Storczykowate

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Skocz do: nawigacja, szukaj
Storczykowate
Ilustracja
Kolorowa paleta z książki Ernsta Haeckela „Kunstformen der Natur”
Systematyka[1]
Domena eukarionty
Królestwo rośliny
Klad rośliny naczyniowe
Klad Euphyllophyta
Klad rośliny nasienne
Klasa okrytonasienne
Klad jednoliścienne
Rząd szparagowce
Rodzina storczykowate
Nazwa systematyczna
Orchidaceae Juss.
Gen. Pl.: 64. 4 Aug 1789
Mapa zasięgu
Storczykowate: zasięg występowania na mapie
Cypripedium reginae
Ponthieva maculata
Bulbophyllum barbigerum

Storczykowate (Orchidaceae Juss.) – rodzina roślin z grupy okrytozalążkowych obejmująca około 21950–26049 zaakceptowanych gatunków bylin (samożywnych i myko-hetkerotroficznych), zgrupowanych w 880 rodzajach[2][3]. Jest jedną z dwóch najbogatszych w gatunki rodzin roślin wyższych, na równi z rodziną astrowatych (Asteraceae). Obecnie nie jest rozstrzygnięte, która z tych dwóch rodzin jest liczniejsza, ze względu na ciągłe zmiany w ich klasyfikacji. Jednakże bez względu na dokładną liczbę gatunków storczykowatych – jest ich dwa razy więcej od liczby gatunków ptaków oraz cztery razy więcej od liczby gatunków ssaków. Do najbardziej zróżnicowanych rodzajów należą: bulbofylum (ok. 2000 gatunków), epidendrum (ok. 1500 gatunków), dendrobium (ok. 1400 gatunków) oraz Pleurothallis (ok. 1000 gatunków). W Polsce, w stanie dzikim, występuje około 50 gatunków z 24 rodzajów i wszystkie one podlegają ochronie gatunkowej.

Stosunkowo nieliczni przedstawiciele rodziny mają znaczenie użytkowe, jak np. wanilia płaskolistna (Vanilla planifolia). Bardzo rozpowszechniona jest jednak uprawa wielu gatunków jako roślin ozdobnych. W wyniku rozwoju hodowli storczykowatych od XIX wieku, ogrodnicy stworzyli ponad 100 tysięcy różnych odmian ozdobnych, w tym wiele mieszańców, także międzyrodzajowych. Rośliny z rodziny storczykowatych o efektownych i oryginalnych kwiatach są potocznie nazywane orchideami. Popularne w uprawie jako rośliny doniczkowe są storczyki z rodzajów falenopsis i cymbidium, poza tym katleja, celogyne, dendrobium, miltonia, odontoglossum, oncidium i pafiopedilum[4].

Etymologia[edytuj]

Nazwa pochodzi z języka greckiego ὄρχις (órkhis), które dosłownie znaczy jądro, z powodu kształtu korzeni[5][6]. Karol Linneusz sklasyfikował rodzinę jako Orchidaceae. Orchidea została oficjalnie przedstawiona w 1845 roku przez botanika Johna Lindley’a w School Botany, z powodu błędnej próby wyodrębnienia trzonu (orchis) z łacińskiego słowa Orchidaceae.

Grecki mit o orchidei wyjaśnia powstanie tej rośliny. Orchis, syn nimfy oraz satyra, natknął się na festiwal Dionizosa (Bachus) w lesie. W czasie tego festiwalu wypił za dużo trunków i próbował zgwałcić kapłankę Dionizosa. Za tą zniewagę, został rozszarpany na kawałki przez Bachanalian. Jego ojciec modlił się do bogów o jego odkupienie, jednakże zamiast przywrócenia go do życia, przemienili go w kwiat. Te kwiaty wcześniej były nazywane Orchis, Satyrion (Satyrion femina).

Zasięg[edytuj]

Storczykowate są rodziną kosmopolityczną, występującą w prawie każdym środowisku oprócz lodowców i na wszystkich kontynentach, z wyjątkiem Antarktydy. Największe zróżnicowanie gatunkowe storczyków występuje w strefie tropikalnej, zwłaszcza w Azji, Ameryce Południowej oraz Ameryce Środkowej. Można je znaleźć także poniżej koła podbiegunowego w południowej Patagonii. Dwa gatunki Nematoceras występują na Wyspie Macuarie poniżej południowego równoleżnika 54°.

Poniższa lista przedstawia zróżnicowanie rodzajowe różnych obszarów:

Systematyka[edytuj]

Pozycja rodziny według Angiosperm Phylogeny Website (aktualizowany system APG IV z 2016)

Klad bazalny (najstarsza linia rozwojowa) w rzędzie szparagowców Asparagales w obrębie jednoliściennych.

Pozycja filogenetyczna rodziny w obrębie rzędu szparagowców:


storczykowate Orchidaceae





Boryaceae




Blandfordiaceae




Lanariaceae




asteliowate Asteliaceae



przyklękowate Hypoxidaceae









Ixioliriaceae



Tecophilaeaceae





Doryanthaceae




kosaćcowate Iridaceae




Xeronemataceae




złotogłowowate Asphodelaceae




amarylkowate Amaryllidaceae



szparagowate Asparagaceae










Pozycja rodziny w systemie Reveala (1999)

Gromada okrytonasienne (Magnoliophyta Cronquist), podgromada Magnoliophytina Frohne & U. Jensen ex Reveal, klasa jednoliścienne (Liliopsida Brongn.), podklasa liliowe (Liliidae J.H. Schaffn.), nadrząd Lilianae Takht., rząd storczykowce (Orchidales Raf), podrząd Orchidineae Rchb., rodzina storczykowate (Orchidaceae Juss.)[7].

Pozycja rodziny w systemie Cronquista (1981)

Gromada okrytonasienne (Magnoliophyta Cronquist), klasa jednoliścienne (Liliopsida Scop. 1760), podklasa Liliidae, rząd storczykowce.

Podział rodziny według Angiosperm Phylogeny Website[1]
storczykowate

Apostasioideae




waniliowe Vanilloideae




obuwikowe Cypripedioideae




epidendronowe Epidendroideae



storczykowe Orchidoideae






Podrodzina Apostasioideae Horaninov
 Osobny artykuł: Apostasioideae.

Należą tu tylko dwa rodzaje – Apostasia i Neuwiedia obejmujące 16–17 gatunków występujących głównie w Azji południowo-wschodniej.

Podrodzina waniliowe Vanilloideae Szlachetko
 Osobny artykuł: waniliowe.

Obejmuje 180 gatunków skupionych w 15 rodzajach, występujących na wszystkich kontynentach w strefie tropikalnej oraz w strefie umiarkowanej we wschodniej części Ameryki Północnej i Azji. Najbardziej zróżnicowane rodzaje to wanilia (Vanilla) – 100 gatunków oraz Epistephium – 12 gatunków. Najważniejszym gatunkiem użytkowym jest wanilia płaskolistna (V. planifolia), której owoce są używane jako przyprawa (tzw. laski wanilii).

Podrodzina obuwikowe Cypripedioideae Kosteletzky
 Osobny artykuł: obuwikowe.

Należy tu 130 gatunków skupionych w 5 rodzajach występujących w strefie umiarkowanej półkuli północnej oraz w tropikach Azji południowo-wschodniej i Ameryki Południowej. W Europie środkowej jedynym przedstawicielem jest obuwik pospolity (Cypripedium calceolus).

Podrodzina epidendronowe Epidendroideae Kosteletzky
 Osobny artykuł: epidendronowe.

Grupa składająca się z ok. 650 rodzajów liczących ok. 18 tysięcy gatunków występujących na wszystkich kontynentach. Zaliczane tu rośliny są często epifityczne, nierzadko myko-heterotroficzne. Przedstawicielami w polskiej florze są: buławnik (Cephalanthera), kruszczyk (Epipactis), gnieźnik (Neottia), storzan (Epipogium), żłobik (Corallorhiza), lipiennik (Liparis), wyblin (Malaxis), listera (Listera), gołek (Leucorchis). Do tej podrodziny należy też szereg rodzajów storczyków często uprawianych, takich jak: falenopsis (Phalaenopsis), katleja (Cattleya), dendrobium (Dendrobium), cymbidium (Cymbidium), zygopetalum (Zygopetalum).

Podrodzina storczykowe Orchidoideae Eaton
 Osobny artykuł: storczykowe.

Grupa składająca się z 208 rodzajów liczących ok. 3755 gatunków, występujących na wszystkich kontynentach z wyjątkiem obszarów okołobiegunowych i pustyń. Zaliczane tu rośliny są sympodialne, bardzo rzadko myko-heterotroficzne, częste są bulwy na korzeniach lub łodydze. Przedstawicielami w polskiej florze są: tajęża (Goodyera), kręczynka (Spiranthes), koślaczek (Anacamptis), kukułka (Dactylorhiza), gółka (Gymnadenia), miodokwiat (Herminium), kukuczka (Neottianthe), dwulistnik (Ophrys), storczyk (Orchis), podkolan (Platanthera), storczyca (Traunsteinera), potrostek (Chamorchis), ozorka (Coeloglossum).

Rodzaje[edytuj]

 Osobny artykuł: Systematyka storczykowatych.

Ewolucja[edytuj]

Badania naukowe przedstawione na łamach czasopisma Nature częściowo potwierdził hipotezę, że początki powstania orchidei sięgają znacznie wcześniej niż zakładano[8]. Wymarły gatunek pszczoły, Proplebeia dominicana, znaleziono uwięziony w bursztynie z miocenu sprzed około 15-20 milionów lat. Pszczoła ta niosła pyłek nieznanego wcześniej taksonu orchidei, Meliorchis caribea, na swoich skrzydłach. To znalezisko jest dowodem na to, że storczyki jednak istniały dużo wcześniej niż zakładali inni badacze. Wymarły gatunek orchidei, Meliorchis caribea, został umieszczony w obecnie istniejącym plemieniu Cranichideae, subplemieniu Goodyerinae (podrodzina Orchidoideae).

Oznacza to, że storczyki mogły powstać nawet 76-84 miliony lat temu, w okresie późnej kredy. Innymi słowy mogły one koegzystować z dinozaurami, ale oznacza to także że już wtedy owady aktywnie zapylały kwiaty orchidei. Według Chase et al. (2001) twierdzi, że orchidee mogły powstać nawet 100 000 000 lat temu[9].

Za pomocą cząsteczkowego zegara molekularnego, można było określić wiek głównych gałęzi z rodziny orchidei. Potwierdziło to także, że subrodzina Vanilloideae, jest gałęzią, która oddzieliła się bardzo wcześnie i ewoluowała samodzielnie. Ponieważ ten rodzaj występuje globalnie, w rejonach subtropikalnych i tropikalnych Ameryki i Azji, Nowej Gwinei i Afryki Zachodniej, a kontynenty zaczęły się rozdzielać około 100 milionów lat temu, musiała nastąpić intensywna dywersyfikacja gatunkowa po rozdzieleniu rodzin.

Ekologia[edytuj]

Większość storczyków jest roślinami wieloletnimi, które rosną zakotwiczone do drzew lub krzewów w rejonach subtropikalnych i tropikalnych. Takie gatunki jak Angraecum sororium są porostami rosnącymi wśród kamienistego podłoża[10]. Inne storczyki (większość gatunków z rodziny Orchidaceae występujących w strefie umiarkowanej) rosną w na ziemi, na łąkach i w lasach.

Niektóre storczyki, jakie jak Neottia i Corallorhiza, pozbawione są chlorofilu, więc są także niezdolne do samodzielnej fotosyntezy. Zamiast tego gatunki te poradził sobie w inny sposób, żyją w symbiozie z grzybami ziemnymi i w ten sposób pozyskują niezbędne wartości odżywcze. Te storczyki są znane jako myko-heterotrofy, wcześniej mylnie opisane jako saprofity. Uważano, że zdobywają pożywienie poprzez rozkładanie materii organicznej samodzielnie. Istnieją także takie gatunki jak, które są roślinami pasożytniczymi, ale w okresie kiełkowania i pierwszego wzrostu, podczas gdy jako dorosłe rośliny posiadają chlorofil, ale dalej mogą korzystać z symbiotycznych grzybów.

Zastosowanie[edytuj]

Zapach storczykowatych jest analizowany przez producentów perfum (przy pomocy technologii gazowo-cieczowej) w celu zidentyfikowania potencjalnych chemikaliów zapachowych. Rośliny te uprawiane są jako ozdobne ze względu na dekoracyjne kwiaty.

Zastosowanie kulinarne
 Osobny artykuł: Wanilia.
Owoce wanilii płaskolistnej przed wysuszeniem

Wysuszone strąki nasiona jednego rodzaju orchidei, wanilii, są komercyjnie używane jako aromat do pieczenia, do produkcji perfum i aromaterapii.

Podziemne bulwy orchidei naziemnych (głównie męskich roślin) są mielone na proszek i używane do gotowania, na przykład w gorącym napoju salepu lub w tureckim napoju leczniczym dondurma.

Wysuszone liście Jumellea fragrans są dodawane do rumu na wyspie Reunion.

Niektóre saprofityczne gatunki storczyki z grupy Gastrodia wytwarzają bulwy wykorzystywane jako pożywienie przez rdzenne ludy Australii, zwłaszcza powszechne w uprawie jest Gastrodia sesamoides[potrzebny przypis].

Zastosowanie w medycynie tradycyjnej

Storczyki są stosowane w medycynie tradycyjnej w celu leczenia wielu chorób i dolegliwości. Były one wykorzystywane jako źródło preparatów ziołowych w Chinach od roku 2 800 p.n.e. Gastrodia elata jest jednym z trzech storczyków wymienionych w najwcześniejszym znanym chińskim dokumencie poświęconemu medycynie (Shennon bencaojing – ok. 100 n.e.)[11].

Uprawa[edytuj]

Wymagania
Dla większości gatunków uprawianych w warunkach domowych najlepsza jest ekspozycja na oknie wschodnim lub zachodnim. Taka wystawa daje największe szanse na długotrwałe i obfite kwitnienie. Dla rodzajów Cattleya, Vanda, Dendrobium i Cymbidium odpowiednie są również okna południowe, ale uważać trzeba na ewentualne oparzenia. Okna północne nie są zwykle właściwe, ze względu na zbyt małą ilość światła, zwłaszcza zimą[12]. Nawet jeśli storczyk w takich warunkach będzie rósł, mało prawdopodobne jest, że zakwitnie. Phalaenopsis, Paphiopedium czy Ludisia dobrze rosną w miejscu jasnym, ale nie bezpośrednio oświetlanym przez słońce.
Pielęgnacja

Dla wielu storczyków korzystne jest wyniesienie latem na balkon lub taras. Rośliny umieszcza się na wolnym powietrzu, kiedy jest pewność, że nocne spadki temperatury nie spowodują żadnych szkód. Należy przy tym szczególnie zwrócić uwagę na niebezpieczeństwo poparzenia storczyków[12]. Jesienią trzeba odpowiednio wcześnie zabrać je do domu, dokładnie przy tym oglądając roślinę pod kątem szkodników. Pobyt na świeżym powietrzu wzmacnia storczyki i wpływa na poprawę kwitnienia. Bardzo dobrze działa zwłaszcza na Cymbidium, Zygopetalum, Dendrobium nobile i Cattleya[potrzebny przypis].

Rekomendowane jest stosowanie w uprawie także nawożenia, zwłaszcza w czasie kwitnienia. Popularne są zwłaszcza nawozy w formie pałeczek[13].

Okresy spoczynku

Ważnym warunkiem kwitnienia wielu gatunków jest zachowanie ich specyficznych okresów spoczynku, w których rośliny te w warunkach naturalnych zredukują swój metabolizm, by przetrwać kolejne okresy suszy lub chłodu, a zatem i w warunkach domowych wymagają np. zaprzestania nawożenia i podlewania. Storczyki tego typu na ogól rosną w sposób sympodialny, tworząc pseudobulwy jako organy spichrzowe do przetrwania niekorzystnych okresów klimatycznych, podczas gdy storczyki niewymagające okresów spoczynkowych, tj. mniej więcej ciągle rosnących, przeważnie należą do roślin monopodialnych[12].

W zależności od ich pochodzenia geograficznego storczyki pod kątem ich okresów spoczynkowych można podzielić na trzy grupy:

  • storczyki rosnące mniej więcej ciągle takie jak np. Phalaenopsis lub Vanda;
  • storczyki z okresem spoczynku po ich kwitnieniu, np. Dendrobium nobile lub Laelia;
  • storczyki z okresem spoczynku po wytwarzaniu nowego pędu rocznego z nową bulwą pędową, np. Miltonia lub Odontoglossum.

Symbolika[edytuj]

Storczyki mają wiele skojarzeń z wartościami symbolicznymi. Dla przykładu orchidea jest symbolem miasta Shaoxing w Chinach. Cattleya mossiae jest kwiatem narodowym Wenezueli, zaś Cattleya trianae jest narodowym kwiatem Kolumbii. Hybryda Vanda 'Miss Joaquim' jest narodowym kwiatem Singapuru. Orchidee występujące w basenie Morza Śródziemnego są przedstawione na Ara Pacis[14] w Rzymie i są to jedyne znane przykłady wystąpienia tych kwiatów w najwcześniejszej sztuce europejskiej.

Przypisy

  1. a b Stevens P.F.: Angiosperm Phylogeny Website (ang.). 2001–. [dostęp 2009-06-08].
  2. World Checklist of Selected Plant Families. [dostęp 2010].
  3. Angiosperm Phylogeny Website Version 9. [dostęp 26 maja 2013].
  4. Krystyna Oszkinis: Storczyki. Warszawa: Państwowe Wydawnictwo Rolnicze i Leśne, 2004, s. 178. ISBN 83-09-01774-X.
  5. Joan Corominas: Breve Diccionario Etimológico de la Lengua Castellana. Ed. Gredos, 1980, s. 328. ISBN 84-249-1332-9.
  6. Orchid. W: The Online Etymology Dictionary [on-line]. [dostęp 25 marca 2010].
  7. Crescent Bloom: Orchidaceae (ang.). The Compleat Botanica. [dostęp 2009-06-09].
  8. Santiago R. Ramírez, Barbara Gravendeel, Rodrigo B. Singer, Charles R. Marshall & Naomi E. Pierce: Dating the origin of the Orchidaceae from a fossil orchid with its pollinator. Nature 448, 30 sierpnia 2007. s. 1042–1042.
  9. A. M. Pridgeon, P. J. Cribb, M. W. Chase & F. Rasmussen: The origin and biogeography of Orchidaceae. T. Orchidoideae (Part 1). Genera Orchidacearum 2. Oxford University Press, 2001, s. 1-5. ISBN 978-0-19-850710-9.
  10. Melissa Whitman, Michael Medler, Jean Jacques Randriamanindry & Elisabeth Rabakonandrianina: Conservation of Madagascar's granite outcrop orchids: influence of fire and moisture. 2011.
  11. Christopher J Bulpitt, Yan Li, Pauline F Bulpitt, and Jiguang Wang: The use of orchids in Chinese medicine. W: Journal of the Royal Society of Medicine, 100(12) [on-line]. grudzień 2007. [dostęp 16 października 2013]. s. 558-563.
  12. a b c Orchidarium.pl. [dostęp 16 października 2013].
  13. Storczyki - pielęgnacja, uprawa, przesadzanie, cena, kb.pl [dostęp 2017-03-30] (pol.).
  14. Jarrett A. Lobell: The Emperor's orchids. W: Archaeology, Volume 66 Number 1 [on-line]. Styczeń 2013.

Linki zewnętrzne[edytuj]