Złotogłowowate

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Złotogłowowate
Ilustracja
Kwiaty złotogłowa białego
Systematyka[1][2]
Domena

eukarionty

Królestwo

rośliny

Podkrólestwo

rośliny zielone

Nadgromada

rośliny telomowe

Gromada

rośliny naczyniowe

Podgromada

rośliny nasienne

Nadklasa

okrytonasienne

Klasa

Magnoliopsida

Nadrząd

liliopodobne (≡ jednoliścienne)

Rząd

szparagowce

Rodzina

złotogłowowate

Nazwa systematyczna
Asphodelaceae Juss.
Gen. Pl.: 51. 4 Aug 1789[3]
Typ nomenklatoryczny

Asphodelus L.[3]

Złotogłowowate (Asphodelaceae Juss.) – rodzina roślin jednoliściennych. Ujęcie systematyczne tego taksonu w XXI wieku zostało istotnie zmienione. W dawniejszych systemach klasyfikacyjnych rośliny tu zaliczane były klasyfikowane do odrębnych rodzin (jeszcze w systemie APG II z 2003). W systemie APG III z 2009 rodzina pod nazwą żółtakowate (Xanthorrhoeaceae) została zdefiniowana szeroko, jako takson monofiletyczny obejmujący podrodziny żółtakowe (Xanthorrhoeoideae), złotogłowowe (Asphodeloideae) i liliowcowe (Hemerocallidoideae). W systemie APG IV z 2016 skorygowano nazwę rodziny na złotogłowowate. Przedstawiciele tej rodziny występują głównie w Eurazji (z wyjątkiem strefy chłodnej i arktycznej) oraz w Australii, Afryce i w zachodniej części Ameryki Południowej[2]. Cechą wspólną należących tu roślin jest obecność antrachinonów oraz bezzieleniowego, nie fotosyntetyzującego liścienia[2]. Sok z liści różnych gatunków aloesu używany jest w kosmetyce, medycynie i przemyśle spożywczym. Młode pędy i pąki niektórych gatunków liliowców są jadane jako warzywo w Azji. Tęgosz mocny używany był jako roślina włóknodajna do wyrobu tkanin i lin, współcześnie sadzony jest głównie jako roślina ozdobna. W tej roli popularnie wykorzystywane są rośliny z rodzajów: aloes, złotnica, trytoma, haworsja, pustynnik i bulbine[4].

Asphodeline lutea
Xanthorrhoea preissii

Morfologia[edytuj | edytuj kod]

Pokrój
Rośliny o bardzo różnym pokroju, zwykle tworzące gęste kępy lub rozrastające się kłączowo. Należą tu byliny, ale także pnącza, rośliny pachykauliczne (o pędzie grubym i słabo rozgałęzionym), także drewniejące o nietypowym przyroście wtórnym z kłodziną nierozgałęzioną[4].
Liście
Wyrastają spiralnie, często w dwóch rzędach. Cienkie lub spichrzowe (gruboszowate), często łamliwe, na przekroju płaskie, także zgrubiałe, V-kształtne i cylindryczne[4].
Kwiaty
Zebrane w szczytowy kwiatostan. Najczęściej kłosokształtny, groniasty, wiechowaty, rzadko kwiaty są pojedyncze lub tworzą baldach (Tricoryne). Kwiaty są obupłciowe, promieniste i grzbieciste. Okwiat tworzony jest z 6 listków, czasem zrastających się u nasady. Czasem listki okółka wewnętrznego są większe od zewnętrznego. Pręcików jest 6 i są one wolne lub zrastają się u nasady z listkami okwiatu. Zalążnia jest górna lub wpół dolna i jest jedno- lub trójkomorowa. Szyjka słupka pojedyncza zwieńczona jest zwykle małym, główkowatym znamieniem lub kępą włosków[4].
Owoce
Jagody, orzeszki lub torebki zawierające czarne nasiona[4].

Systematyka[edytuj | edytuj kod]

Aloe ferox
Hemerocallis fulva
Tęgosz mocny

Rodzina obejmuje trzy podrodziny, które w wielu systemach klasyfikacyjnych traktowane były jako odrębne rodziny. Takie ujęcie było popularne i miało swoich zwolenników, ale nie obroniło się w systemach APG przyjętych na przełomie XX i XXI wieku. Także w randze rodziny dawniej wyodrębniano bowiem Johnsoniaceae i tęgoszowate Phormiaceae, które okazały się być zagnieżdżone w obrębie liliowcowych Hemerocallidoideae, co spowodowało, że ta ostatnia grupa stała się niewiele mniej zróżnicowana morfologicznie jak cała rodzina w szerokim ujęciu. W obrębie złotogłowowych znalazła się też wyodrębniana dawniej rodzina aloesowatych Aloaceae, której wyróżnianie czyni z Asphodelaceae grupę niemonofiletyczną. Zresztą rodzaj aloes Aloë także nie jest w tradycyjnym ujęciu monofiletyczny, bowiem zagnieżdżone w jego obrębie okazały się liczne tradycyjnie wyróżniane rodzaje. W efekcie włączono do Aloë rodzaj Chortolirion oraz wyróżniono szereg nowych rodzajów: Aloiampelos, Aloidendron, Aristaloe, Gonialoë, Haworthiopsis, Kumara i Tulista. Łatwe tworzenie mieszańców jest jednym z powodów rozważanego radykalnego poszerzenia definicji rodzaju Aloë i włączenia tu także Haworthia i Gasteria[4].

W systemie APG III z 2009 rodzina umieszczona została pod nazwą Xanthorrhoeaceae, która ma pierwszeństwo zgodnie z zasadami Międzynarodowego Kodeksu Nomenklatury Botanicznej. Decyzją komitetu generalnego nazwa Asphodelaceae została utrzymana jako nomen conservandum (nom. cons.) i w efekcie wróciła w systemie APG IV z 2016[4].

Pozycja i podział rodziny według Angiosperm Phylogeny Website (aktualizowany system APG IV z 2016)

Jeden z kladów w rzędzie szparagowców Asparagales w obrębie jednoliściennych.

Pozycja filogenetyczna rodziny w obrębie rzędu szparagowców:


storczykowate Orchidaceae





Boryaceae




Blandfordiaceae




Lanariaceae




asteliowate Asteliaceae



przyklękowate Hypoxidaceae









Ixioliriaceae



Tecophilaeaceae





Doryanthaceae




kosaćcowate Iridaceae




Xeronemataceae




złotogłowowate Asphodelaceae




amarylkowate Amaryllidaceae



szparagowate Asparagaceae










Podrodzina żółtakowe (Xanthorrhoeoideae)

Należy tu tylko jeden rodzaj z 30 gatunkami występującymi w Australii i na Tasmanii. Posiadają gruby, drewniejący pień. Liście spiralnie osadzone, lancetowate. Kwiatostan w kształcie długiego kłosa złożony ze ścieśnionych wierzchotek. Rośliny zawierają żywicę. Stanowią charakterystyczny składnik suchych lasów eukaliptusowych w Australii[5].

Podrodzina złotogłowowe (Asphodeloideae)
 Osobny artykuł: złotogłowowe.

Należy tu 15 rodzajów, dawniej rozdzielanych na rodziny aloesowatych Aloaceae i złotogłowowatych Asphodelaceae. Przedstawiciele występują w rejonie Morza Śródziemnego, w Afryce, Azji zachodniej i środkowej oraz w Australii[2]. Przeważnie są to rośliny rozetowe o spichrzowych (gruboszowatych) liściach i mięsistych korzeniach lub kłączach. Cechą charakterystyczną jest obecność mięsistych osnówek[5]. Wykaz rodzajów[6]:

Podrodzina liliowcowe (Hemerocallidoideae)

Należy tu 19 rodzajów z 85 gatunkami. Najwięcej przedstawicieli występuje w rejonie Australii i Oceanii, poza tym w Europie, Azji, południowej Afryce oraz 2 rodzaje w Południowej Ameryce. Rośliny zielne, często z mięsistymi korzeniami[2].

Przypisy[edytuj | edytuj kod]

  1. Michael A. Ruggiero i inni, A Higher Level Classification of All Living Organisms, „PLOS One”, 10 (4), 2015, art. nr e0119248, DOI10.1371/journal.pone.0119248, PMID25923521, PMCIDPMC4418965 [dostęp 2020-02-20] (ang.).
  2. a b c d e Peter F. Stevens, Angiosperm Phylogeny Website, Missouri Botanical Garden, 2001– [dostęp 2016-10-23] (ang.).
  3. a b James L. Reveal: Indices Nominum Supragenericorum Plantarum Vascularium – A. University of Maryland. [dostęp 2016-10-22].
  4. a b c d e f g Maarten J. M. Christenhusz, Michael F. Fay, Mark W. Chase: Plants of the World: An Illustrated Encyclopedia of Vascular Plants. Richmond, Chicago: Kew Publishing, The University of Chicago Press, 2017, s. 168-170. ISBN 978-1-84246-634-6.
  5. a b Rośliny kwiatowe. Warszawa: Muza SA, 1998, seria: Wielka Encyklopedia Przyrody. ISBN 83-7079-779-2.
  6. List of Genera in ASPHODELACEAE-ASPHODELOIDEAE, [w:] Vascular plant families and genera [online], Kew Gardens & Missouri Botanical Garden [dostęp 2018-02-10] (ang.).