Kopalnia rud ołowiu, srebra i cynku wraz z systemem gospodarowania wodami podziemnymi w Tarnowskich Górach

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Skocz do: nawigacja, szukaj
Kopalnia rud ołowiu, srebra i cynku wraz z systemem gospodarowania wodami podziemnymi w Tarnowskich Góracha
Obiekt z listy światowego dziedzictwa UNESCO
Kopalnia Fryderyk diorama 1860-70.jpg
Królewska Kopalnia „Fryderyk”
Diorama z ok. 1860–1870
Państwo Polska
Typ kulturowe
Spełniane kryterium I, II, IV
Numer ref. 1539
Regionb Europa i Ameryka Północna
Historia wpisania na listę
Wpisanie na listę 2017
na 41. sesji
a Oficjalna nazwa wpisana na liście UNESCO
b Oficjalny podział dokonany przez UNESCO

Kopalnia rud ołowiu, srebra i cynku wraz z systemem gospodarowania wodami podziemnymi w Tarnowskich Górach (ang. Tarnowskie Góry Lead-Silver-Zinc Mine and its Underground Water Management System) – wspólna nazwa grupy zabytków poprzemysłowych związanych z górnictwem rud metali nieżelaznych z okresu między XVIII a XX wiekiem, wpisanych w 2017 roku na listę światowego dziedzictwa UNESCO, położonych na terenie Tarnowskich Gór oraz częściowo Bytomia i Zbrosławic w województwie śląskim.

Wpisu dokonano 9 lipca 2017[1] na 41. sesji Komitetu Światowego Dziedzictwa odbywającej się w Krakowie. Grupa zabytków obejmuje 28 obiektów, m.in. wpisane na listę Pomników historii oraz znajdujące się na Europejskim Szlaku Dziedzictwa Przemysłowego i Szlaku Zabytków Techniki Województwa Śląskiego, Sztolnię Czarnego Pstrąga oraz Zabytkową Kopalnię Srebra, podziemne wyrobiska, chodniki, szyby, sztolnie oraz park miejski z początku XX wieku[2].

Historia starań o wpis[edytuj | edytuj kod]

Pomysł wpisania pogórniczych zabytków Tarnowskich Gór na listę światowego dziedzictwa UNESCO pojawił się po raz pierwszy w 2004 roku, po wpisaniu Zabytkowej Kopalni Srebra oraz Sztolni Czarnego Pstrąga na listę Pomników historii[3]. Cztery lata później Stowarzyszenie Miłośników Ziemi Tarnogórskiej (SMZT) będące zarządcą zabytków podjęło współpracę z Barrym Gamble – brytyjskim ekspertem ds. UNESCO – który podjął się doradztwa i pomocy w opracowaniu wniosku. W 2010 roku we wstępnym raporcie wykazał mocne i słabe strony tarnogórskiej kandydatury[4][5]. Po początkowym okresie braku zainteresowania wnioskiem ze strony władz samorządowych oraz państwowych[6], w 2011 roku inicjatywę Stowarzyszenia wsparł Urząd Miejski i Starostwo Powiatowe w Tarnowskich Górach oraz władze województwa śląskiego, zaś poseł na Sejm RP Tomasz Głogowski ułatwił kontakt z komitetem do spraw światowego dziedzictwa działającym przy Ministerstwie Kultury i Dziedzictwa Narodowego[7]. Na początku 2013 roku Ministerstwo zarekomendowało wpis Zabytkowej Kopalni Srebra i Sztolni Czarnego Pstrąga na listę UNESCO[8], wysłało też wstępne zgłoszenie do siedziby UNESCO w Paryżu[9].

Szyb „Anioł” wraz z budynkiem nadszybia mieszczącym Zabytkową Kopalnię Srebra

Początkowo wniosek o wpis na listę światowego dziedzictwa miał zostać złożony w styczniu 2015 roku[10], jednak z powodu odkrycia w Czechach, Niemczech i Anglii nieznanych wcześniej bogatych archiwaliów, postanowiono przesunąć złożenie wniosku celem uzupełnienia dokumentacji[5][11]. W międzyczasie w budynku Sejmu RP odbyła się wystawa fotograficzna Tarnogórskie podziemia – nowy obiekt na Liście UNESCO? promująca kandydaturę zabytków z Tarnowskich Gór[12]. W lipcu 2015 roku Ministerstwo Kultury i Dziedzictwa Narodowego zadeklarowało przekazanie kwoty 100 tys. zł na dokończenie wniosku do UNESCO[13], zaś w grudniu tego samego roku Sejmik Województwa Śląskiego przyjął rezolucję w sprawie poparcia starań o wpisanie tarnogórskiej kopalni na listę UNESCO[14].

Ostatecznie po ośmiu latach przygotowań wniosek o wpis tarnogórskich podziemi na listę UNESCO został ukończony na początku 2016 roku. Liczył około 1000 stron, w tym 300 stron planu zarządzania i 170 stron załączników. Jego opracowane (wraz z kosztami ekspertyz, opinii i badań) pochłonęło ok. 300 tys. złotych. 28 stycznia 2016 wniosek o wpisanie tarnogórskich podziemi i naziemnych obiektów pogórniczych został oficjalnie złożony przez przedstawicieli polskiego rządu w paryskiej siedzibie UNESCO[3]. W marcu tego samego roku Centrum Światowego Dziedzictwa pozytywnie zaopiniowało pod względem formalnym przesłany wniosek, co pozwoliło na rozpoczęcie wielomiesięcznej analizy merytorycznej tarnogórskiej kandydatury[15].

Pofałdowany teren w obrębie ulic Skalnej, Wodociągowej i Staszica będący pozostałościami po dawnej działalności wydobywczej kopalni „Fryderyk”

W kwietniu 2016 roku wizytacji zgłoszonych obiektów dokonali specjaliści polskiego Narodowego instytutu Dziedzictwa (NID)[14][16], zaś od 29 sierpnia do 4 września tego samego roku w mieście gościła grupa ekspertów z Międzynarodowej Rady Ochrony Zabytków i Miejsc Historycznych (ICOMOS) z Michelem Cotte’em, emerytowanym profesorem Université de Nantes, na czele[17][18][19].

7 listopada 2016 przedstawiciele dwunastu instytucji z województwa śląskiego, m.in. urzędów powiatów i gmin, na terenie których znajdują się kandydujące do wpisu zabytki, a ponadto Górnośląskiego Przedsiębiorstwa Wodociągów, Przedsiębiorstwa Wodociągów i Kanalizacji w Tarnowskich Górach, Muzeum Górnictwa Węglowego w Zabrzu, Śląskiego Wojewódzkiego Konserwatora Zabytków, Regionalnej Dyrekcji Ochrony Środowiska w Katowicach oraz Nadleśnictwa Brynek podpisali porozumienie o współpracy w zakresie użytkowania, ochrony, konserwacji, promocji i wykorzystania turystycznego obiektów pogórniczych z Tarnowskich Gór, Bytomia i Zbrosławic, a także wypracowania ogólnych zasad działania i współpracy określonych w Planie Zarządzania dobrem na lata 2016–2020. To pierwsze tego typu przedsięwzięcie na rzecz dziedzictwa kultury przemysłowej w Polsce[20].

Jednocześnie odbywała się promocja polskiej kandydatury. Podczas 40. sesji Komitetu Światowego Dziedzictwa odbywającej się w Stambule Zabytkowa Kopalnia Srebra w Tarnowskich Górach była jednym z czterech obiektów ujętych na prezentowanej w kuluarach wystawie Historic Mines – Art of Nature, Work of People (pol. „Zabytkowe Kopalnie – Dzieło Przyrody, Sztuka Człowieka”) zorganizowanej z okazji 40. rocznicy podpisania przez Polskę Konwencji w sprawie ochrony światowego dziedzictwa kulturalnego i naturalnego[21]. Wystawę o podobnej nazwie Art of Nature, Work of People (pol. „Dzieło Przyrody, Sztuka Człowieka”) otwarto również 30 maja 2017 w budynku Parlamentu Europejskiego w Brukseli[22][23].

Park miejski – przykład jednej z pierwszych udanych rekultywacji terenów pogórniczych w Europie

18 kwietnia 2017 na zaproszenie posła Tomasza Głogowskiego wizytę w Tarnowskich Górach złożyła Ambasador Republiki Chorwackiej w Polsce, Andrea Bekić. Chorwacja była jednym z państw członkowskich Komitetu Światowego Dziedzictwa w 2017 roku[24][25].

Na odbywającym się w dniach 25–26 kwietnia 2017 w budynku tarnogórskiego magistratu wyjazdowym posiedzeniu sejmowej Komisji Kultury Fizycznej, Sportu i Turystyki posłowie zadecydowali o skierowaniu postulatu do Ministerstwa Spraw Zagranicznych oraz Ministerstwa Sportu i Turystyki, aby resorty te podjęły wzmożone działania wobec ambasadorów państw-członków Komitetu Światowego Dziedzictwa, które na 41. sesji mającej się odbyć w lipcu w Krakowie miałyby zadecydować o wpisie górnośląskich obiektów pogórniczych na listę UNESCO[26]. Ponadto zdecydowano również, że w Sejmie RP zorganizowana zostanie prezentacja, która pokaże starania Tarnowskich Gór o wpis na listę UNESCO zagranicznym ambasadorom urzędującym w Warszawie. Do spotkania z ambasadorami doszło 9 czerwca 2017[27].

5 czerwca z wizytą do Tarnowskich Gór przyjechała Ambasador Republiki Filipin w Polsce, Patricia Ann V. Paez. Ambasador zwiedziła Zabytkową Kopalnię Srebra oraz centrum miasta i zapewniła o poparciu dla polskiej kandydatury ze strony Filipin jako jednego z członków Komitetu Światowego Dziedzictwa[28][29].

Na zaproszenie senator Marii Pańczyk-Pozdziej 29 czerwca wizytę w mieście złożył ambasador kolejnego kraju członkowskiego Komitetu Światowego Dziedzictwa, Ambasador Republiki Angoli, Domingos Culolo[30].

9 lipca 2017, pomimo opinii ICOMOS sugerującej dalsze dopracowywanie wniosku, polska kandydatura Kopalni rud ołowiu, srebra i cynku wraz z systemem gospodarowania wodami podziemnymi w Tarnowskich Górach wpisana została na Listę światowego dziedzictwa UNESCO[31]. Otrzymała numer 1539[32].

Po wpisie na Listę UNESCO[edytuj | edytuj kod]

Współautorzy wniosku o wpis krótko po ogłoszeniu decyzji Komitetu Światowego Dziedzictwa. Od prawej: Katarzyna Piotrowska, Zbigniew Pawlak i Barry Gamble

Krótko po wpisaniu zabytków na Listę światowego dziedzictwa UNESCO zdumienie Stowarzyszenia Miłośników Ziemi Tarnogórskiej oraz części mieszkańców miasta wywołał post posłanki Prawa i Sprawiedliwości, Barbary Dziuk na portalu społecznościowym Facebook, w którym uznała wpis na Listę za sukces Rządu z ramienia PiS oraz swój osobisty[7][33][34][35]. Stowarzyszenie wydało własne oświadczenie w tej sprawie, w którym zaprotestowało przeciwko podpisywaniu się pod pracą Stowarzyszenia oraz zapowiedziało wydanie informatora o wpisanych zabytkach, wraz z informacją o osobach, które wspierały wniosek[35].

2 września 2017 odbył się rajd rowerowy Góry jadą na kole! zorganizowany przez Towarzystwo Sportowe „Gwarek” Tarnowskie Góry. Trasa przejazdu obejmowała zabytki wpisane na Listę UNESCO, m.in. Park Miejski, Sztolnię Czarnego Pstrąga, Kopalnię Zabytkową oraz Park Kunszt[36][37].

W październiku 2017 tarnogórskie zabytki otrzymały oficjalne logo UNESCO informujące o fakcie wpisania Kopalni rud ołowiu, srebra i cynku wraz z systemem gospodarowania wodami podziemnymi w Tarnowskich Górach na Listę światowego dziedzictwa, tablicę z którym odsłonięto 2 grudnia 2017 roku na budynku nadszybia Zabytkowej Kopalni Srebra[38][39][40]. Z kolei 17 kwietnia 2018 roku na Zamku Królewskim w Warszawie odbyła się ceremonia wręczenia oficjalnego certyfikatu będącego potwierdzeniem wpisu[41].

W grudniu 2017 nakładem SMZT ukazał się również pierwszy papierowy przewodnik po wpisanych na Listę UNESCO zabytkach Tarnowskich Gór autorstwa Zbigniewa Pawlaka (wiceprzewodniczącego Stowarzyszenia) i Mieczysława Filaka. Zawiera on opisy i zdjęcia wszystkich atrakcji będących częścią wpisu, a także mapę z dokładną ich lokalizacją. Poza wersją w języku polskim, dostępne są również wersje angielsko- i niemieckojęzyczna[42].

10 października 2017 w Zabytkowej Kopalni Srebra odbyło się wyjazdowe posiedzenie senackiej Komisji Kultury i Środków Przekazu dotyczące sposobów promocji i ochrony pogórniczych zabytków Tarnowskich Gór wpisanych na Listę Światowego Dziedzictwa UNESCO[43][44].

Poszukiwania śladów maszyny parowej w pobliżu Parku Kunszt oraz szybu „Heinitz”

Wraz z wpisem na Listę światowego dziedzictwa podjęto zakrojone na szeroką skalę badania archeologiczne. Na przełomie września i października 2017 były one prowadzone na terenie Parku Miejskiego, gdzie w ramach przygotowań do rewaloryzacji obiektu odkryto zarys fundamentów nieistniejącej współcześnie altany, pozostałości kamiennych rynsztoków oraz dawnych ścieżek[45][46]. W styczniu 2018 w okolicy Parku Kunszt oraz szybu „Heinitz” rozpoczęto poszukiwania fundamentów i śladów działalności pierwszej na Górnym Śląsku maszyny parowej typu Newcomena oraz pozostałości niewielkiej sztolni „Kunst Rösche” odprowadzającej wodę z najbliższej okolicy maszyny do rzeki Stoły. Badania prowadzone z użyciem georadaru prowadzi zespół naukowców z Wydziału Nauk o Ziemi Uniwersytetu Śląskiego w Katowicach[47][48][49]. Pod koniec marca 2018 roku naukowcy tego wydziału rozpoczęli również badania hałdy popłuczkowej, których celem ma być m.in stworzenie jej trójwymiarowego modelu[50][51][52].

W okresie od października do grudnia 2017 odbywała się akcja Srebrny pociąg, w ramach której sprzedawano bilety łączone na przejazd z Katowic do Kopalni Srebra w Tarnowskich Górach (częściowo pociągiem Kolei Śląskich, a częściowo Górnośląskich Kolei Wąskotorowych) i zwiedzanie kopalni[53][54]. Podobną akcję przeprowadzono już wcześniej – jesienią 2016 roku[55].

11 listopada 2017 roku podczas ceremonii odbywającej się w Pałacu w Rybnej współautorzy wniosku o wpisanie Kopalni rud ołowiu, srebra i cynku wraz z systemem gospodarowania wodami podziemnymi w Tarnowskich Górach na Listę światowego dziedzictwa – dr Katarzyna Piotrowska, kierownik Ośrodka ds. Światowego Dziedzictwa w Narodowym Instytucie Dziedzictwa oraz Barry Gamble – zostali odznaczeni przez burmistrza miasta, Arkadiusza Czecha oraz przewodniczącego rady miejskiej, Tomasza Olszewskiego, tytułami Honorowych Obywateli Miasta Tarnowskie Góry[56][57][58].

Wraz z początkiem 2018 roku wprowadzono nową ofertę biletową[59] oraz uruchomiono nowe serwisy internetowe tarnogórskich obiektów wpisanych na Listę UNESCO opisujące Zabytkową Kopalnię Srebra i Sztolnię Czarnego Pstrąga, jak również pozostałe atrybuty wpisu oraz Stowarzyszenie Miłośników Ziemi Tarnogórskiej[60].

17 lutego 2018 roku miały miejsce zawody na orientację Silesia Race 2018 szlakiem obiektów UNESCO. Na trasie biegu znalazły się m.in. Park Kunszt, portal wylotu i roznos sztolni „Boże Wspomóż” w Strzybnicy oraz szyby sztolniowe „Ewa”, „Sylwester” i „Adam”, a także Skansen Maszyn Parowych leżący przy Zabytkowej Kopalni Srebra[61].

Portal wylotu Sztolni Głębokiej „Fryderyk”, który ma być objęty remontem w latach 2018–2019

W marcu 2018 zarząd województwa śląskiego podjął decyzję o przekazaniu 2,1 mln złotych unijnej dotacji na usunięcie zapadliska powstałego w 2008 roku w pobliżu wylotu Głębokiej Sztolni „Fryderyk” oraz na konserwację tzw. Bramy Gwarków, czyli zabytkowego portalu sztolni. Całkowity koszt prac (obejmujących również przygotowanie niezbędnych dokumentacji projektowych, a także wybudowanie drogi dojazdowej i przeprawy przez rzekę Dramę do miejsca prowadzenia inwestycji) szacowany jest na ponad 3,5 mln złotych, a ich wykonawcą mają być specjaliści z Muzeum Górnictwa Węglowego w Zabrzu doświadczeni w tego typu przedsięwzięciach. Inwestycja ma zostać sfinalizowana do końca 2019 roku[62][63].

Wpisanie tarnogórskich zabytków na Listę światowego dziedzictwa spowodowało wyraźny wzrost liczby turystów odwiedzających udostępnione do zwiedzania obiekty. Zabytkową Kopalnię Srebra odwiedziło w 2017 roku 89 656 osób, co stanowi wzrost o 15,4% w porównaniu z rokiem 2016, natomiast Sztolnię Czarnego Pstrąga – 41 678 osób. Liczby te uplasowały zabytki Tarnowskich Gór w ścisłej czołówce najchętniej zwiedzanych obiektów Szlaku Zabytków Techniki Województwa Śląskiego w roku 2017 – Kopalnię Srebra na miejscu 2. (zaraz po Muzeum Górnictwa Węglowego w Zabrzu), zaś Sztolnię Czarnego Pstrąga na miejscu 4.[64][65][66][67][68]

Obiekty[edytuj | edytuj kod]

Wykaz obiektów wpisanych na Listę[2]:

Lp. Zdjęcie Nazwa obiektu Położenie Opis
1. Dawna kopalnia srebra w Tarnowskich Górach.JPG Podziemne wyrobiska Tarnowskie Góry, Bytom, Zbrosławice
50°25′18,5″N 18°51′03,1″E/50,421806 18,850861
 Główny artykuł: Podziemia Tarnogórsko-Bytomskie.
Po trwającym kilka stuleci wydobyciu rud ołowiu, srebra i cynku pozostał olbrzymi system wyrobisk, chodników, komór, szybów i sztolni odwadniających. Podziemne korytarze rozciągają się pod Tarnowskimi Górami na długości ponad 150 kilometrów. Całość stanowi unikalny zespół techniczny będący arcydziełem podziemnej inżynierii hydraulicznej[69].

Atrybut odnoszący się do całości podziemnych struktur, w skład których wchodzi zarówno system wyrobisk wydobywczych z różnych okresów, jak i systemy odwadniające[70].

2. SZTOLNIA GŁĘBOKA FRYDERYK - część trasy turystycznej pn. Sztolnia Czarnego Pastrąga.jpg Sztolnia Głęboka „Fryderyk” Tarnowskie Góry, Zbrosławice
50°25′27,1″N 18°48′45,8″E/50,424194 18,812722
 Główny artykuł: Sztolnia Czarnego Pstrąga.
Najdłuższa (17-kilometrowa) i najgłębiej położona sztolnia w historii tarnogórskiego górnictwa. Budowana w latach 1821–1834. Od swojego otwarcia skutecznie odprowadza grawitacyjnie wodę z całego podziemnego obszaru. Woda wypływająca ze sztolni jest odprowadzana poprzez roznos (kanał wodny) do rzeki Dramy[69][71].
3. SZYB POKÓJ.jpg Szyb „Pokój” Tarnowskie Góry, ul. Długa
50°24′49,5″N 18°51′27,4″E/50,413750 18,857611
Głęboki na 53 metry zbudowany na planie prostokąta pionowy szyb maszynowy znajdujący się w pobliżu hałdy popłuczkowej. Wchodzi w skład systemu odwadniającego południowo-wschodniej części Sztolni Głębokiej „Fryderyk”. Na szybie tym pracowała 24-calowa maszyna parowa służąca do pompowania wody ze sztolni i zasilania leżącego tuż obok zakładu płukania rudy[69][72].
4. SZYB BOHR.jpg Szyb „Bohr” Tarnowskie Góry, ul. Mała
50°25′06,2″N 18°51′02,6″E/50,418389 18,850722
Owalny szyb pochodzący z wczesnego etapu drążenia tego typu budowli górniczych. Wydrążony w celach wentylacyjnych oraz do budowy Sztolni Głębokiej „Fryderyk”. Od góry zasłonięty kratą wentylacyjną umożliwiającą przedostawanie się nietoperzy do podziemi, otoczony typową hałdą odpadów pogórniczych[69][73].
5. SZYBY STASZIC I MASZYNOWY.jpg Szyby „Staszic” i „Maszynowy” Tarnowskie Góry, ul. Wodociągowa
50°25′16,1″N 18°50′32,7″E/50,421139 18,842417
Murowane budynki szybów wchodzące w skład XIX-wiecznego kompleksu wodociągowego „Staszic” (dawniej pod nazwą „Adolph”). Początkowo szyby miały charakter wydobywczy, później wykorzystywane zostały przy drążeniu Sztolni Głębokiej „Fryderyk”. Szyb „Staszic” pierwotnie wydrążony w roku 1796 na głębokość 21 metrów, następnie pogłębiony w 1814 do 48 metrów. Większy i prostokątny szyb „Maszynowy” został ukończony w 1822 roku. Obecnie pełnią funkcję wentylacyjną oraz transportową do podziemnych komór zakładu[69][74].
6. STACJA WODOCIĄGOWA STASZIC.jpg Stacja wodociągowa „Staszic” Tarnowskie Góry, ul. Wodociągowa
50°25′16,1″N 18°50′32,7″E/50,421139 18,842417
Stacja wodociągowa z 1884 roku, na którą składają się szyby „Staszic” i „Maszynowy”, kotłownia, budynek portierni wraz z warsztatem oraz budynek stacji transformatorowej. W podziemiach wybudowano trzy potężne hale produkcyjne, w których zabudowano urządzenia wodociągowe (pierwotnie parowe, współcześnie elektryczne), do zasilania rurociągu w wodę. Maszyny te pompowały podziemne wody na powierzchnię, by dalej systemem rurociągów dostarczać ją aż do Królewskiej Huty (obecnie Chorzów)[69][75].
7. SZYB POMOC SZCZĘŚCIU.jpg Szyb „Pomoc Szczęściu” Tarnowskie Góry, ul. Gliwicka/Kamienna
50°25′17,0″N 18°49′50,1″E/50,421389 18,830583
Został ukończony w 1832 roku i jest najgłębszym (67 metrów) szybem na głównym odcinku Sztolni Głębokiej „Fryderyk”. Jest zlokalizowany na skrzyżowaniu podziemnych chodników biegnących na południe i na wschód. Osiąga poziom pokładów dolomitu. Jest jednym z szybów umożliwiających grawitacyjny obieg powietrza w podziemiach tarnogórskich oraz służy nietoperzom jako wejście do podziemi. Obiekt otoczony charakterystycznym kopcem[69][76].
8. SZTOLNIOWY SZYB MASZYNOWY NR 22 (KARLIK).jpg Sztolniowy szyb maszynowy nr 22 („Karlik”) Tarnowskie Góry, ul. Witosa
50°25′18,8″N 18°49′05,5″E/50,421889 18,818194
Pozostałość po zbudowanym w 1824 roku szybie maszynowym, na którym zainstalowana była 24-calowa maszyna parowa, pompująca wodę przy budowie sztolni. Jako jeden z nielicznych został wydrążony nie w osi Głębokiej Sztolni „Fryderyk”, a w odległości około 4 metrów od niego. Budynek nadszybia częściowo zachowany, wzniesiony z kamienia wapiennego[69][77].
9. P160615 IMGP2375 tarnowskie-góry.JPG Szyb sztolniowy nr 17 („Sylwester”) Tarnowskie Góry, ul. Śniadeckiego/Repecka
50°25′37,3″N 18°48′25,5″E/50,427028 18,807083
Szyb z 1830 roku, pełniący pierwotnie funkcję wentylacyjną oraz pomocniczą przy szybkim, wielokierunkowym drążeniu Sztolni Głębokiej „Fryderyk”. Obecnie wykorzystywany jako jedno z zejść do Sztolni Czarnego Pstrąga. Budynek nadszybia częściowo zrekonstruowany w latach 50. XX wieku na bazie oryginalnych pozostałości[69][78].
10. Sztolnia Czarnego Pstrąga szyb Ewa p.jpg Szyb sztolniowy nr 13 („Ewa”) Tarnowskie Góry, ul. Śniadeckiego/Repecka
50°25′48,6″N 18°47′59,4″E/50,430167 18,799833
Jego budowę rozpoczęto w 1827 roku i ukończono rok później. Podobnie jak poprzedni był szybem wentylacyjnym i pomocniczym, a dziś – z odbudowanym nadszybiem – stanowi część obiektu turystycznego (Sztolni Czarnego Pstrąga)[69][79].
11. SZYB SZTOLNIOWY NR 5 (ADAM).jpg Szyb sztolniowy nr 5 („Adam”) Zbrosławice, ul. Wolności
50°25′47,0″N 18°47′19,2″E/50,429722 18,788667
Kolejny szyb wentylacyjny i pomocniczy, z 1823 roku. Na uwagę zasługuje autentyczna naziemna pozostałość budynku nadszybia w kształcie rotundy oraz misterne wykończenie murarskie bocznych ścian części podziemnej. Szyb ten znajduje się najbliżej (472 metrów) portalu wylotu Głębokiej Sztolni „Fryderyk”[69][80].
12. Portal wylotu sztolni.jpg Portal wylotu Głębokiej Sztolni „Fryderyk” Zbrosławice, ul. Wolności
50°25′46,2″N 18°46′56,6″E/50,429500 18,782389
Ujście Głębokiej Sztolni „Fryderyk” ujęte w postaci murowanego portalu z bloków piaskowca. Przykład neoklasycystycznej architektury, ozdobiony datą rozpoczęcia drążenia sztolni (1821) oraz wizerunkiem godła górniczegopyrlika i żeloska[69][81].
13. PORTAL WYLOTU SZTOLNI GŁĘBOKIEJ FRYDERYK (1).jpg Roznos Głębokiej Sztolni „Fryderyk” Zbrosławice, ul. Wolności
50°25′43,5″N 18°46′39,4″E/50,428750 18,777611
Sztuczny kanał wykopany w 1821 roku. Umożliwia odprowadzenie wód podziemnych ze Sztolni Głębokiej „Fryderyk” do pobliskiej rzeki Dramy. Ma długość 1400 metrów[69][82].
14. SZTOLNIA BOŻE WSPOMÓŻ.jpg Sztolnia „Boże Wspomóż” Tarnowskie Góry
50°27′44,5″N 18°49′11,0″E/50,462361 18,819722
Sztolnia wydrążona w połowie XVII wieku, odbudowana na przełomie XVIII i XIX stulecia. Rozciąga się na długości ponad 3 kilometrów od Wzgórza Redena. Jej zadaniem było odprowadzanie wód podziemnych do rzeki Stoły. Była integralną częścią Północnego Systemu Sztolniowego służącego nie tylko do odwadniania wyrobisk, lecz również do pompowania wody pitnej oraz do celów przeciwpożarowych, co było pionierskim rozwiązaniem[69][83].
15. Zabytkowa Kopalnia Rud Srebronosnych Tarnowskie Gory szyb 1 20070627.jpg Szyb „Anioł” Tarnowskie Góry, ul. Szczęść Boże 81
50°25′31,8″N 18°50′58,9″E/50,425500 18,849694
 Główny artykuł: Zabytkowa Kopalnia Srebra.
Budowany od 1789 roku a ukończony 9 lat później na potrzeby kopalni „Fryderyk” szyb o głębokości 43 metry. Obecnie szyb zjazdowy Zabytkowej Kopalni Srebra, połączony pod ziemią z dwoma kolejnymi szybami wytyczoną między nimi trasą turystyczną, oddaną do użytku w 1976 roku. Budynek nadszybia współczesny – również z 1976 roku – mieści w sobie muzeum otwarte w tym samym roku, zmodernizowane w 2012 roku[69][84].
16. Tarnowskie Góry - szyb Żmija (2).jpg Szyb „Żmija” Tarnowskie Góry, ul. Szczęść Boże
50°25′30,8″N 18°50′43,1″E/50,425222 18,845306
Szyb z 1811 roku o głębokości 48 metrów, obecnie wentylacyjny. Zamontowany w nim przedział drabinowy pełni rolę ewakuacyjną. Na trasie zwiedzania w podszybiu szybu „Żmija” znajduje się podziemna przystań odcinka wodnego Zabytkowej Kopalni Srebra[69][85].
17. 17-SZYB-SZCZESC-BOZE-02.jpg Szyb „Szczęść Boże” Tarnowskie Góry, ul. Szczęść Boże
50°25′41,4″N 18°50′42,8″E/50,428167 18,845222
Jego drążenie do głębokości 43 metrów rozpoczęto w 1815 roku. Jest zlokalizowany w systemach chodnika Heinitza i podkopu Redena, pomiędzy szybem „Żmija” i szybem „Menzel” (nieobjętym wpisem). Naziemna część szybu ma formę kopca, a część podziemna to jedno z najbardziej urokliwych miejsc na trasie zwiedzania. Podszybie sąsiaduje z drugą przystanią dla łodzi w Zabytkowej Kopalni Srebra[69][86].
18. 18-SZYB-REDEN.jpg Szyb „Reden” Tarnowskie Góry, ul. Skośna
50°25′59,7″N 18°50′54,1″E/50,433250 18,848361
Wydrążony w 1794 roku, obsługiwany przez pierwszą maszynę parową typu Boulton&Watt w Europie. Dzięki technice parowej wody podziemne były tłoczone do miasta rurociągiem – pierwszym w dziejach Tarnowskich Gór – a dalej pompowane do leżących na powierzchni zbiorników umiejscowionych m.in. na Rynku[69][87].
19. SZYB KAEHLER.jpg Szyb „Kaehler” Tarnowskie Góry, ul. Opolska
50°27′03,1″N 18°50′41,1″E/50,450861 18,844750
Zlokalizowany na wzgórzu Redena, głęboki na 55 metrów. Jego budowę zaczęto w 1808 roku. Szyb zaopatrywał ludność w wodę pitną w latach 1835–2000 oraz obecnie od 2015 roku. Od 1926 roku stoi na nim charakterystyczna wieża ciśnień[69][88].
20. 20-szyb-fryderyka-1.jpg Szyb „Fryderyka” Tarnowskie Góry, ul. Opolska
50°27′08,3″N 18°50′32,9″E/50,452306 18,842472
Szyb z 1801 roku, usytuowany przy końcu chodnika sztolni „Boże Wspomóż”, z którą łączy się na głębokości 43 metrów. Łączy się również z podkopem Redena. Maszyna parowa w sąsiednim szybie maszynowym pompowała wodę z głębszych pokładów do poziomu sztolni. Szyb „Fryderyka” posiada owalny przekrój z kamienną obudową[69][89].
21. Tarnowskie Góry - wylot sztolni Boże Wspomóż.jpg Portal wylotu sztolni „Boże Wspomóż” Tarnowskie Góry, ul. Zawiszy
50°28′12,5″N 18°48′41,8″E/50,470139 18,811611
Jeden z elementów końcowej, powierzchniowej części Północnego Systemu Sztolniowego. Wylot sztolni zamyka współczesna obudowa z 2000 roku, nawiązująca do pierwotnego portalu, zaprojektowanego w stylu neoklasycystycznym[69][90].
22. ROZNOS SZTOLNI BOŻE WSPOMÓŻ.jpg Roznos sztolni „Boże Wspomóż” Tarnowskie Góry, ul. Zawiszy
50°28′23,6″N 18°48′20,7″E/50,473222 18,805750
Sztuczne koryto o długości około 500 metrów odprowadzające wody podziemne ze zbudowanej około 1652 roku i rozbudowanej w 1785 roku sztolni „Boże Wspomóż” do rzeki Stoły[69][91].
23. KRAJOBRAZ POGÓRNICZY (XIX W.).jpg Krajobraz pogórniczy (XIX wiek) Tarnowskie Góry, ul. Staszica/Wodociągowa
50°25′19,6″N 18°50′27,1″E/50,422111 18,840861
Graniczące ze Stacją Wodociągową „Staszic” pagórkowate tereny to autentyczne, dobrze zachowane pozostałości po dawnej działalności wydobywczej kopalni „Fryderyk”. Liczne „warpie” oraz „pingi” tworzą wyróżniający się krajobraz łąk pogórniczych powstałych w wyniku wydobycia rud ołowiu i srebra w XVI wieku, a następnie rud ołowiu, srebra i żelaza w wieku XIX[69][92].
24. Krajobraz Segietu 2.jpg Krajobraz pogórniczy Srebrnej Góry Tarnowskie Góry, ul. Długa
Bytom, ul. Blachówka
50°24′27,7″N 18°50′26,8″E/50,407694 18,840778
 Główne artykuły: Rezerwat przyrody SegietKopalnia Segiet.
Rozległy krajobraz górniczy związany z wydobyciem rud ołowiu i srebra w XV i XVI wieku – a być może nawet w XII i XIII wieku – oraz wydobyciem rud cynku i ołowiu w późniejszym okresie (XIX wiek). Obejmuje liczne pagórki powydobywcze („warpie” i „pingi”), nieraz zalane wodą oraz suche odkrywki, a także nowsze, XIX-wieczne kopce przyszybowe, świadczące o wydobyciu rud na wielką skalę. W 1953 roku część obszaru Srebrnej Góry została objęta ochroną w ramach rezerwatu przyrody Segiet[69][93].
25. HAŁDA POPŁUCZKOWA KOPALNI FRYDERYK.jpg Hałda popłuczkowa kopalni „Fryderyk” Tarnowskie Góry, ul. Długa
50°24′56,1″N 18°51′16,7″E/50,415583 18,854639
Obiekt powstał z nagromadzenia odpadów dolomitowych w okresie największego wydobycia rud ołowiu, srebra i cynku, czyli w latach 1870–1920. Wydobyta skała dolomitowa była poddawana procesowi płukania w płuczkach zlokalizowanych w pobliżu szybu „Pokój”, w wyniku czego uzyskiwano czyste metale. Pod koniec drugiej wojny światowej hałda została włączona w system obronny, czego pozostałością są bunkry strzeleckie. Obecnie rolę punktu widokowego[69][94].
26. TEREN DAWNEJ KOPALNI FRYDERYK.jpg Teren dawnej kopalni „Fryderyk” Tarnowskie Góry, ul. Parkowa
50°25′37,2″N 18°51′35,2″E/50,427000 18,859778
 Główny artykuł: Park Kunszt.
Obszar o kluczowym znaczeniu dla historii tarnogórskiego górnictwa i powstania kopalni „Fryderyk”. Miejsce odkrycia złóż w 1784 roku upamiętnia kopiec, na którym niegdyś stał pomnik. W pobliżu znajdowały się budynki kopalni, w tym budynek pierwszej, działającej od 1788 roku, maszyny parowej. Dziś teren znany jest jako pomnik przyrody „Park Kunszt[69][95].
27. Szyb Heinitz.jpg Szyb „Heinitz” Tarnowskie Góry, ul. Parkowa
50°25′34,7″N 18°51′29,6″E/50,426306 18,858222
Wydrążony w 1787 roku, najgłębszy szyb w rejonie bobrownickim. Nazwany imieniem pruskiego ministra Friedricha Antona von Heinitza nadzorującego ponowne rozpoczęcia wydobycia rud srebra i ołowiu w okolicy Tarnowskich Gór. Przyległy, wydrążony w 1792 roku, szyb maszynowy obsługiwała 48-calowa maszyna parowa. Obecnie na powierzchni wyróżnia się charakterystyczny kopiec szybu z zadrzewieniem[69][96].
28. Tarnogórski park miejski.jpg Park miejski Tarnowskie Góry, ul. Wyszyńskiego
50°26′26,1″N 18°50′44,4″E/50,440583 18,845667
Został założony w 1903 roku i jest jednym z najstarszych w Europie udanych przykładów przekształcenia krajobrazu post-industrialnego i rewitalizacji terenów poprzemysłowych na tereny rekreacyjne na potrzeby lokalnej społeczności uznającej działalność górniczą za ważny element tożsamości kulturowej regionu. Uwagę zwracają liczne kopce dawnych szybów, pozostałości nasypu kolejowego, metalowa pergola oraz drewniana altana inspirowana wieżą szybową[69][97].

Obiekty na mapie Tarnowskich Gór[edytuj | edytuj kod]

Mapa lokalizacyjna Tarnowskich Gór
1.
1.
2.
2.
3.
3.
4.
4.
5.
5.
6.
6.
7.
7.
8.
8.
9.
9.
10.
10.
11.
11.
12.
12.
13.
13.
14.
14.
15.
15.
16.
16.
17.
17.
18.
18.
19.
19.
20.
20.
21.
21.
22.
22.
23.
23.
24.
24.
25.
25.
26.
26.
27.
27.
28.
28.
Geographylogo.svg
Lokalizacja obiektów na mapie Tarnowskich Gór
Uwaga: Liczby na mapie odpowiadają liczbom porządkowym obiektów w tabeli w sekcji Obiekty.

Zobacz też[edytuj | edytuj kod]

Przypisy[edytuj | edytuj kod]

  1. PAP: 11 nowych miejsc na Liście Światowego Dziedzictwa UNESCO. Docenione zabytki Tarnowskich Gór (pol.). W: Polskie Radio [on-line]. [dostęp 2017-07-09].
  2. a b unesco.tarnowskiegory.pl – Obiekty. Atrybuty nominowanego dobra.
  3. a b Tomasz Klyta: UNESCO. Tarnogórski wpis za 18 miesięcy? (pol.). tarnowskiegory.naszemiasto.pl, 2016-02-03. [dostęp 2017-07-13].
  4. Krzysztof Szendzielorz: Kopalnia srebra na liście UNESCO? Może za trzy lata (pol.). W: Dziennik Zachodni [on-line]. Polska Press sp. z.o.o, 2011-09-14. [dostęp 2017-07-13].
  5. a b Anna Malinowska: Warto mieć marzenia! Tarnowskie Góry zasłużyły na UNESCO i uznanie (pol.). wyborcza.pl Katowice, 2017-07-10. [dostęp 2017-07-13].
  6. Anna Malinowska: Kopalnia walczy o wpis na listę UNESCO (pol.). wyborcza.pl Katowice, 2011-03-26. [dostęp 2017-07-13].
  7. a b Anna Malinowska: Tarnowskie Góry na liście UNESCO. Posłanka PiS czuje się matką sukcesu (pol.). wyborcza.pl Katowice, 2017-07-12. [dostęp 2017-07-13].
  8. Krzysztof Szendzielorz: Kopalnia Srebra i Sztolnia Czarnego Pstrąga na liście UNESCO w 2015? (pol.). tarnowskiegory.naszemiasto.pl, 2014-04-17. [dostęp 2017-07-13].
  9. PAP: Tarnogórskie podziemia coraz bliżej wpisu na listę UNESCO. W: TVP Katowice [on-line]. 2013-01-31. [dostęp 2017-07-13].
  10. Urząd Miejski w Tarnowskich Górach: Tarnogórskie podziemia coraz bliżej UNESCO (pol.). 2014-04-16. [dostęp 2017-07-13].
  11. Tomasz Klyta: UNESCO. Na wpis tarnogórskich podziemi przyjdzie nam jeszcze poczekać (pol.). tarnowskiegory.naszemiasto.pl, 2015-01-28. [dostęp 2017-07-13].
  12. TK: Tarnowskie Góry na wystawie w budynku Sejmu (pol.). tarnowskiegory.naszemiasto.pl, 2015-05-27. [dostęp 2017-07-13].
  13. Tomasz Klyta: UNESCO. Stowarzyszenie dostanie 100 tys. na dokończenie wniosku (pol.). tarnowskiegory.naszemiasto.pl, 2015-07-14. [dostęp 2017-07-13].
  14. a b Samorząd Województwa Śląskiego: Zabytkowa kopalnia srebra w Tarnowskich Górach pod lupą ekspertów (pol.). 2016-04-13. [dostęp 2017-07-13].
  15. Urząd Miejski w Tarnowskich Górach: Wniosek do UNESCO spełnia wymogi formalne (pol.). 2016-03-09. [dostęp 2017-07-13].
  16. SMZT, TK: UNESCO: Wizja lokalna w Tarnowskich Górach (pol.). tarnowskiegory.naszemiasto.pl, 2016-04-13. [dostęp 2017-07-13].
  17. mat. prasowe: UNESCO: Misja ekspertów w Tarnowskich Górach zakończona [ZDJĘCIA] (pol.). tarnowskiegory.naszemiasto.pl, 2016-09-07. [dostęp 2017-07-13].
  18. Szlak Zabytków Techniki [za:] SMZT: Wizja terenowa eksperta z UNESCO w Tarnowskich Górach (pol.). Śląska Organizacja Turystyczna, 2016-09-07. [dostęp 2017-07-13].
  19. PAP: Eksperci obejrzeli tarnogórskie zabytki nominowane na listę UNESCO (pol.). 2016-09-07. [dostęp 2017-07-13].
  20. Urząd Miejski w Tarnowskich Górach: Śląskie instytucje zacieśniają współpracę w sprawie wpisu tarnogórskich podziemi na Listę UNESCO (pol.). 2016-11-05. [dostęp 2017-07-13].
  21. Szlak Zabytków Techniki [za:] SMZT: UNESCO: Tarnowskie Góry promują się w Stambule (pol.). Śląska Organizacja Turystyczna, 2016-07-15. [dostęp 2017-07-13].
  22. Aleksandra Smolak: Najcenniejsze eksponaty miasta pokazano w Parlamencie Europejskim. (pol.). W: Silesion.pl [on-line]. 2017-06-01. [dostęp 2017-07-13].
  23. Urząd Miejski w Tarnowskich Górach: Wystawa o Tarnowskich Górach w Parlamencie Europejskim (pol.). 2017-06-01. [dostęp 2017-07-13].
  24. Urząd Miejski w Tarnowskich Górach: O UNESCO z ambasador Chorwacji (pol.). 2017-04-18. [dostęp 2017-07-13].
  25. Tomasz Klyta: UNESCO: Chorwacja poprze śląską kandydaturę? (pol.). W: Dziennik Zachodni [on-line]. 2017-04-18. [dostęp 2017-07-13].
  26. mat. prasowe: UNESCO: Sejmowa komisja wspiera Tarnowskie Góry (pol.). 2017-04-27. [dostęp 2017-07-13].
  27. PAP: Poprzemysłowe zabytki w Tarnowskich Górach mają szansę trafić na listę światowego dziedzictwa UNESCO. (pol.). 2017-06-09. [dostęp 2017-07-13].
  28. mir: Ambasador Filipin w kopalni srebra (pol.). W: Gwarek [on-line]. Wydawnicza Spółdzielnia Pracy „Gwarek Śląski”, 2017-06-07. [dostęp 2017-07-13].
  29. Urząd Miejski w Tarnowskich Górach: Ambasador Filipin w Tarnowskich Górach (pol.). unesco.tarnowskiegory.pl, 2017-06-06. [dostęp 2017-07-13].
  30. Urząd Miejski w Tarnowskich Górach: Ambasador Angoli w Tarnowskich Górach (pol.). unesco.tarnowskiegory.pl, 2017-06-30. [dostęp 2017-07-13].
  31. mir: UNESCO? To wcale nie było takie pewne (FILM) (pol.). W: Gwarek [on-line]. Wydawnicza Spółdzielnia Pracy „Gwarek Śląski”, 2017-07-09. [dostęp 2017-07-13].
  32. UNESCO: Eight new sites inscribed on UNESCO’s World Heritage List (ang.). 2017-07-09. [dostęp 2017-07-13].
  33. Anna Malinowska: „Bydzies kwicała ty polsko świnio” i „Ambasador wPiSu”. Kto prześladuje posłankę Dziuk? (pol.). wyborcza.pl, 2017-11-26. [dostęp 2018-02-09].
  34. Tomasz Klyta: Posłanka z Tarnowskich Gór po raz kolejny celem ataków. Kto jej grozi? (pol.). tarnowskiegory.naszemiasto.pl, 2017-10-23. [dostęp 2018-02-09].
  35. a b Paweł Gąsiorski: Sukces wpisu na listę UNESCO dzieli Mieszkańców (pol.). tarnowskieg.pl, 2017-07-13. [dostęp 2018-02-09].
  36. TS „Gwarek” Tarnowskie Góry: „Góry jadą na kole!” – zapraszamy na wspólny przejazd rowerowy! (pol.). 2017-08-22. [dostęp 2018-02-09].
  37. mir. Rajd rowerowy śladem UNESCO. „Gwarek”, s. 7, 2017-08-29. Wydawnicza Spółdzielnia Pracy „Gwarek Śląski”. ISSN 0209-0368 (pol.). 
  38. Weronika Herzog: Tarnowskie Góry otrzymały specjalne logo UNESCO! (pol.). tgstacja.pl, 2017-10-25. [dostęp 2018-02-10].
  39. kopalniasrebra.pl: Odsłonięto pierwszą tablicę informującą o wpisie na Listę UNESCO (pol.). 2012-12-02. [dostęp 2018-02-09].
  40. Witold Stech, PAP: Tarnowskie Góry Świętują. Odsłonięcie tablicy UNESCO (pol.). silesion.pl, 2017-12-02. [dostęp 2018-02-09].
  41. NAU: Tarnowskie Góry z certyfikatem UNESCO. Oficjalne wręczenie odbyło się na Zamku Królewskim w Warszawie ZDJĘCIA (pol.). W: dziennikzachodni.pl [on-line]. Polska Press Odział Śląsk, 2018-04-17. [dostęp 2018-04-17].
  42. Paweł Pawlik: Tarnowskie Góry: pierwszy przewodnik po zabytkach UNESCO (pol.). onet.pl, 2017-12-15. [dostęp 2018-02-09].
  43. PAP: Musi powstać system opieki nad obiektami UNESCO (pol.). propertydesign.pl, 2017-10-11. [dostęp 2018-02-13].
  44. Tomasz Klyta: Wpisana na listę UNESCO Kopalnia Srebra w Tarnowskich Górach potrzebuje wsparcia WIDEO+ZDJĘCIA (pol.). W: dziennikzachodni.pl [on-line]. Polska Press. [dostęp 2018-02-13].
  45. Magdalena Grabowska: Tarnowskie Góry: odkrycia archeologiczne w Parku Miejskim ZDJĘCIA (pol.). W: dziennikzachodni.pl [on-line]. Polska Press Oddział Śląsk, 2017-10-02. [dostęp 2018-02-12].
  46. Magdalena Grabowska: Odkrycia archeologiczne w Parku Miejskim (pol.). W: tarnowskiegory.naszemiasto.pl [on-line]. Polska Press, 2017-09-29. [dostęp 2018-02-12].
  47. Urząd Miejski w Tarnowskich Górach: UNESCO w Tarnowskich Górach: Ruszyły poszukiwania słynnej, pierwszej w mieście maszyny parowej! (pol.). 2018-01-21. [dostęp 2018-02-12].
  48. PAP: Tarnowskie Góry szukają skarbu z epoki rozkwitu przemysłu! (pol.). silesion.pl, 2018-01-22. [dostęp 2018-02-12].
  49. UM TG/smzt: Tarnowskie Góry: To może być lepsze od Złotego Pociągu! Archeolodzy prześwietlają Park Kunszt [ZDJĘCIA] (pol.). TVS, 2018-01-22. [dostęp 2018-02-12].
  50. Krzysztof Konopka: Śląskie/ Naukowcy stworzą trójwymiarowy model hałdy z listy UNESCO (pol.). W: PAP [on-line]. Fundacja Polskiej Agencji Prasowej, 2018-04-05. [dostęp 2018-04-07].
  51. SMZT, Urząd Miejski w Tarnowskich Górach: Obiekt UNESCO w trójwymiarze (pol.). smzt.pl, 2018-03-28. [dostęp 2018-04-07].
  52. Kamil M. Durczok: Obiekt UNESCO w trójwymiarze (pol.). silesion.pl, 2018-03-29. [dostęp 2018-04-07].
  53. Stowarzyszenie Górnośląskich Kolei Wąskotorowych: Srebrny Pociąg wraca na tory. Tym razem zawiezie nas do UNESCO (pol.). [dostęp 2017-12-15].
  54. Jacek Madeja: Jeden bilet na wszystko. „Srebrny Pociąg” wraca na tory (pol.). W: katowice.wyborcza.pl [on-line]. Agora, 2017-10-06. [dostęp 2018-02-10].
  55. Srebrny pociąg zamiast złotego. Odnajdzie się już w weekend!. inforail.pl, 2016-09-30. [dostęp 2018-02-10].
  56. Urząd Miejski w Tarnowskich Górach: Honorowi Obywatele i Srebrne Skrzydła 2017 (pol.). W: Urząd Miejski w Tarnowskich Górach [on-line]. tarnowskiegory.pl, 2017-11-11. [dostęp 2018-02-16].
  57. Rada Miejska w Tarnowskich Górach: Uchwała Nr XLIV/469/2017 Rady Miejskiej w Tarnowskich Górach z dnia 11 listopada 2017 r. w sprawie nadania tytułu Honorowego Obywatela Miasta Tarnowskie Góry Barremu Gamble (pol.). bip.tarnowskiegory.pl, 2017-11-17. [dostęp 2018-02-16].
  58. Rada Miejska w Tarnowskich Górach: Uchwała Nr XLIV/470/2017 Rady Miejskiej w Tarnowskich Górach z dnia 11 listopada 2017 r. w sprawie nadania tytułu Honorowego Obywatela Miasta Tarnowskie Góry Katarzynie Piotrowskiej (pol.). bip.tarnowskiegory.pl, 2017-11-17. [dostęp 2018-02-16].
  59. aw, PAP: UNESCO: Zabytki Tarnowskich Gór ze zniżkami (pol.). portalsamorzadowy.pl, 2018-01-03. [dostęp 2018-02-20].
  60. Kamil M. Durczok: Nowe strony obiektów UNESCO (pol.). silesion.pl, 2018-01-19. [dostęp 2018-02-09].
  61. Stowarzyszenie Miłośników Ziemi Tarnogórskiej: Tarnogórskie obiekty UNESCO areną zimowych zawodów na orientację (pol.). smzt.pl, 2018-02-15. [dostęp 2018-02-24].
  62. Urząd Miejski w Tarnowskich Górach: Zapadlisko wkrótce zniknie (pol.). tarnowskiegory.pl, 2018-03-08. [dostęp 2018-03-19].
  63. Stowarzyszenie Miłośników Ziemi Tarnogórskiej: Ponad 3,5 mln zł kosztować będzie naprawa zabytkowej sztolni wpisanej na Listę światowego dziedzictwa UNESCO (pol.). smzt.pl, 2018-03-08. [dostęp 2018-03-19].
  64. Stowarzyszenie Miłośników Ziemi Tarnogórskiej: Efekt UNESCO działa. Kopalnia Srebra z rekordową frekwencją (pol.). smzt.pl, 2018-01-02. [dostęp 2018-02-15].
  65. Katarzyna Pilawa: Tarnowskie Góry przeżywają “efekt UNESCO” (pol.). silesion.pl, 2017-08-06. [dostęp 2018-02-15].
  66. Piotr Pagieła, PAP: Tłumy odwiedzają Tarnowskie Góry. Efekt wpisu na listę UNESCO. (pol.). Polskie Radio Katowice, 2017-09-07. [dostęp 2018-02-15].
  67. Arkadiusz Nauka: Szlak Zabytków Techniki: prawie milion zwiedzających w 2017. Najwięcej turystów przyjechało do Zabrza (pol.). W: dziennikzachodni.pl [on-line]. Polska Press Oddział Śląsk, 2018-02-06. [dostęp 2018-02-15].
  68. Szlak Zabytków Techniki Województwa Śląskiego: Niemal milion osób na Szlaku (pol.). zabytkitechniki.pl, 2018-02-02. [dostęp 2018-02-15].
  69. a b c d e f g h i j k l m n o p q r s t u v w x y z aa ab Grzegorz Rudnicki: Tarnowskie Góry w UNESCO! Jakie miejsca są na liście światowego dziedzictwa? FOTO, LISTA 28 MIEJSC (pol.). W: Dziennik Zachodni [on-line]. 2017-07-09. [dostęp 2017-07-09].
  70. unesco.tarnowskiegory.pl – portfolio. Podziemne wyrobiska.
  71. unesco.tarnowskiegory.pl – portfolio. Sztolnia Głęboka „Fryderyk”.
  72. unesco.tarnowskiegory.pl – portfolio. Szyb „Pokój”.
  73. unesco.tarnowskiegory.pl – portfolio. Szyb „Bohr”.
  74. unesco.tarnowskiegory.pl – portfolio. Szyby „Staszic” i „Maszynowy”.
  75. unesco.tarnowskiegory.pl – portfolio. Stacja wodociągowa „Staszic”.
  76. unesco.tarnowskiegory.pl – portfolio. Szyb „Pomoc Szczęściu”.
  77. unesco.tarnowskiegory.pl – portfolio. Sztolniowy szyb maszynowy nr 22.
  78. unesco.tarnowskiegory.pl – portfolio. Szyb sztolniowy nr 17 („Sylwester”).
  79. unesco.tarnowskiegory.pl – portfolio. Szyb sztolniowy nr 13 („Ewa”).
  80. unesco.tarnowskiegory.pl – portfolio. Szyb sztolniowy nr 5 („Adam”).
  81. unesco.tarnowskiegory.pl – portfolio. Portal wylotu Głębokiej Sztolni „Fryderyk”.
  82. unesco.tarnowskiegory.pl – portfolio. Roznos Głębokiej Sztolni „Fryderyk”.
  83. unesco.tarnowskiegory.pl – portfolio. Sztolnia „Boże Wspomóż”.
  84. unesco.tarnowskiegory.pl – portfolio. Szyb „Anioł”.
  85. unesco.tarnowskiegory.pl – portfolio. Szyb „Żmija”.
  86. unesco.tarnowskiegory.pl – portfolio. Szyb „Szczęść Boże”.
  87. unesco.tarnowskiegory.pl – portfolio. Szyb „Reden”.
  88. unesco.tarnowskiegory.pl – portfolio. Szyb „Kaehler”.
  89. unesco.tarnowskiegory.pl – portfolio. Szyb „Fryderyka”.
  90. unesco.tarnowskiegory.pl – portfolio. Portal wylotu sztolni „Boże Wspomóż”.
  91. unesco.tarnowskiegory.pl – portfolio. Roznos sztolni „Boże Wspomóż”.
  92. unesco.tarnowskiegory.pl – portfolio. Krajobraz pogórniczy (XIX wiek).
  93. unesco.tarnowskiegory.pl – portfolio. Krajobraz pogórniczy Srebrnej Góry.
  94. unesco.tarnowskiegory.pl – portfolio. Hałda popłuczkowa kopalni „Fryderyk”.
  95. unesco.tarnowskiegory.pl – portfolio. Teren dawnej kopalni „Fryderyk”.
  96. unesco.tarnowskiegory.pl – portfolio. Szyb „Heinitz”.
  97. unesco.tarnowskiegory.pl – portfolio. Park miejski.

Linki zewnętrzne[edytuj | edytuj kod]