Przemęt (województwo wielkopolskie)

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Przejdź do nawigacji Przejdź do wyszukiwania
Przemęt
Herb
Herb Przemętu
Kościół św. Jana Chrzciciela (dawny kościół cysterski)
Kościół św. Jana Chrzciciela (dawny kościół cysterski)
Państwo  Polska
Województwo wielkopolskie
Powiat wolsztyński
Gmina Przemęt
Liczba ludności (2011) 1612[1]
Strefa numeracyjna (+48) 65
Kod pocztowy 64-234
Tablice rejestracyjne PWL
SIMC 0375527
Położenie na mapie gminy Przemęt
Mapa lokalizacyjna gminy Przemęt
Przemęt
Przemęt
Położenie na mapie powiatu wolsztyńskiego
Mapa lokalizacyjna powiatu wolsztyńskiego
Przemęt
Przemęt
Położenie na mapie województwa wielkopolskiego
Mapa lokalizacyjna województwa wielkopolskiego
Przemęt
Przemęt
Położenie na mapie Polski
Mapa lokalizacyjna Polski
Przemęt
Przemęt
Ziemia52°00′32″N 16°17′59″E/52,008889 16,299722
Strona internetowa miejscowości

Przemęt (niem. Priment[2]) – wieś (ok. 1311–1797 miasto) w Polsce położona w województwie wielkopolskim, w powiecie wolsztyńskim. Jest siedzibą gminy Przemęt. Miejscowość leży na trasie Szlaku Cysterskiego[3], nad jeziorami: Przemęckim Dużym i Małym oraz Południowym Kanałem Obry[4].

Przemęt uzyskał lokację miejską przed 1299 rokiem, zdegradowany 1 czerwca 1797 roku[5][6]. Prywatne miasto duchowne, własność opata cystersów w Przemęcie pod koniec XVI wieku leżało w powiecie kościańskim województwa poznańskiego[7].

Nazwa[edytuj | edytuj kod]

Nazwa wsi wywodzi się od brodu przez bagna (przez męty)[potrzebny przypis] lub od staropolskiego imienia Przemęt.

Miejscowość pod nazwą Przemant wymieniona jest w łacińskim dokumencie wydanym w Poznaniu w 1281 roku sygnowanym przez króla polskiego Przemysła II wymieniającego plebana przemęckiego Klemensa łac. "domino Clemente plebano de Przemant"[8].

Historia[edytuj | edytuj kod]

Ślady kultury łużyckiej pochodzą z około XII wiek p.n.e. W przeszłości była to jedna z najstarszych osad na pograniczu wielkopolsko-śląskim. W XI wieku wybudowano gród piastowski. Przemęt był ważnym ośrodkiem, wzmiankowanym po raz pierwszy jako gród kasztelański w 1210 roku[9][10]. U schyłku XIII wieku lokowano tu miasto królewskie (zapewne po 1296 r., gdy tereny te opanował książę głogowski Henryk). Edmund Callier wskazuje, że Przemęt był miastem już około 1140 roku[2]. Między 1261 i 1312 istniał powiat (districtus) przemęcki[2]. W 1395 roku król Władysław II Jagiełło miasto i gród wraz z należącymi do niego wsiami zastawił Borkom z Gryżyny[2]. Gdy w obliczu wojny z Krzyżakami nie było widoków na rychły wykup zastawu, król 3 lipca 1408 roku zgodził się oddać Przemęt cystersom pod warunkiem wykupienia przez nich zastawu. Zakonnicy pozostali w Przemęcie do 1805 roku. W 1656 w czasie potopu szwedzkiego miasto zostało zniszczone, podobnie jak i w czasie wojen w latach 1702-1710 i 1756-1763. W tym okresie działał tutaj kompozytor polski Benedykt Cichoszewski. Z powodu słabego rozwoju 1 czerwca 1797 roku Przemęt utracił prawa miejskie[2]. Klasztor skasowano w 1805 roku[10]. Po rozbiorach dobra cysterskie skonfiskował rząd pruski i sprzedał marszałkowi dworu, hrabiemu von Keyserlink[2]. Okolica zachowała polski charakter, a okoliczni gospodarze 18 maja 1866 roku powołali jedno z najstarszych w Wielkopolsce kółek rolniczych.

W okresie Wielkiego Księstwa Poznańskiego (1815-1848) miejscowość wzmiankowana jako Przement należała do wsi większych w ówczesnym powiecie babimojskim rejencji poznańskiej[11]. Przement należał do kaszczorskiego okręgu policyjnego tego powiatu i stanowił część majątku Kaszczor, który należał wówczas do rządu Królestwa Prus w Berlinie[11]. Według spisu urzędowego z 1837 roku Przement liczył 272 mieszkańców, którzy zamieszkiwali 38 dymów (domostw)[11]. Pod koniec XIX wieku Przemęt, nadal w powiecie babimojskim liczył 38 domostw i 453 mieszkańców[2]. We wsi istniała wtedy m.in. parafia, poczta i gorzelnia[2].

Po I wojnie światowej Przemęt znalazł się w Polsce. Od 1975 jest siedzibą gminy.

W latach 1975–1998 miejscowość administracyjnie należała do województwa leszczyńskiego[4].

Zabytki[edytuj | edytuj kod]

Zabytkowymi obiektami w Przemęcie jest założenie urbanistyczne z XIII-XIX wieku oraz obiekty sakralne[12]:

Turystyka[edytuj | edytuj kod]

Przemęt znajduje się na skraju Przemęckiego Parku Krajobrazowego[4]. Wieś jest ważnym ośrodkiem turystyki wodnej: w Przemęcie rozpoczyna i kończy się kajakowy Szlak Konwaliowy[4].

Przez miejscowość przebiega również Szlak Cysterski[3] oraz pieszy szlak czarny OlejnicaPerkowo – Przemęt – Błotnica[4].

Przypisy[edytuj | edytuj kod]

  1. Ludność - struktura według ekonomicznych grup wieku. Stan w dniu 31.03.2011 r.. Główny Urząd Statystyczny. [dostęp 17 lipca 2015]. [zarchiwizowane z tego adresu (26 czerwca 2015)].
  2. a b c d e f g h Przemęt (1) w Słowniku geograficznym Królestwa Polskiego. T. IX: Pożajście – Ruksze. Warszawa 1888.
  3. a b Szlak Cysterski w Polsce. Szlak Cysterski, 2008. [dostęp 3 lipca 2016].
  4. a b c d e Alicja Dziewulska, Jan Maj: Kościan: mapa topograficzna Polski. Wydanie turystyczne. Warszawa: Państwowe Przedsiębiorstwo Geodezyjno-Kartograficzne, 1997. ISBN 83-7135-149-6.
  5. Historisch statistisch topographische Beschreibung von Südpreußen
  6. Robert Krzysztofik, Lokacje miejskie na obszarze Polski. Dokumentacja geograficzno-historyczna, Katowice 2007, s. 62-63.
  7. Atlas historyczny Polski. Wielkopolska w drugiej połowie XVI wieku. Część II. Komentarz. Indeksy, Warszawa 2017, s. 247.
  8. "Kodeks dyplomatyczny Wielkopolski", tom I, Biblioteka Kórnicka, Poznań 1877, ss.468-469
  9. Jerzy Kwiatek: Polska – Urokliwy świat małych miasteczek. Wyd. 3. Warszawa: Sport i Turystyka MUZA SA, 2006, s. 448. ISBN 83-7319-993-4.
  10. a b Włodzimierz Łęcki: Wielkopolska. Warszawa: Sport i Turystyka, 1996, s. 422-423. ISBN 83-7079-589-7.
  11. a b c Leon Plater: Opisanie historyczno-statystyczne Wielkiego Ksie̜stwa Poznańskiego. Lipsk: Ksie̜garnia Zagraniczna (Librairie Étrangère), 1846, s. 190.
  12. Wykaz zabytków nieruchomych wpisanych do rejestru zabytków na terenie województwa wielkopolskiego. Narodowy Instytut Dziedzictwa. s. 248. [dostęp 6 marca 2016].

Bibliografia[edytuj | edytuj kod]

  • Martin Sprungala: Die deutsche Klostersiedlung Mauche (Mochy) und das Primenter Land (in Großpolen/ Wielkopolska) – zwischen Ethnizität und Konfessionalität. Langwaden: 2000. ISBN 3-934551-08-4. (niem.)