Górnośląskie Koleje Wąskotorowe

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Skocz do: nawigacja, szukaj
Wąskotorowe linie kolejowe na Górnym Śląsku; na czarno oznaczone odcinki czynne, na czerwono – nieczynne i zlikwidowane
Pociąg Górnośląskich Kolei Wąskotorowych na stacji Bytom Wąsk. (lokomotywa Lxd2)
Pociąg Górnośląskich Kolei Wąskotorowych na stacji w Miasteczku Śląskim

Górnośląskie Koleje Wąskotorowe (GKW, miejscowa nazwa rosbanka, niem. Oberschlesische Schmalspurbahn (OSSB)) – publiczna sieć kolei wąskotorowych o prześwicie toru 785 mm służąca głównie do transportu surowców i półproduktów między zakładami przemysłowymi Górnośląskiego Okręgu Przemysłowego.

Przeznaczenie[edytuj]

Ich powstanie zostało uwarunkowane niewydolnością ówczesnego systemu transportu towarów, który opierał się na drogowym przewozie konnym (przez tzw. wekturantów). W naturalny sposób GKW łączyły ze sobą autonomiczne wąskotorowe koleje wewnątrzzakładowe poszczególnych kopalń, hut i innych fabryk. Niezależnie od GKW, poszczególne przedsiębiorstwa tworzyły własne linie i sieci kolejowe, np. linia Gliwice Trynek – Rudy – Racibórz, czy sieć kolei łącząca zakłady koncernu Giesches Erben w rejonie Szopienic. Większość prywatnych kolei miała zapewnione połączenie z siecią publicznych GKW. Niektóre z nich, jak np. linię Gliwice Trynek – Rudy – Racibórz zostały organizacyjnie przyłączone po II wojnie światowej do Górnośląskich Kolei Wąskotorowych Polskich Kolei Państwowych[1].

Górnośląskie Koleje Wąskotorowe pełniły funkcję kolei znaczenia miejscowego, tj. większość ładunków została nadawana do i ze stacji w obrębie własnej sieci. z wyjątkiem typowo pasażersko-towarowej linii Gliwice Trynek – Rudy – Racibórz, GKW w zasadzie nie służyły transportowi osób. Incydentalne przypadki przewozów pasażerskich miały miejsce zaraz po II wojnie światowej między Katowicami a Tarnowskimi Górami oraz w pewnych okresach między oddziałami zakładów przemysłowych. Na linii rudzkiej do 1991 roku prowadzono regularne przewozy pasażerskie między Gliwicami a Rudami i Raciborzem. W latach 70. XX wieku uruchomiono próbnie rozkładowe pociągi turystyczne łączące Bytom z Zalewem Nakło-Chechło w Miasteczku Śląskim. Szybko z nich zrezygnowano, najprawdopodobniej z uwagi na odbywający się operatywnie intensywny ruch towarowy kolidujący z ruchem pasażerskim wymagającym regularnego rozkładu jazdy oraz wyjątkowo duże zainteresowanie przewyższające zdolność przewozową. Do pomysłu powrócono w 1993 roku, kiedy ponownie uruchomiono połączenie turystyczne na tej samej trasie. Wkrótce relację wydłużono aż do Siemianowic Śląskich. Obecnie GKW funkcjonują tylko jako kolej turystyczna.

Należy odnotować, że oprócz publicznych i prywatnych kolei wąskotorowych oraz połączonych z nimi bocznic i kolei wewnątrzzakładowych o prześwicie 785 mm, na Górnym Śląsku istniały też koleje wąskotorowe o innym prześwicie. Służyły transportowi wewnątrzzakładowemu (na zwałowiska odpadów, w cegielniach itp.) lub jako naziemne koleje górnicze obsługujące prawie każdy wydobywczy lub materiałowy szyb kopalniany. Najczęściej spotykane prześwity to: 600 mm, 630 mm, 800 mm, 900 mm, 1050 mm. Nierzadko jeden zakład posiadał kilka systemów wąskotorowych o różnych szerokościach toru. Ponadto w Wojewódzkim Parku Kultury i Wypoczynku w Chorzowie zbudowano wąskotorową kolej parkową. Nie były one połączone z siecią GKW.

Historia[edytuj]

Pierwotna sieć zbudowana została przez Towarzystwo Kolei Górnośląskiej w latach 1851-1857. Początkowo część ruchu była obsługiwana przez zaprzęgi konne. W latach 1851-1852 powstało kilka oddzielnych odcinków między zakładami przemysłowymi, o łącznej długości 35 km. W latach 1854-1857 zbudowano dwa podstawowe odcinki Tarnowskie GóryWirek (25 km) i Bytom KarbBoguciceHuta Kunegunda (15 km), przez co powstała zorganizowana sieć łącznej długości ok. 75 km. Przewożono wówczas ok. 250.000 ton towarów rocznie[2]. Sieć kolejowa była początkowo dzierżawiona przez Rudolfa Pringsheima. 1 marca 1884 koleje górnośląskie przeszły na własność Królestwa Prus[2] i były dalej rozbudowane przez państwowy zarząd kolejowy (KPEV). W latach 1899-1901 przedsiębiorstwo tramwajowe zbudowało linię Gliwice TrynekRudyRacibórz (48 km)[2]. System Górnośląskich Kolei Wąskotorowych został rozdzielony w kilku miejscach granicą państwową w konsekwencji przyznania części Górnego Śląska Polsce w 1922 r. Jako że zarząd, warsztaty naprawcze i główne węzły pozostały w Bytomiu w granicach Niemiec, konieczna okazała się budowa dodatkowych odcinków łączących północną, wschodnią i południową część sieci po polskiej stronie w okresie międzywojennym[2]. W odróżnieniu od większości kolei wąskotorowych zarządzanych wówczas przez samorządy lokalne GKW znalazły się wówczas pod państwowymi zarządami kolejowymi Rzeszy Niemieckiej (DR) i Polski (PKP).

Po 1945 roku, w konsekwencji przesunięcia granicy Polskiej na zachód, Górnośląskie koleje Wąskotorowe (które w okresie II wojny światowej ponownie scalono pod zarządem niemieckim), a także linię Gliwice Trynek - Racibórz (na której prowadzony był do 1991 roku regularny ruch pasażerski) połączono pod zarządem PKP. GKW były kluczowym elementem lokalnego systemu transportowego w miastach GOP, a sieć licząca w szczytowym okresie rozwoju ponad 230 km długości obejmowała trójkątny obszar sięgający po miejscowości Żyglin i Bibiela na północy, Racibórz na płd. zachodzie, Mysłowice na płd. wschodzie. GKW łączyły setki kopalń, hut, fabryk i elektrowni aglomeracji, służąc lokalnemu transportowi ładunków masowych, a w szczytowym okresie przewozów 1950-1970 masa ładunków przewożonych rocznie przez GKW wynosiła 5-6 milionów ton.

W okresie przemian ustrojowych po 1989 roku PKP stopniowo zrezygnowały z obsługi kolei wąskotorowych i przystąpiły do ich likwidacji, przy czym na mocy ustawy o restrukturyzacji PKP zaistniała możliwość nieodpłatnego przejęcia ich majątku przez gminy. Skorzystały z niej w 2002 roku miasta Bytom, Tarnowskie Góry i Miasteczko Śląskie, a także Kuźnia Raciborska i Racibórz (w przypadku dwóch ostatnich gmin był to precedens, jako że na ich terenie od 1996 roku nie było czynnych szlaków). W 2003 roku GKW obchodziły 150-lecie istnienia.

Do dziś pozostała czynna tylko jedna, najstarsza linia historyczna (Bytom Wąsk.Miasteczko Śląskie Wąsk.) z regularnym ruchem turystycznym, której operatorem jest Stowarzyszenie Górnośląskich Kolei Wąskotorowych. Ponadto ruch prowadzony jest na fragmencie dawnej kolei Gliwice Trynek - Racibórz w rejonie czynnego skansenu kolejowego na stacji Rudy, zarządzanego przez jednostkę gminy Kuźnia Raciborska.

Zobacz też[edytuj]

Przypisy

  1. Tramwaje w Polsce. Justyna Żurawicz (red.). Łódź: Dom Wydawniczy Księży Młyn, 2013, s. 75. ISBN 978-83-7729-215-0.
  2. a b c d Krzysztof Soida: „Wąskotorowe drogi: koleje polskie” w: Młody Technik nr 5/1986, s. 7-10.

Linki zewnętrzne[edytuj]