Kasztelan

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Przejdź do nawigacji Przejdź do wyszukiwania
Ten artykuł dotyczy tytuł urzędnika. Zobacz też: piwo o tej nazwie.

Kasztelan (łac. comes castellanus, komes grodowy, żupan; nazwa kasztelan pojawia się w XII w.) – urzędnik lokalny w średniowiecznej Polsce. Zajmował się administracją gospodarczą (ściąganiem danin na rzecz panującego), obroną i sądownictwem na terenie kasztelanii. Podlegali mu chorąży, wojski, sędzia grodowy i włodarz.

Średniowiecze[edytuj | edytuj kod]

Od początku XIII wieku w źródłach pochodzących z ziem polskich pojawia się urząd kasztelana i okręg przez niego zarządzany – kasztelania. Nie do końca jest jasne w jakim stosunku pozostawali kasztelani do wcześniejszych zarządców okręgów grodowych – żupanów. W tym samym okresie w Niemczech, cesarz Konrad III dokonał reformy administracji i utworzył urząd burgrabiego, możliwe, że Piastowie opierali się na wzorach niemieckich. Na ogół przyjmuje się jednak, że kasztelan był zwyczajnie kontynuacją urzędu pana grodowego, pod zmienioną nazwą[1]. Okręgi kasztelańskie były zazwyczaj dużo mniejsze od swych poprzedników, choć zależało to od regionu. W ziemi krakowskiej było 6 kasztelanii, w sandomierskiej 4, w sieradzkiej 3, natomiast w Wielkopolsce ich liczba dochodziła 30, na Kujawach i ziemi dobrzyńskiej 13[1], a na Śląsku aż 60[2].

Kompetencje kasztelana były bardzo szerokie – obejmowały sądownictwo, skarbowość, zarząd dóbr książęcych, a przede wszystkim kwestie wojskowe: podstawowym zadaniem kasztelana była obrona grodu. W sprawowaniu tych funkcji wspomagali go: chorąży (vexillifer) odpowiedzialny za gromadzenie rycerstwa do walki, wojski (tribunus) zastępujący go w sprawach wojskowych, sędzia grodowy (iudex castri) i zajmujący się sprawami gospodarczymi włodarz (vilicus)[3]. Kasztelan i jego otoczenie utrzymywali się z pewnego udziału w ściąganych przez siebie daninach.

Pozycja kasztelana, początkowo wysoka, zaczęła spadać wraz z postępami rozdrobnienia - coraz mniejsze księstwa nie potrzebowały licznej administracji lokalnej. Ponadto nadawanie immunitetów wyłączało spod władzy kasztelana całe obszary. W końcowym okresie rozbicia dzielnicowego kasztelan stał się urzędem honorowym bez żadnej realnej władzy[4]. Wprowadzenie urzędu starosty w czasie panowania czeskiego pozbawiło kasztelana resztek władzy, a podział na kasztelanie zastępował podział na powiaty. Proces ten ułatwiało przyłączenie Rusi, na której ów urząd nigdy nie istniał. Ostatnie uprawnienia sądowe kasztelana zostały przeniesione na sądy ziemskie w 1454 roku[5]. Władysław Łokietek podjął w pierwszych latach swych rządów próbę likwidacji kasztelanii poprzez ich nieobsadzanie (przede wszystkim w Wielkopolsce). Proces ten zahamował Kazimierz Wielki[6]. Wraz z upadkiem znaczenia kasztelana znaczenie utraciły także jego urzędy pomocnicze.

Lista kasztelanii[7][edytuj | edytuj kod]

  • kasztelan bełski
  • kasztelan lubaczowski
  • kasztelan buski
  • kasztelan brzeskokujawski
  • kasztelan kruszwicki
  • kasztelan kowalski
  • kasztelan konarskokujawski
  • kasztelan brzeski litewski
  • kasztelan piński
  • kasztelan bracławski
  • kasztelan chełmiński
  • kasztelan czernihowski
  • kasztelan inflancki
  • kasztelan dorpacki
  • kasztelan inowrocławski
  • kasztelan dobrzyński
  • kasztelan bydgoski
  • kasztelan rypiński
  • kasztelan słoński
  • kasztelan kaliski
  • kasztelan gnieźnieński
  • kasztelan lędzki
  • kasztelan nakielski
  • kasztelan biechowski
  • kasztelan kamiński
  • kasztelan kijowski
  • kasztelan żytomierski
  • kasztelan owrucki
  • kasztelan krakowski
  • kasztelan wojnicki
  • kasztelan sądecki
  • kasztelan biecki
  • kasztelan oświęcimski
  • kasztelan łęczycki
  • kasztelan brzeziński
  • kasztelan inowłodzki
  • kasztelan konarski łęczycki
  • kasztelan lubelski
  • kasztelan łukowski
  • kasztelan elbląski
  • kasztelan czerski
  • kasztelan mazowiecki
  • kasztelan warszawski
  • kasztelan wiski
  • kasztelan wyszogrodzki
  • kasztelan zakroczymski
  • kasztelan ciechanowski
  • kasztelan liwski
  • kasztelan miński
  • kasztelan mozyrski
  • kasztelan mścisławski
  • kasztelan nowogrodzki
  • kasztelan słonimski
  • kasztelan wołkowyski
  • kasztelan parnawski
  • kasztelan podlaski
  • kasztelan kamieniecki
  • kasztelan płocki
  • kasztelan raciąski
  • kasztelan sierpski
  • kasztelan połocki
  • kasztelan gdański
  • kasztelan poznański
  • kasztelan międzyrzecki
  • kasztelan rogoziński
  • kasztelan śremski
  • kasztelan przemęcki
  • kasztelan krzywiński
  • kasztelan santocki
  • kasztelan rawski
  • kasztelan sochaczewski
  • kasztelan gostyniński
  • kasztelan lwowski
  • kasztelan przemyski
  • kasztelan halicki
  • kasztelan sanocki
  • kasztelan chełmski
  • kasztelan sandomierski
  • kasztelan wiślicki
  • kasztelan radomski
  • kasztelan zawichojski
  • kasztelan żarnowski
  • kasztelan małogoski
  • kasztelan połaniecki
  • kasztelan czechowski
  • kasztelan sieradzki
  • kasztelan wieluński
  • kasztelan rozpierski
  • kasztelan spicymierski
  • kasztelan konarski sieradzki
  • kasztelan smoleński
  • kasztelan starodubowski
  • kasztelan trocki
  • kasztelan grodzieński
  • kasztelan kowieński
  • kasztelan merecki
  • kasztelan wendeński
  • kasztelan wileński
  • kasztelan brasławski
  • kasztelan lidzki
  • kasztelan oszmiański
  • kasztelan wiłkomierski
  • kasztelan witebski
  • kasztelan orszański
  • kasztelan wołyński
  • kasztelan żmudzki
  • Hierarchia[edytuj | edytuj kod]

    Wśród urzędów senatorskich I Rzeczypospolitej najwyższą pozycję między senatorami świeckimi miał kasztelan krakowski, wyższą nawet od wojewodów. Kasztelanowie wileński i trocki także zasiadali pomiędzy wojewodami. Za wojewodami siedziało trzydziestu jeden kasztelanów większych (krzesłowych): kasztelan poznański, kasztelan sandomierski (sandomirski), kasztelan kaliski, kasztelan wojnicki, kasztelan gnieźnieński, kasztelan sieradzki, kasztelan łęczycki, kasztelan żmudzki, kasztelan brzeski (kujawski, brzesko-kujawski), kasztelan kijowski, kasztelan inowrocławski, kasztelan lwowski, kasztelan wołyński, kasztelan kamieniecki (kamienicki-podolski), kasztelan smoleński, kasztelan lubelski, kasztelan połocki (połocki), kasztelan bełski (bełzki), kasztelan nowogrodzki, kasztelan płocki, kasztelan witebski, kasztelan czerski, kasztelan żarnowski, kasztelan podlaski, kasztelan rawski, kasztelan brzeski (litewski, brzesko-litewski), kasztelan chełmiński, kasztelan mścisławski, kasztelan elbląski, kasztelan bracławski, kasztelan gdański i kasztelan miński.

    Za nimi plasowali się kasztelanowie mniejsi nazywani też drążkowymi, gdyż zasiadali w izbie senatorskiej na końcu i nie na krzesłach, ale na wąskich ławach pod ścianą. Dopiero w 1775 r. zniesiono tę dyskryminację. Było ich czterdziestu dziewięciu. W kolejności byli to: k. inflancki; k. czernihowski; k. sandecki (sądecki); k. międzyrzecki; k. wiślicki; k. biecki; k. rogoziński; k. radomski; k. zawichostski (zawichojski); k. lendzki (lądzki); k. szremski (śremski); k. żarnowski; k. małogoski; k. wieluński; k. przemyski; k. halicki; k. sanocki; k. chełmski; k. dobrzyński; k. połaniecki; k. przementski (przemęcki); k. krzywiński; k. czechowski; k. nakielski; k. rozbirski (rospierski); k. biechowski; k. bydgoski; k. brzeziński; k. kruświcki (kruszwicki); k. oświęcimski; k. kamiński (kamieński); k. spicimirski (spicymierski); k. inowłodzki; k. kowalski; k. santocki; k. sochaczewski; k. warszawski; k. goślicki (gostyniński); k. wiski; k. raciązki (raciąski); k. sierpecki; k. wyszogrodzki; k. rypiński; k. zakroczymski; k. ciechanowski; k. liwski, k. stoński (słoński); k. lubaczowski (lunaczowski). Później utworzono także urzędy k. wendeckiego (wendeńskiego), dorpackiego (derpskiego) i parnawskiego.

    I na sam koniec senatorskich urzędów ziemskich, trzech tzw. kasztelanów konarskich (koniuszych): konarski sieradzki, łęczycki i inowłocławski.

    Co do kasztelanów konarskich, to jest przykład niekompetencji ówczesnych urzędników. Dawnymi czasy (do XIV wieku) „konarski” był nazwą urzędu koniuszego. Później tej nazwy zapomniano, zachowała się tylko w tych trzech ziemiach (Kujawy, łęczyckie, sieradzkie). Ale nawet tam nikt nie pamiętał, że chodzi o koniuszych. Jakimś trafem uznano, że „konarski” to kasztelan z miejscowości o nazwie Konary. Gdy powstawał senat i włączano doń wszystkich senatorów mniejszych, trzej konarscy zostali zaliczeni w poczet kasztelanów. Jak pisze Z. Góralski: „W ten sposób drogą omyłki nigdy nie sprostowanej, w Senacie Rzeczypospolitej obok najwyższych urzędników państwa i magnatów zasiadło trzech koniuszych z tytułu praktycznie nie istniejącego urzędu”[8].

    W Senacie Księstwa Warszawskiego i Królestwa Polskiego również zasiadali senatorowie-kasztelanowie, lecz ich tytuły nie zawierały odniesień do nazw grodów.

    Tytuły odojcowskie[edytuj | edytuj kod]

    Tradycyjnie dzieciom kasztelanów przysługiwały tytuły odojcowskie. Dla synów tytułem takim był kasztelanic[9], a dla córek kasztelanka[10].

    Przypisy[edytuj | edytuj kod]

    1. a b Szczur 2006, s. 215.
    2. Bardach 1965, s. 254.
    3. Chorążego wymienia tylko: Bardach 1965, s. 255; pozostałe urzędy identycznie, tak u niego, jak i u: Szczur 2006, s. 216.
    4. Szczur 2006, s. 216.
    5. Bardach 1965, s 454-455.
    6. Szczur 2006, s. 423.
    7. Senat I RP - Wielka Genealogia Minakowskiego - M.J. Minakowski, Sejm-Wielki.pl [dostęp 2021-01-18].
    8. Z. Góralski, Urzędy i godności w dawnej Polsce, Warszawa 1983, s. 137-139.
    9. Witold Doroszewski (red.): kasztelanic. W: Słownik języka polskiego [on-line]. PWN. [dostęp 2015-09-18].
    10. Witold Doroszewski (red.): kasztelanka. W: Słownik języka polskiego [on-line]. PWN. [dostęp 2015-09-18].

    Linki zewnętrzne[edytuj | edytuj kod]