Krzywiń

Krzywiń

miasto w gminie miejsko-wiejskiej
Rynek w Krzywiniu
Herb Flaga
Państwo	Polska
Województwo	wielkopolskie
Powiat	kościański
Gmina	Krzywiń
Prawa miejskie	1257
Burmistrz	Przemysław Kaczor
Powierzchnia	2,27 km²
Wysokość	79 m n.p.m.
Populacja (30.06.2016) • liczba ludności • gęstość	1677 738,8 os./km²
Strefa numeracyjna	65
Kod pocztowy	64-010
Tablice rejestracyjne	PKS
Położenie na mapie gminy Krzywiń Krzywiń
Położenie na mapie Polski Krzywiń
Położenie na mapie województwa wielkopolskiego Krzywiń
Położenie na mapie powiatu kościańskiego Krzywiń
51°57′42″N 16°49′15″E
TERC (TERYT)	3011044
SIMC	0954544
Urząd miejski Rynek 1 64-010 Krzywiń
Strona internetowa

Krzywiń – miasto w zachodniej Polsce, woj. wielkopolskim, w powiecie kościańskim, siedziba gminy miejsko-wiejskiej Krzywiń.

Według danych z 31 marca 2011 miasto liczyło 1639 mieszkańców.

Położenie

Panorama miasta zza Kanału Obrzańskiego

Miasto usytuowane jest w pobliżu Kanału Obrzańskiego, w jego pradolinie. Znajduje się w południowo-zachodniej części Wielkopolski, na terenie Pojezierza Krzywińskiego, będącego wschodnią częścią Pojezierza Leszczyńskiego. Teren ten kształtował lodowiec stadiału leszczyńskiego, stąd pagórkowaty kształt okolic miasta. Przez Krzywiń prowadzi szlak pątniczy – Wielkopolska Droga św. Jakuba.

Nazwa

Miejscowość ma metrykę średniowieczną i istnieje co najmniej od drugiej połowy XII wieku. Pierwszy zachowany zapis o wsi pochodzi z łacińskiego falsyfikatów dokumentu z 1181 sporządzonych w 1231 i 1258 kiedy to zanotowana została pod zlatynizowaną, staropolską nazwą „Crivin”, 1237 „civitas Crivinensis”, 1257 „Crywin”, 1270 transumowany dokument w 1353 „Crzivin”, 1278 „Criuin”, 1282 „Crzywyn”, 1375 „Krzywyn”, 1391 „Criwin”, 1395 „Criwino”, 1396 „Czriwin”, 1399 „Krziwin”, 1400 „Krzywin”, 1471 „Krzywyn”, 1510 „Crzywyn”, 1515 „Krsywyn”, 1580-1581 „Krziwin” .

Pochodzenie nazwy jest niejednoznaczne. Pochodzi ona od apelatywu „krzywy” oznaczającego wygięcie, łuk z dodaniem sufiksu „-in” i wywodzi się być może od wzgórza Krzywin albo od nazwy osobowej Krzywy z dodatkiem „-in”. Istnieje też inna teoria o nazwie miejscowości podająca inną nazwę. W. Semkowicz, opierając się na łacińskim zapisie z 1532 „Mons seu insula, in quo monte quondam errat castrum Krzywinense”, która odnosiła się do grodziska znajdującego się w sąsiedztwie Krzywinia, postulował jako wcześniejszą nazwę miasta nazwę „Góra”. Według wydawców kompendium polskiego nazewnictwa miejscowego pt „Nazwy Miejscowe Polski. Historia, Pochodzenie, Zmiany”, istniejące przekazy historyczne nie upoważniają do takiego wniosku. Do interpretacji Semkowicza nawiązywali także Rymut i Rospond łączący nazwę przymiotnikową „krzywy” oraz pierwotną nazwę wzgórza. Możliwość łączenia nazwy osobowej Krzywy dopuszczali także Z. K. Zierhofferowie, ze względu na strukturę nazwy. Forma Krzywiń powstała pod wpływem gwarowej wymowy „ksyvin, -na, ksyvinski”.

Po rozbiorach Polski w okresie zaborów, w XIX oraz w pierwszej połowie XX wieku, pruska administracja zaboru pruskiego używała także zgermanizowanej nazwy – „Kriewen”, która była fonetyczną adaptacją polskiej nazwy „Krzywiń”. Pod zaborami stosowano także nazwę polską. W 1921 roku odnotowano polską nazwę „Krzywiń” oraz niemiecką „Kriewen”.

Historia

Pobenedyktyński kościół parafialny pw. św. Mikołaja z 1450 r.

Początkowo miejscowość była siedzibą opola krzywińskiego, które było reliktem opola - przedpaństwowej wspólnoty rodowo-terytorialnej. W późniejszym okresie opola stały się administracyjnymi podokręgami kasztelanii. W 1242 Krzywiń został odnotowany w granicach tego opola jako jego „czoło” oraz siedziba kasztelanii, która istniała do 1795.

W XII i XIII wieku na zachodnim brzegu kanału Obry (obecnie na terenie wsi Kuszkowo) położone było grodzisko stożkowe zwane Grodziskiem koło Krzywinia należące do komesa Michała z Góry z rodu Awdańców herbu Abdank. Archeolodzy odnaleźli także w sąsiedztwie ślady średniowiecznej osady.

Miejscowość pierwotnie związana była z Wielkopolską i początkowo była wsią duchowną, należącą do opactwa benedyktyńskiego w Lubiniu, a później miastem duchownym tego klasztoru. Od 1320 tereny, na których powstało miasto leżały w Zjednoczonym Królestwie Polskim, a od 1380 w Koronie Królestwa Polskiego. W 1407 miejscowość leżała w powiecie kościańskim w Korony Królestwa Polskiego. Od 1282 miejscowość była siedzibą własnej parafii.

Pierwsza data związana z miastem to rok 1181. Pod tą datą odnotowany został Krzywiń w falsyfikacie XII wiecznego dokumentu sporządzonym w XIII wieku - po 1230. Według tego XIII wiecznego, łacińskiego dokumentu „Władysław książę Polaków”, który przez historyków identyfikowany jest z księciem wielkopolskim Władysławem III Laskonogim, potwierdził opactwu lubińskiemu posiadane dobra klasztorne do których należały m. in. niezidentyfikowana miejscowość „Psachowo”, Opatowo (prawdopodobnie koło Wrześni, obecnie Opatówko), Krzywiń i Radomicko wraz z całym prawem targowym. Z dokumentu tego nie wynika jasno, czy wzmianka o prawie targowym dotyczy wszystkich wymienionych wyżej osad, w tym i Krzywina, czy raczej tylko ostatniej miejscowości, czyli Radomicka.

Lokacja i przywileje miejskie

Po raz pierwszy miejscowość jako miasto wzmiankowana została w 1237 pod łacińskim określeniem civitas Crivinensis czyli „miasto Krzywińskie”. Jednak jeszcze w 1257, w dokumentach miejscowość określana była także mianem wsi (villa), co wskazuje, że faktyczne początki życia miejskiego w Krzywiniu przypadać mogą na okres późniejszy, czyli na lata 60. XIII wieku.

W 1257 książę wielkopolski Przemysł I potwierdził immunitet sądowy dla wsi Krzywiń (łac. „villa Crywin”) zezwalając na lokowanie w niej na prawie magdeburskim Niemców (łac. „Theutonici”) nadając mieszkańcom tego miasta (łac. „civitas”) wolniznę czyli zwolnienie od ceł i innych opłat w monecie na 6 lat, z wyjątkiem ceł i opłat w mieście Poznaniu.

W 1258 książę wielkopolski Bolesław Pobożny potwierdził nadanie księcia Władysława Laskonogiego dla opactwa lubińskiego potwierdzając, że do dóbr tego klasztoru należały m. in. Opatowo, Krzywiń i Radomicko z całym prawem targowym. W 1262 Bolesław Pobożny wydał przywilej dla Krzywinia o identycznej treści jak dokument Przemyśla I z 1257, jedynie zwolnienie od ceł opiewa na 7 lat, a nie na 6 lat. W 1270 Bolesław Pobożny zwolnił kupców przybywających na coroczny jarmark do Krzywinia od cła i innych opłat w monecie, a mieszczan z Krzywinia zwolnił w całym księstwie z płacenia ceł. Jarmark (łac. „nundine”) w Krzywinie miał się odbywać co roku przez 4 dni począwszy od wigilii Zielonych Świąt.

Kolejna zachowana wzmianka o Krzywiniu jako mieście pochodzi z 1272 roku. W 1294 (wg zachowanego falsyfikatu z ok. 1302) książę wielkopolski i późniejszy król Polski Przemysł II potwierdził posiadłości klasztoru lubińskiego dotyczące m. in. Krzywinia wraz z cłem (czyli ze zwolnieniem od cła).

W 1302 książę śląski i głogowski Henryk III głogowski, który w latach 1306–1309 był też księciem wielkopolskim, potwierdził przywileje książąt Przemysła I oraz Bolesława Pobożnego dla klasztoru lubińskiego, a zwłaszcza immunitet sądowy w miastach Krzywiń i Święciechowa. W 1353 król polski Kazimierz III Wielki transumował przywilej księcia wielkopolskiego Bolesława Pobożnego z 1270 i na wniosek Andrzeja opata lubińskiego zmienił termin jarmarku (łac. „nundine”) w Krzywinie. Ponieważ w Zielone Święta odbywał się już jeden jarmark w Kościanie, jarmark w Krzywienie miał się odtąd odbywać w święto ścięcia św. Jana Chrzciciela. Opłaty targowe (łac. „solucio fori”) przypaść miały opatowi i klasztorowi lubińskiemu.

Kolejny przywilej miejski pochodzi z czasu kiedy miasto odniosło poważne zniszczenia w czasie wojny domowej w Wielkopolsce pomiędzy dwoma szlacheckimi rodami Grzymalitów i Nałęczy zwanej wojną Grzymalitów z Nałęczami. W 1382 Mikołaj opat lubiński chcąc przyjść z pomocą mieszczanom krzywińskim, którzy ponieśli szkody z powodu najazdu wrogów oraz pożarów zezwolił im na zakładanie ogrodów pomiędzy rzeką Obrą a granicą miasta Krzywiń, a także na ostrowach pomiędzy rolami i łąkami, gdzie znajdzie się odpowiednie miejsce. Od każdego ogrodu mieszczanie mieli płacić po dwa grosze czynszu, które miały być przeznaczone na naprawę miasta. Opat nie zezwolił na sprzedawanie tych ogrodów, lecz zastrzegł sobie prawo dysponowania nimi.

W 1407 król polski Władysław II Jagiełło ustanowił jarmark (łac. „forum annuale seu nundine”) w Krzywiniu w dniu świętych Filipa i Jakuba, czyli w dniu 1 maja, o ile jarmark odbywany w tym terminie nie będzie szkodził jarmarkom odbywanym w sąsiednich miastach. W 1412 starosta generalny Wielkopolski Sędziwój Ostroróg na mocy przywileju księcia wielkopolskiego Bolesława Pobożnego oraz króla polskiego Kazimierza III Wielkiego z lat 1270 i 1353 zwolnił mieszczan krzywińskich od płacenia ceł w Wielkopolsce.

W 1422 Wojciech opat lubiński dla polepszenia stanu miasta Krzywiń dołączył do miasta dziedzinę Marzyszewo i podporządkował ją prawu miejskiemu. Zdecydował, ze każdy, kto posiadał rolę w Marzyszewie będzie mógł korzystał z takich praw, jak pozostali mieszczanie, a po upływie 5 lat wolnizny z każdego łanu będzie płacić opatowi 1 grzywnę szer. groszy czynszu i jeden wiardunek tytułem dziesięciny. W 1444 Stefan opat lubiński wydał przywilej dla rzeźników z Krzywinia. W 1447 miało miejsce kolejne odnowienie przywileju lokacyjnego.

Rozwój miasta

W 1458 Krzywiń wystawił na wojnę z Krzyżakami 10 pieszych. Ośrodkiem rozplanowania był czworoboczny rynek z ratuszem w pierzei południowo-wschodnim i czterema wylotami ulic z naroży, zabudowany kamienicami z dachami kalenicowymi. W XVI i XVII w. rozwijał się handel i rzemiosło, istniały cechy rzeźników i kupców. W 1581 w mieście żyło 35 rzemieślników. W 1583 i 1613 mieszczanie uzyskali przywilej pobierania opłat od kupców przejeżdżających wozami przez miasto lub przepędzających bydło.

Prywatne miasto duchowne, własność opata benedyktynów w Lubiniu pod koniec XVI wieku leżało w powiecie kościańskim województwa poznańskiego w Rzeczypospolitej Obojga Narodów. Wskutek II rozbioru Polski w 1793, miejscowość przeszła pod władanie Prus i jak cała Wielkopolska znalazła się w zaborze pruskim.

Zabory Polski

W 1793 Krzywiń znalazł się w zaborze pruskim, liczył wówczas 419 mieszkańców i 90 domów. Miasto posiadało most na rzece i wybrukowane ulice, pracowały trzy wiatraki. Mieszkańcy trudnili się głównie rolnictwem i rzemiosłem (sześciu płócienników, pięciu piekarzy, pięciu rzeźników i trzech szewców). W latach 1807–1815 znajdowało się w Księstwie Warszawskim, a następnie ponownie w Prusach. W XIX i XX w. miasto było lokalnym ośrodkiem rolniczo-rzemieślniczym, handlowano trzodą chlewną i drobiem (Krzywiń słynął z handlu gęśmi). Liczba mieszkańców w 1861 wynosiła 1154 osób, w 1912 wzrosła do 1860. Powolny rozwój był wynikiem ominięcia miasta przez szlak kolei normalnotorowej. W 1900 miasto zostało połączone ze Śmiglem kolejką wąskotorową. Na początku XX wieku powstał tu Bank Ludowy.

II RP

Tablica w miejscu dawnej komendy Ochotniczej Kompanii Powstańców Wielkopolskich w Krzywiniu

Część mieszkańców walczyła w powstaniu wielkopolskim tworząc kompanię krzywińską. W 1921 mieszkały w Krzywiniu 1874 osoby w 213 domach. Mieszkańcy pracowali w rolnictwie, drobnym rzemiośle i lokalnym handlu. W miejscowości pracowały dwa młyny, tartak, cegielnia, mleczarnia i betoniarnia, mimo to miasto nie rozwijało się.

II wojna światowa

W okresie II wojny światowej miejscowość została objęta zarówno wysiedleniami ludności polskiej jak zasiedleniami ludności niemieckiej. W 1939 po kampanii wrześniowej Wielkopolska została bezpośrednio anektowana przez III Rzeszę. Władze niemieckie utworzyły na jej terenie tzw. Kraj Warty. W okresie okupacji niemieckiej rozpoczęli masowe wysiedlenia ludności polskiej, a później w ramach akcji Heim ins Reich (pol. „Powrót do domu w Rzeszy”) zasiedlanie miejsc po nich niemieckimi przesiedleńcami z Besarabii, krajów bałtyckich i ZSRR.

W 1943 w rejencji poznańskiej wysiedleniami ludności polskiej objęto siedem powiatów. W powiatach gostyńskim, leszczyńskim i kościańskim wysiedlenia te odznaczyły się większą intensywnością od wysiedleń w pozostałych powiatach. Z miast Czempinia i Krzywinia policja ochronna z Kościana wysiedliła 112 rodzin – 429 osób. Wysiedlone rodziny przewieziono do obozu w Poznaniu, a następnie do dystryktu radomskiego w Generalnym Gubernatorstwie. Domy i mieszkania w miastach oraz gospodarstwa rolne wysiedlonych Polaków władze okupacyjne przekazały nasiedlonym Niemcom, 40 osób zginęło w obozach koncentracyjnych.

Okres PRL

Po zakończeniu wojny powstał nowy młyn, miasto zostało przyłączone do sieci energetycznej. Mimo utworzenia nowych zakładów przemysłowych, ludność nadal utrzymuje się głównie z rolnictwa.

W latach 1954–1972 miasto było siedzibą władz gromady Krzywiń, ale nie należało do niej. W latach 1975–1998 miasto administracyjnie należało do woj. leszczyńskiego.

W lipcu 1979, w związku z budową zbiornika wodnego "Wonieść", zawieszono kursowanie Śmigielskiej Kolei Dojazdowej. Na terenie dawnej stacji mieści się obecnie warsztat samochodowy.

Demografia

Piramida wieku mieszkańców Krzywinia w 2014 roku

Zabytki

Kościół poewangelicki z XIX/XX w.

Wiatrak koźlak przy ulicy Mostowej

Wiatrak koźlak przy ulicy Bojanowskiego

• Kościół gotycki z XV-XVI w.
• Kościół poewangelicki neoromańsko-neogotycki z XIX/XX w.
• 2 wiatraki koźlaki z XVII i XIX w.
• Ratusz z 1905.

Edukacja

• Ochronka Sióstr Służebniczek Maryi (ul. bł. Edmunda Bojanowskiego)
• Gminne Przedszkole Samorządowe (ul. Lewandowskiego)
• Zespół Szkół Szkoła Podstawowa im. Powstańczej Kompanii Krzywińskiej i Gimnazjum (ul. Strzelecka)
• Zespół Szkół Ponadgimnazjalnych (Liceum Ogólnokształcące, Zasadnicza Szkoła Zawodowa) (ul.Generała Chłapowskiego)

Wspólnoty wyznaniowe

• Kościół rzymskokatolicki:
  • parafia św. Mikołaja Biskupa
• Świadkowie Jehowy
  • zbór.

Bibliografia

• Stefan Chmielewski: Słownik historyczno-geograficzny województwa poznańskiego w średniowieczu, cz. II (I-Ł) z.1, hasło: „Krzywiń”. Wrocław: Ossolineum, 1988, s. 496-514.
• Kazimierz Rymut: Nazwy Miejscowe Polski. Historia, Pochodzenie, Zmiany, Tom V Ko-Ky, hasła „Krzywiń”. Kraków: Polska Akademia Nauk Instytut Języka Polskiego, 2003, s. 415-416. ISBN 83-87623-68-7.
• Maria Wardzyńska: Wysiedlenia ludności polskiej z okupowanych ziem polskich włączonych do III Rzeszy w latach 1939-1945. Warszawa: Instytut Pamięci Narodowej, Komisja Ścigania Zbrodni Przeciwko Narodowi Polskiemu, 2017, s. 18-35, 366-367. ISBN 978-83-8098-174-4.

Linki zewnętrzne

• Krzywiń, [w:] Słownik historyczno-geograficzny ziem polskich w średniowieczu, Instytut Historii Polskiej Akademii Nauk, 2010–2014 .
• Krzywin, [w:] Słownik geograficzny Królestwa Polskiego, t. IV: Kęs – Kutno, Warszawa 1883, s. 808 .
• Cmentarz żydowski w Krzywiniu
• Krzywiń (stacja kolejowa)