Obejmuje ona 11 budynków mieszkalnych, w tym 8 willi wybudowanych lub zaprojektowanych w latach 1924–1939 pod numerami: 1, 3, 5, 7, 17-19, 21-23, 25, 27, 29, 41 i 47[24].

Komunikacja[edytuj | edytuj kod]

Ulica Kard. Wyszyńskiego na wysokości przystanku Stare Tarnowice Pomorska (słupek po lewej).
Widoczne również zabudowania dawnej Kolonii Bergfreiheit (2018)

Ulicą Kardynała Stefana Wyszyńskiego kursują autobusy organizowane przez Zarząd Transportu Metropolitalnego (do 31 grudnia 2018 MZKP Tarnowskie Góry oraz KZK GOP) na liniach[29]:

Przy ulicy znajdują się przystanki autobusowe Tarnowskie Góry Wyszyńskiego, Tarnowskie Góry Krótka i Stare Tarnowice Pomorska (do 11 stycznia 2016 Stare Tarnowice Spółdzielnia[30])[29].

Mieszkalnictwo[edytuj | edytuj kod]

Według danych Urzędu Stanu Cywilnego w budynkach znajdujących się przy ulicy Kardynała Wyszyńskiego mieszkały w 2018 roku 644 osoby[31].

Przypisy[edytuj | edytuj kod]

  1. a b c Zarząd dróg powiatowych w Tarnowskich Górach – gmina Tarnowskie Góry.
  2. kon/ hes/ bk/: Tarnowskie Góry/ Rondo na 30-lecie Solidarności (pol.). dzieje.pl, 2010-08-12. [dostęp 2020-02-21].
  3. mtb/ kon/ pz/: Tarnowskie Góry/ Rondo imienia Solidarności na 30-lecie związku (pol.). dzieje.pl, 2010-08-21. [dostęp 2020-02-21].
  4. Krzysztof Szendzielorz: Tarnogórskiemu rondu patronuje NSZZ „Solidarność” (pol.). W: tarnowskiegory.naszemiasto.pl [on-line]. Polska Press Sp. z o.o., 2010-08-21. [dostęp 2020-02-21].
  5. a b Nadolski 2000 ↓, s. 241.
  6. a b Nowak 1927 ↓, s. 56.
  7. Ryszard Bednarczyk. Willa Szarloty. „Montes Tarnovicensis”, grudzień 2012. Oficyna „Monos”. ISSN 1640-0216 (pol.). 
  8. Cyfrowa Biblioteka Narodowa Polona: Lata 1939–1945. Plan Tarnowskich Gór (pol.). W: tarnowskie_gory.fotopolska.eu [on-line]. 2017-02-07. [dostęp 2017-09-24].
  9. Miejska Rada Narodowa w Tarnowskich Górach: Uchwała nr XI/60/90 Miejskiej Rady Narodowej w Tarnowskich Górach z dnia 16 lutego 1990 r. w sprawie dokonania zmian w nazewnictwie ulic oraz zmiany nazwy osiedla w mieście Tarnowskie Góry (pol.). W: Dziennik Urzędowy Województwa Katowickiego nr 3, poz. 79 [on-line]. sbc.org.pl, 1990-03-20. [dostęp 2020-03-13].
  10. a b Szlachcic-Dudzicz 2000 ↓, s. 61.
  11. Jan Kwak: Tarnowskie Góry w okresie habsburskim (1526-1763). Dzieje polityczne. W: praca zbiorowa pod red. Jana Drabiny: Historia Tarnowskich Gór. Tarnowskie Góry: Muzeum w Tarnowskich Górach, 2000, s. 79. ISBN 83-911508-3-6.Sprawdź autora:1.
  12. Anna i Łukasz Piernikarczyk: Historia Tarnowskich Gór (pol.). tarnowskiegory.one.pl, 2005-02-02. [dostęp 2018-12-22].
  13. Nadolski 2000 ↓, s. 235.
  14. Marek Wojcik. Kolonia Wolność Górnicza (Bergfreiheit). „Montes Tarnovicensis”, wrzesień 2017. Oficyna Monos. ISSN 1640-0216 (pol.). 
  15. Nadolski 2000 ↓, s. 238.
  16. Nadolski 2000 ↓, s. 240.
  17. Mieczysław Filak. Panorama na pocztówce. „Montes Tarnovicensis”, październik 2018. Oficyna Monos. ISSN 1640-0216 (pol.). 
  18. Tadeusz B. Hadaś: Przyroda i jej przemiany w Dziejach Tarnowskich Gór. W: praca zbiorowa pod red. Jana Drabiny: Historia Tarnowskich Gór. Tarnowskie Góry: Muzeum w Tarnowskich Górach, 2000, s. 747–750. ISBN 83-911508-3-6.Sprawdź autora:1.
  19. Mieczysław Filak. Park Miejski w 110. lecie powstania. „Montes Tarnovicensis”, grudzień 2013. Oficyna „Monos”. ISSN 1640-0216 (pol.). 
  20. Krzykowska 2000 ↓, s. 470.
  21. Krzykowska 2000 ↓, s. 472.
  22. Przemysław Nadolski: Tarnowskie Góry na starych pocztówkach = Tarnowitz O/S auf den alten Postkarten. Radzionków: P.P.H.U. „ROCOCO”, 2009, s. 43. ISBN 978-83-86293-61-2.
  23. Jan Drabina: Okręg tarnogórski przed założeniem miasta. Okręg tarnogórski w świetle odkryć archeologicznych. W: praca zbiorowa pod red. Jana Drabiny: Historia Tarnowskich Gór. Tarnowskie Góry: Muzeum w Tarnowskich Górach, 2000, s. 20–21. ISBN 83-911508-3-6.Sprawdź autora:1.
  24. a b c BIP – Urząd Miejski w Tarnowskich Górach: Gminna Ewidencja Zabytków (pol.). 2013-09-06. [dostęp 2020-03-16].
  25. Michał Bugaj: Gródek stożkowaty z XIV w. Tarnowskie Góry (pol.). W: zabytek.pl [on-line]. OT NID w Katowicach, 2018-04-27. [dostęp 2020-03-16].
  26. unesco.tarnowskiegory.pl – portfolio 3.6 Park Miejski (pol.). Urząd Miejski w Tarnowskich Górach. [dostęp 2020-03-16].
  27. a b Rejestr zabytków nieruchomych w województwie śląskim. Narodowy Instytut Dziedzictwa. [dostęp 2019-12-31].
  28. Grzegorz Rudnicki: Tarnowskie Góry w UNESCO! Jakie miejsca są na liście światowego dziedzictwa? FOTO, LISTA 28 MIEJSC (pol.). W: Dziennik Zachodni [on-line]. 2017-07-09. [dostęp 2020-03-16].
  29. a b Lista przystanków: Tarnowskie Góry (pol.). W: Zarząd Transportu Metropolitalnego [on-line]. [dostęp 2019-01-15].
  30. MZKP Tarnowskie Góry: Zmiana nazewnictwa przystanków i nowe uruchomienia (pol.). 2016-01-05. [dostęp 2016-01-11].
  31. Ludność miasta Tarnowskie Góry według stanu na dzień 31.12.2018r. – Biuletyn Informacji Publicznej UM w Tarnowskich Górach.

Bibliografia[edytuj | edytuj kod]

  • Jan Nowak: Kronika Miasta i Powiatu Tarnowskie Góry: najstarsze dzieje Śląska i ziemi Bytomsko-Tarnogórskiej: dzieje pierwszego górnictwa w Polsce. Tarnowskie Góry: Księgarnia Polska Jana Nowaka, 1927. [dostęp 2018-12-08].
  • Zofia Krzykowska: Tarnowskie Góry w okresie międzywojennym (1918-1939). Architektura. W: praca zbiorowa pod red. Jana Drabiny: Historia Tarnowskich Gór. Tarnowskie Góry: Muzeum w Tarnowskich Górach, 2000. ISBN 83-911508-3-6.Sprawdź autora:1.
  • Przemysław Nadolski: Miasto pod panowaniem pruskim i w obrębie II Rzeszy Niemieckiej (1763-1918). Miasto i jego zabudowa. W: praca zbiorowa pod red. Jana Drabiny: Historia Tarnowskich Gór. Tarnowskie Góry: Muzeum w Tarnowskich Górach, 2000. ISBN 83-911508-3-6.Sprawdź autora:1.
  • Danuta Szlachcic-Dudzicz: Tarnowskie Góry w okresie habsburskim (1526-1763). Układ przestrzenny miasta i jego zabudowa. W: praca zbiorowa pod red. Jana Drabiny: Historia Tarnowskich Gór. Tarnowskie Góry: Muzeum w Tarnowskich Górach, 2000. ISBN 83-911508-3-6.Sprawdź autora:1.