Kasztelan

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Przejdź do nawigacji Przejdź do wyszukiwania
Adam Mikołaj Sieniawski, kasztelan krakowski. Portret nieznanego autorstwa z XVIII wieku.

Kasztelan (łac. comes castellanus) – urzędnik ziemski w średniowiecznej Polsce, wcześniej określany jako komes grodowy lub żupan; nazwa „kasztelan” pojawiła się w XII wieku. Jego rolą było zajmowanie się administracją gospodarczą (ściąganiem danin na rzecz panującego), obroną i sądownictwem na terenie kasztelanii[1][2]. Kasztelanowi podlegali: chorąży[3], wojski, sędzia grodowy i włodarz[4]. W hierarchii kasztelan stał niżej od wojewody[1].

Historia[edytuj | edytuj kod]

Od początku XIII wieku w źródłach pochodzących z dawnych ziem polskich pojawia się wzmianka o urzędzie kasztelana i o zarządzanym przez niego okręgu – kasztelanii. Organizacyjny wzór kasztelanii prawdopodobnie zaczerpnięto z Czech, a w XII w. przeniesiono go z Polski na Pomorze[4]. Na ogół przyjmuje się jednak, że kasztelan był zwyczajną kontynuacją urzędu „pana grodowego”, ale pod zmienioną nazwą[5]. W tym samym czasie w Niemczech cesarz Konrad III dokonał reformy administracji i utworzył urząd burgrabiego. Według niektórych źródeł przy tworzeniu urzędu kasztelana Piastowie mogli opierać się na wzorach niemieckich[potrzebny przypis].

Okręgi kasztelańskie były zazwyczaj dużo mniejsze od okręgów swych funkcjonalnych poprzedników, choć zależało to od regionu. W ziemi krakowskiej istniało 6 kasztelanii, w sandomierskiej 4, w sieradzkiej 3, natomiast w Wielkopolsce ich liczba dochodziła do 30, na Kujawach i ziemi dobrzyńskiej do 13[5], a na Śląsku aż 60[6].

 Osobny artykuł: Kasztelania.

Funkcje[edytuj | edytuj kod]

Podstawowym zadaniem kasztelana była obrona zamku, grodu lub dworu obronnego (ogólnie nazywanych kasztelem)[7], będącego ośrodkiem kasztelanii[7].

 Osobny artykuł: Kasztel (budynek).

Kompetencje kasztelana były bardzo szerokie; obejmowały sądownictwo, skarbowość, zarząd dóbr książęcych, a także kwestie związane z wojskowością. W sprawowaniu tych wszystkich funkcji wspomagali go[3]:

  • Chorąży (vexillifer) – odpowiedzialny za gromadzenie rycerstwa do walki.
  • Włodarz (vilicus) – zajmujący się sprawami gospodarczymi.
  • Wojski (tribunus) – zastępujący go w sprawach wojskowych.
  • Sędzia grodowy (iudex castri) – zastępujący go w sądzeniu.

Część dochodów z danin i opłat sądowych przypadała kasztelanom jako uposażenie związane ze sprawowanym urzędem[4].

Istotność urzędu[edytuj | edytuj kod]

Pozycja kasztelana, początkowo wysoka, zaczęła spadać wraz z postępami rozdrobnienia – coraz mniejsze księstwa nie potrzebowały licznej administracji lokalnej. Ponadto nadawanie immunitetów wyłączało spod administracji kasztelana ogromne obszary terenów. W końcowym okresie rozbicia dzielnicowego kasztelan stał się urzędem honorowym, bez żadnej realnej władzy[8]. Wprowadzenie urzędu starosty w czasie panowania czeskiego pozbawiło kasztelana resztek władzy, a podział na kasztelanie został zastąpiony przez podział na powiaty. Proces ten ułatwiało przyłączenie do Polski terenów Rusi, na której ów urząd nigdy nie istniał. Ostatnie uprawnienia sądowe kasztelana zostały przeniesione na sądy ziemskie w 1454 roku[9]. Władysław Łokietek podjął w pierwszych latach swych rządów próbę likwidacji kasztelanii poprzez ich nieobsadzanie (przede wszystkim w Wielkopolsce). Proces ten zahamował Kazimierz Wielki[10]. Wraz z upadkiem znaczenia kasztelana znaczenie utraciły także jego urzędy pomocnicze.

Hierarchia[edytuj | edytuj kod]

Wśród urzędów senatorskich I Rzeczypospolitej najwyższą pozycję między senatorami świeckimi miał kasztelan krakowski, wyższą nawet od wojewodów. Kasztelanowie wileński i trocki także zasiadali pomiędzy wojewodami. Za wojewodami siedziało trzydziestu jeden kasztelanów większych (krzesłowych)[11]:

kasztelan poznański, kasztelan sandomierski (sandomirski), kasztelan kaliski, kasztelan wojnicki, kasztelan gnieźnieński, kasztelan sieradzki, kasztelan łęczycki, kasztelan żmudzki, kasztelan brzeski (kujawski, brzesko-kujawski), kasztelan kijowski, kasztelan inowrocławski, kasztelan lwowski, kasztelan wołyński, kasztelan kamieniecki (kamienicki-podolski), kasztelan smoleński, kasztelan lubelski, kasztelan połocki (połocki), kasztelan bełski (bełzki), kasztelan nowogrodzki, kasztelan płocki, kasztelan witebski, kasztelan czerski, kasztelan żarnowski, kasztelan podlaski, kasztelan rawski, kasztelan brzeski (litewski, brzesko-litewski), kasztelan chełmiński, kasztelan mścisławski, kasztelan elbląski, kasztelan bracławski, kasztelan gdański i kasztelan miński.

Za nimi plasowali się kasztelanowie mniejsi nazywani też drążkowymi, gdyż zasiadali w izbie senatorskiej na końcu i nie na krzesłach, ale na wąskich ławach pod ścianą. Dopiero w 1775 r. zniesiono tę dyskryminację. Było ich czterdziestu dziewięciu. W kolejności byli to[11]:

k. inflancki; k. czernihowski; k. sandecki (sądecki); k. międzyrzecki; k. wiślicki; k. biecki; k. rogoziński; k. radomski; k. zawichostski (zawichojski); k. lendzki (lądzki); k. szremski (śremski); k. żarnowski; k. małogoski; k. wieluński; k. przemyski; k. halicki; k. sanocki; k. chełmski; k. dobrzyński; k. połaniecki; k. przementski (przemęcki); k. krzywiński; k. czechowski; k. nakielski; k. rozbirski (rospierski); k. biechowski; k. bydgoski; k. brzeziński; k. kruświcki (kruszwicki); k. oświęcimski; k. kamiński (kamieński); k. spicimirski (spicymierski); k. inowłodzki; k. kowalski; k. santocki; k. sochaczewski; k. warszawski; k. goślicki (gostyniński); k. wiski; k. raciązki (raciąski); k. sierpecki; k. wyszogrodzki; k. rypiński; k. zakroczymski; k. ciechanowski; k. liwski, k. stoński (słoński); k. lubaczowski (lunaczowski). Później utworzono także urzędy k. wendeckiego (wendeńskiego), dorpackiego (derpskiego) i parnawskiego.

Na samym końcu senatorskich urzędów ziemskich znajdowało się trzech tzw. „kasztelanów konarskich” (koniuszych); konarski sieradzki, konarski łęczycki i konarski inowłocławski[11]. Do XIV wieku „kasztelan konarski” był synonimem urzędnika o nazwie koniuszy. Po latach zapomniano jednak o tej nazwie; zachowała się tylko w trzech ziemiach (Kujawy, w. łęczyckie, w. sieradzkie). Jednakże nawet w tych regionach nie pamiętano, że nazwa ta odnosi się właśnie do koniuszych. Uznano więc, że urząd „kasztelan konarski” to kasztelan z miejscowości o nazwie Konary. W okresie powstania senatu włączano do niego wszystkich senatorów mniejszych, a trzech „kasztelanów konarskich” zostało zaliczonych w poczet kasztelanów. Jak pisze Zbigniew Góralski[11]:

„W ten sposób drogą omyłki nigdy nie sprostowanej, w Senacie Rzeczypospolitej obok najwyższych urzędników państwa i magnatów zasiadło trzech koniuszych z tytułu praktycznie nieistniejącego urzędu”.

Ciekawostki[edytuj | edytuj kod]

Rodzaje kasztelanów[edytuj | edytuj kod]

Lista rodzajów kasztelanów z uwzględnionymi województwami[14]
Kasztelan Województwo
Kasztelan bełski Województwo bełskie
Kasztelan lubaczowski
Kasztelan buski
Kasztelan brzeskokujawski Województwo brzeskokujawskie
Kasztelan kruszwicki
Kasztelan kowalski
Kasztelan konarskokujawski
Kasztelan brzeskolitewski Województwo brzeskolitewskie
Kasztelan piński
Kasztelan bracławski Województwo bracławskie
Kasztelan chełmiński Województwo chełmińskie
Kasztelan czernihowski Województwo czernihowskie
Kasztelan inflancki Województwo inflanckie
Kasztelan dorpacki
Kasztelan inowrocławski Województwo inowrocławskie
Kasztelan dobrzyński
Kasztelan bydgoski
Kasztelan rypiński
Kasztelan słoński
Kasztelan kaliski Województwo kaliskie
Kasztelan gnieźnieński
Kasztelan lędzki
Kasztelan nakielski
Kasztelan biechowski
Kasztelan kamiński
Kasztelan kijowski Województwo kijowskie
Kasztelan żytomierski
Kasztelan owrucki
Kasztelan krakowski Województwo krakowskie
Kasztelan wojnicki
Kasztelan sądecki
Kasztelan biecki
Kasztelan oświęcimski
Kasztelan łęczycki Województwo łęczyckie
Kasztelan brzeziński
Kasztelan inowłodzki
Kasztelan konarski łęczycki
Kasztelan lubelski Województwo lubelskie
Kasztelan łukowski
Kasztelan elbląski Województwo malborskie
Kasztelan czerski Województwo mazowieckie
Kasztelan mazowiecki
Kasztelan warszawski
Kasztelan wiski
Kasztelan wyszogrodzki
Kasztelan zakroczymski
Kasztelan ciechanowski
Kasztelan liwski
Kasztelan miński Województwo mińskie
Kasztelan mozyrski
Kasztelan mścisławski Województwo mścisławskie
Kasztelan nowogrodzki Województwo nowogrodzkie
Kasztelan słonimski
Kasztelan wołkowyski
Kasztelan parnawski Województwo parnawskie
Kasztelan podlaski Województwo podlaskie
Kasztelan kamieniecki Województwo podolskie
Kasztelan płocki Województwo płockie
Kasztelan raciąski
Kasztelan sierpski
Kasztelan połocki Województwo połockie
Kasztelan gdański Województwo pomorskie
Kasztelan poznański Województwo poznańskie
Kasztelan międzyrzecki
Kasztelan rogoziński
Kasztelan śremski
Kasztelan przemęcki
Kasztelan krzywiński
Kasztelan santocki
Kasztelan rawski Województwo rawskie
Kasztelan sochaczewski
Kasztelan gostyniński
Kasztelan lwowski Województwo ruskie
Kasztelan przemyski
Kasztelan halicki
Kasztelan sanocki
Kasztelan chełmski
Kasztelan sandomierski Województwo sandomierskie
Kasztelan wiślicki
Kasztelan radomski
Kasztelan zawichojski
Kasztelan żarnowski
Kasztelan małogoski
Kasztelan połaniecki
Kasztelan czechowski
Kasztelan sieradzki Województwo sieradzkie
Kasztelan wieluński
Kasztelan rozpierski
Kasztelan spicymierski
Kasztelan konarski sieradzki
Kasztelan smoleński Województwo smoleńskie
Kasztelan starodubowski
Kasztelan trocki Województwo trockie
Kasztelan grodzieński
Kasztelan kowieński
Kasztelan merecki
Kasztelan wendeński Województwo wendeńskie
Kasztelan wileński Województwo wileńskie
Kasztelan brasławski
Kasztelan lidzki
Kasztelan oszmiański
Kasztelan wiłkomierski
Kasztelan witebski Województwo witebskie
Kasztelan orszański
Kasztelan wołyński Województwo wołyńskie
Kasztelan żmudzki Województwo żmudzkie/Księstwo Żmudzkie

Zobacz też[edytuj | edytuj kod]

Przypisy[edytuj | edytuj kod]

  1. a b kasztelan - słownik pojęć historycznych, historia-polski.klp.pl [dostęp 2021-04-10].
  2. kasztelan, [w:] Encyklopedia PWN [online] [dostęp 2021-04-10].
  3. a b Chorążego wymienia tylko: Bardach 1965, s. 255; pozostałe urzędy identycznie, tak u niego, jak i u: Szczur 2006, s. 216.
  4. a b c Kasztelania, okręg grodowy, sztetl.org.pl [dostęp 2021-04-07].
  5. a b Szczur 2006, s. 215.
  6. Bardach 1965, s. 254.
  7. a b kasztelania, [w:] Encyklopedia PWN [online] [dostęp 2021-04-07].
  8. Szczur 2006, s. 216.
  9. Bardach 1965, s 454-455.
  10. Szczur 2006, s. 423.
  11. a b c d Zbigniew Góralski, Urzędy i godności w dawnej Polsce, Warszawa 1983, s. 137-139.
  12. Witold Doroszewski (red.): kasztelanic. W: Słownik języka polskiego [on-line]. PWN. [dostęp 2015-09-18].
  13. Witold Doroszewski (red.): kasztelanka. W: Słownik języka polskiego [on-line]. PWN. [dostęp 2015-09-18].
  14. Senat I RP - Wielka Genealogia Minakowskiego - M.J. Minakowski, Sejm-Wielki.pl [dostęp 2021-04-07].

Linki zewnętrzne[edytuj | edytuj kod]

  • Zygmunt Gloger, Encyklopedia staropolska, t. III, hasło: Kasztelan, Kasztelanja, Warszawa: Druk P. Laskauera i W. Babickiego, 1900.