Urzędy senatorskie

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Przejdź do nawigacji Przejdź do wyszukiwania
Plan izby senatorskiej z zaznaczonymi miejscami zasiadania senatorów i ministrów, ilustracja z La Pologne historique, littéraire, monumentale et illustrée Leonarda Chodźki z 1839 roku

Urzędy senatorskie I Rzeczypospolitej.

Ostateczny skład senatu I Rzeczypospolitej ukształtował się w czasie panowania Zygmunta I Starego. W skład senatu wchodzili wówczas z urzędu: arcybiskupi i biskupi katoliccy, wojewodowie, kasztelanowie (konarscy z województw kujawskich) i niektórzy ministrowie. Na początku XVI w. senat liczył 87 osób, a po przyłączeniu Mazowsza – 94 osoby. W 1569 roku w związku z unią lubelską i wprowadzeniem do senatu urzędników litewskich rozszerzył się do 136 osób. Kolejne rozszerzenie miało miejsce w 1598.

Porządek zasiadania w senacie (starszeństwo) ustalił pod koniec panowania Zygmunt I Stary. Zmienił się on w 1569 roku, a ponownie dopiero w 1768, kiedy to utworzono województwo gnieźnieńskie.

Senatorowie duchowni[edytuj | edytuj kod]

 Zobacz też kategorię: Senatorowie duchowni I Rzeczypospolitej.

Pierwszym senatorem był interrex, prymas, arcybiskup gnieźnieński.

Zgodnie z Porządkiem Rady Koronney, Polskiey y Litewskiey, iako iuż iedney Rzpltey, postanowionym przez Krola I. M. y Radę Koronną, w Lublinie, na Seymie Walnym spolnym roku P. 1569[1], szli za nim senatorowie duchowni: arcybiskup lwowski, biskup krakowski, biskup kujawski, biskup wileński[2], na zmianę z biskupem poznańskim, biskup płocki[3] na zmianę z biskupem warmińskim[4], biskup łucki[4], biskup przemyski, biskup miednicki (żmudzki), biskup chełmiński[4], biskup chełmski, biskup kijowski[4], biskup kamieniecki, biskup smoleński[5]. W 1593 włączono biskupa wendeńskiego[4].

Senatorowie świeccy[edytuj | edytuj kod]

 Zobacz też kategorię: Senatorowie świeccy I Rzeczypospolitej.

Wojewodowie[6][edytuj | edytuj kod]

Najwyższą pozycję wśród senatorów świeckich miał kasztelan krakowski.

Po nim następowali wojewodowie i wyróżnieni kasztelanowie (wileński, trocki): wojewoda krakowski na zmianę z wojewodą poznańskim, wojewoda wileński, wojewoda sandomierski, kasztelan wileński, wojewoda sieradzki, wojewoda trocki, wojewoda kaliski, kasztelan trocki, wojewoda łęczycki, starosta generalny żmudzki, wojewoda brzeski (kujawski), wojewoda kijowski, wojewoda inowrocławski, wojewoda ruski, wojewoda wołyński, wojewoda podolski, wojewoda smoleński, wojewoda lubelski, wojewoda połocki, wojewoda bełski, wojewoda nowogrodzki, wojewoda płocki, wojewoda witebski, wojewoda mazowiecki, wojewoda podlaski, wojewoda rawski, wojewoda brzeski litewski, wojewoda chełmiński, wojewoda mścisławski, wojewoda malborski, wojewoda bracławski, wojewoda pomorski i wojewoda miński. Od 1598 doszły 3 nowe województwa: wojewoda wendeński, wojewoda parnawski i wojewoda dorpacki (także znany jako wojewoda derpski). W 1635 utworzono województwo czernihowskie, od 1667 już tylko tytularne, a wojewoda czernihowski zasiadał w senacie jako ostatni z wojewodów.

Kasztelanowie więksi[edytuj | edytuj kod]

 Zobacz też kategorię: Kasztelanowie więksi.

Dalej trzydziestu jeden kasztelanów większych (krzesłowych): kasztelan poznański, kasztelan sandomierski (sandomirski), kasztelan kaliski, kasztelan wojnicki, kasztelan gnieźnieński, kasztelan sieradzki, kasztelan łęczycki, kasztelan żmudzki, kasztelan brzeski (kujawski, brzeskokujawski), kasztelan kijowski, kasztelan inowrocławski, kasztelan lwowski, kasztelan wołyński, kasztelan kamieniecki (kamienicki-podolski), kasztelan smoleński, kasztelan lubelski, kasztelan połocki, kasztelan bełski (bełzki), kasztelan nowogrodzki, kasztelan płocki, kasztelan witebski, kasztelan czerski, kasztelan podlaski, kasztelan rawski, kasztelan brzeski (litewski, brzeskolitewski, brześciański), kasztelan chełmiński, kasztelan mścisławski, kasztelan elbląski, kasztelan bracławski, kasztelan gdański, kasztelan miński, kasztelan mazowiecki[7].

Kasztelanowie mniejsi[edytuj | edytuj kod]

 Zobacz też kategorię: Kasztelanowie mniejsi.

Za nimi plasowali się kasztelanowie mniejsi nazywani też drążkowymi, gdyż zasiadali w izbie senatorskiej na końcu i nie na krzesłach, ale na wąskich ławach pod ścianą. Było ich czterdziestu dziewięciu. W kolejności byli to: kasztelan inflancki; kasztelan czernihowski; kasztelan sandecki (sądecki); kasztelan międzyrzecki; kasztelan wiślicki; kasztelan biecki; kasztelan rogoziński; kasztelan radomski; kasztelan zawichostski (zawichojski); kasztelan lendzki (lądzki); kasztelan szremski (śremski); kasztelan żarnowski; kasztelan małogoski; kasztelan wieluński; kasztelan przemyski; kasztelan halicki; kasztelan sanocki; kasztelan chełmski; kasztelan dobrzyński; kasztelan połaniecki; kasztelan przementski (przemęcki); kasztelan krzywiński ; kasztelan czchowski (czechowski); kasztelan nakielski; kasztelan rozprzański (rozpierski); kasztelan biechowski; kasztelan bydgoski; kasztelan brzeziński; kasztelan kruświcki (kruszwicki); kasztelan oświęcimski; kasztelan kamiński (kamieński); kasztelan spycimirski (spicymierski); kasztelan inowłodzki; kasztelan kowalski; kasztelan santocki; kasztelan sochaczewski; kasztelan warszawski; kasztelan goślicki (gostyniński); kasztelan wiski; kasztelan raciąski; kasztelan sierpecki (sierpski); kasztelan wyszogrodzki; kasztelan rypiński; kasztelan zakroczymski; kasztelan ciechanowski; kasztelan liwski, kasztelan słoński; kasztelan lubaczowski (lunaczowski). Później utworzono także urzędy kasztelana wendeckiego (wendeńskiego), dorpackiego (derpskiego) i parnawskiego.

Kasztelanowie konarscy[edytuj | edytuj kod]

 Zobacz też kategorię: Kasztelanowie konarscy.

Na końcu senatorskich urzędów ziemskich, trzech tzw. kasztelanów konarskich (koniuszych): konarski sieradzki, łęczycki i inowrocławski.

Ministrowie[edytuj | edytuj kod]

Formalnie ostatni w hierarchii (choć w rzeczywistości ich znaczenie było pierwszoplanowe) znajdowali się ministrowie. Od 1569 w senacie było ich dziesięciu, w następującej kolejności: marszałek wielki koronny, marszałek wielki litewski, kanclerz wielki koronny, kanclerz wielki litewski, podkanclerzy koronny, podkanclerzy litewski, podskarbi wielki koronny, podskarbi wielki litewski, marszałek nadworny koronny, marszałek nadworny litewski. Teoretycznie odpowiedni ministrowie koronni i litewscy byli sobie równi, ale w praktyce pierwszeństwo brali dygnitarze koronni, gdyż król częściej przebywał w Koronie. Ze znaczniejszych dygnitarzy w senacie nie zasiadali hetmani ponieważ urząd ten uformował się w XVI wieku, kiedy skład senatu był już sformalizowany (po Unii Lubelskiej). Jednak hetmani bardzo często zasiadali w senacie z racji posiadania też innych godności (wojewodzińskich bądź kasztelańskich).

Dopiero w 1768 do senatu z urzędu zaliczeni zostali obaj hetmani wielcy, a w 1775 podskarbi nadworni.

Hierarchia senatorów odpowiadała starszeństwu diecezji, województw i ziem. Miała znaczenie nie tylko podczas obrad senatu ale i ustalała szczeble kariery urzędniczej a w zasadzie godności honorowych jakimi były zasadniczo senatorskie urzędy świeckie z wyjątkiem ministerialnych.

Mianowanie urzędników senatorskich leżało w kompetencji króla. Prawo to było ograniczone dożywotnością urzędów. Tu z pomocą władcom przyszła niska teoretycznie ranga urzędników ministerialnych. Niewygodnego ministra można było się pozbyć awansując go na godniejsze, ale praktycznie mało znaczące stanowisko kasztelana czy wojewody. Innym powodem utraty urzędu było skazanie przez sąd sejmowy.

Lista urzędów senatorskich[8][edytuj | edytuj kod]

Ministerstwo koronne[edytuj | edytuj kod]

  • marszałek wielki koronny
  • hetman wielki koronny
  • kanclerz wielki koronny
  • podkanclerzy koronny
  • podskarbi wielki koronny
  • marszałek nadworny koronny
  • hetman polny koronny
  • podskarbi nadworny koronny
  • Ministerstwo litewskie[edytuj | edytuj kod]

  • marszałek wielki litewski
  • hetman wielki litewski
  • kanclerz wielki litewski
  • podkanclerzy litewski
  • podskarbi wielki litewski
  • marszałek nadworny litewski
  • hetman polny litewski
  • podskarbi nadworny litewski
  • Województwo bełskie[edytuj | edytuj kod]

  • wojewoda bełski
  • kasztelan bełski
  • kasztelan lubaczowski
  • kasztelan buski
  • Województwo brzeskokujawskie[edytuj | edytuj kod]

  • biskup kujawski
  • wojewoda brzeskokujawski
  • kasztelan brzeskokujawski
  • kasztelan kruszwicki
  • kasztelan kowalski
  • kasztelan konarskokujawski
  • Województwo brzeskolitewskie[edytuj | edytuj kod]

  • wojewoda brzeski litewski
  • kasztelan brzeski litewski
  • kasztelan piński
  • Województwo bracławskie[edytuj | edytuj kod]

  • wojewoda bracławski
  • kasztelan bracławski
  • Województwo chełmińskie[edytuj | edytuj kod]

  • biskup chełmiński
  • wojewoda chełmiński
  • kasztelan chełmiński
  • Województwo czernihowskie[edytuj | edytuj kod]

  • wojewoda czernihowski
  • kasztelan czernihowski
  • Województwo inflanckie[edytuj | edytuj kod]

  • biskup inflancki
  • wojewoda inflancki
  • wojewoda dorpacki
  • kasztelan inflancki
  • kasztelan dorpacki
  • Województwo inowrocławskie[edytuj | edytuj kod]

  • wojewoda inowrocławski
  • kasztelan inowrocławski
  • kasztelan dobrzyński
  • kasztelan bydgoski
  • kasztelan rypiński
  • kasztelan słoński
  • Województwo kaliskie[edytuj | edytuj kod]

  • arcybiskup gnieźnieński
  • wojewoda kaliski
  • wojewoda gnieźnieński
  • kasztelan kaliski
  • kasztelan gnieźnieński
  • kasztelan lędzki
  • kasztelan nakielski
  • kasztelan biechowski
  • kasztelan kamiński
  • Województwo kijowskie[edytuj | edytuj kod]

  • biskup kijowski
  • metropolita kijowski unicki
  • wojewoda kijowski
  • kasztelan kijowski
  • kasztelan żytomierski
  • kasztelan owrucki
  • Województwo krakowskie[edytuj | edytuj kod]

  • biskup krakowski
  • wojewoda krakowski
  • kasztelan krakowski
  • kasztelan wojnicki
  • kasztelan sądecki
  • kasztelan biecki
  • kasztelan oświęcimski
  • Województwo łęczyckie[edytuj | edytuj kod]

  • wojewoda łęczycki
  • kasztelan łęczycki
  • kasztelan brzeziński
  • kasztelan inowłodzki
  • kasztelan konarski łęczycki
  • Województwo lubelskie[edytuj | edytuj kod]

  • wojewoda lubelski
  • kasztelan lubelski
  • kasztelan łukowski
  • Województwo malborskie[edytuj | edytuj kod]

  • wojewoda malborski
  • kasztelan elbląski
  • Województwo mazowieckie[edytuj | edytuj kod]

  • wojewoda mazowiecki
  • wojewoda ciechanowski
  • wojewoda warszawski
  • kasztelan czerski
  • kasztelan mazowiecki
  • kasztelan warszawski
  • kasztelan wiski
  • kasztelan wyszogrodzki
  • kasztelan zakroczymski
  • kasztelan ciechanowski
  • kasztelan liwski
  • Województwo mińskie[edytuj | edytuj kod]

  • wojewoda miński
  • kasztelan miński
  • kasztelan mozyrski
  • Województwo mścisławskie[edytuj | edytuj kod]

  • wojewoda mścisławski
  • kasztelan mścisławski
  • Województwo nowogrodzkie[edytuj | edytuj kod]

  • wojewoda nowogrodzki
  • kasztelan nowogrodzki
  • kasztelan słonimski
  • kasztelan wołkowyski
  • Województwo parnawskie[edytuj | edytuj kod]

  • wojewoda parnawski
  • kasztelan parnawski
  • Województwo podlaskie[edytuj | edytuj kod]

  • wojewoda podlaski
  • kasztelan podlaski
  • Województwo podolskie[edytuj | edytuj kod]

  • biskup kamieniecki
  • wojewoda podolski
  • kasztelan kamieniecki
  • Województwo płockie[edytuj | edytuj kod]

  • biskup płocki
  • wojewoda płocki
  • kasztelan płocki
  • kasztelan raciąski
  • kasztelan sierpski
  • Województwo połockie[edytuj | edytuj kod]

  • wojewoda połocki
  • kasztelan połocki
  • Województwo pomorskie[edytuj | edytuj kod]

  • wojewoda pomorski
  • kasztelan gdański
  • Województwo poznańskie[edytuj | edytuj kod]

  • biskup poznański
  • wojewoda poznański
  • kasztelan poznański
  • kasztelan międzyrzecki
  • kasztelan rogoziński
  • kasztelan śremski
  • kasztelan przemęcki
  • kasztelan krzywiński
  • kasztelan santocki
  • Województwo rawskie[edytuj | edytuj kod]

  • wojewoda rawski
  • kasztelan rawski
  • kasztelan sochaczewski
  • kasztelan gostyniński
  • Województwo ruskie[edytuj | edytuj kod]

  • arcybiskup lwowski
  • biskup przemyski
  • biskup chełmski
  • wojewoda ruski
  • kasztelan lwowski
  • kasztelan przemyski
  • kasztelan halicki
  • kasztelan sanocki
  • kasztelan chełmski
  • Województwo sandomierskie[edytuj | edytuj kod]

  • wojewoda sandomierski
  • kasztelan sandomierski
  • kasztelan wiślicki
  • kasztelan radomski
  • kasztelan zawichojski
  • kasztelan żarnowski
  • kasztelan małogoski
  • kasztelan połaniecki
  • kasztelan czechowski
  • Województwo sieradzkie[edytuj | edytuj kod]

  • wojewoda sieradzki
  • kasztelan sieradzki
  • kasztelan wieluński
  • kasztelan rozpierski
  • kasztelan spicymierski
  • kasztelan konarski sieradzki
  • Województwo smoleńskie[edytuj | edytuj kod]

  • biskup smoleński
  • wojewoda smoleński
  • kasztelan smoleński
  • kasztelan starodubowski
  • Województwo trockie[edytuj | edytuj kod]

  • wojewoda trocki
  • wojewoda merecki
  • wojewoda grodzieński
  • kasztelan trocki
  • kasztelan grodzieński
  • kasztelan kowieński
  • kasztelan merecki
  • Województwo wendeńskie[edytuj | edytuj kod]

  • wojewoda wendeński
  • kasztelan wendeński
  • Województwo wileńskie[edytuj | edytuj kod]

  • biskup wileński
  • wojewoda brasławski
  • wojewoda wileński
  • kasztelan wileński
  • kasztelan brasławski
  • kasztelan lidzki
  • kasztelan oszmiański
  • kasztelan wiłkomierski
  • Województwo witebskie[edytuj | edytuj kod]

  • wojewoda witebski
  • kasztelan witebski
  • kasztelan orszański
  • Województwo wołyńskie[edytuj | edytuj kod]

  • biskup łucki
  • wojewoda wołyński
  • kasztelan wołyński
  • Księstwo warmińskie[edytuj | edytuj kod]

  • biskup warmiński
  • Księstwo żmudzkie[edytuj | edytuj kod]

  • biskup żmudzki
  • starosta żmudzki
  • kasztelan żmudzki
  • Zobacz też[edytuj | edytuj kod]

     Zobacz też kategorię: Senatorowie I Rzeczypospolitej.

    Przypisy[edytuj | edytuj kod]

    1. Volumina legum, t. II, s. 94
    2. Wchodził w skład Senatu od 1569 roku, Edward Opaliński, Sejm srebrnego wieku, 1587-1652, Warszawa 2001, s.25.
    3. Wchodził w skład Senatu od 1495 roku, Ibidem
    4. a b c d e Wchodził w skład Senatu od 1569 roku, Ibidem.
    5. Formalnie włączony w skład Senatu w 1638 roku, Ibidem.
    6. kasztelan krakowski, wileński, trocki oraz starosta generalny żmudzki zaliczany był do wojewodów
    7. kasztelanowie więksi w 1768 roku, zajmowali 70 miejsce w Senacie, Złota Księga szlachty polskiej r. XVI, Poznań 1894, s. 221.
    8. Senat I RP - Wielka Genealogia Minakowskiego - M.J. Minakowski, Sejm-Wielki.pl [dostęp 2021-01-18].

    Linki zewnętrzne[edytuj | edytuj kod]