Zastaw rejestrowy

Zastaw rejestrowy – ustanowienie przez dłużnika na rzecz wierzyciela zastawu na określonym mieniu, w celu zabezpieczenia spłaty zobowiązania.

Jest prawem, na mocy którego wierzyciel może dochodzić zaspokojenia z przedmiotu zastawu bez względu na to, czyją stał się on własnością i z pierwszeństwem przed prawami osobistymi (niemającymi charakteru rzeczowego – art, 306 § 1 k.c. i art. 20 ustawy o zastawie rejestrowym), wyjąwszy te prawa, którym z mocy ustawy przysługuje pierwszeństwo szczególne.

Ustanowienie zastawu rejestrowego

Do ustanowienia zastawu rejestrowego potrzebna jest umowa między osobą uprawnioną do rozporządzania przedmiotem zastawu (zastawca) a wierzycielem (zastawnikiem). Umowa ta powinna być sporządzona pod rygorem nieważności na piśmie. Taka forma jest konieczna, a zarazem wystarczająca również do ustanowienia tego zastawu na prawach. Sama jednak umowa nie wystarcza do powstania zastawu rejestrowego, niezbędny jest także wpis do rejestru zastawów. Wpis ten ma charakter konstytutywny.

Inaczej aniżeli w przypadku zastawu zwykłego przedmioty obciążone zastawem rejestrowym mogą być pozostawione w posiadaniu zastawcy. Wydanie więc rzeczy obciążonej zastawnikowi lub określonej przez strony osobie trzeciej nie stanowi ustawowej przesłanki ustanowienia zastawu rejestrowego, choć oczywiście umowa zastawnicza może przewidywać takie wydanie. Przesłankę wydania zastępuje w wypadku zastawu rejestrowego wpis do rejestru.

Ustawa chroni dobrą wiarę zastawnika na wypadek, gdyby nabył on w drodze umowy zastaw rejestrowy, nie wiedząc o tym, że jego kontrahent nie był uprawniony do ustanowienia tego prawa. Zgodnie mianowicie z art. 2 ust. 3 jeżeli zastawca był nieuprawniony do rozporządzenia rzeczą, do ochrony zastawnika działającego w dobrej wierze stosuje się odpowiednio przepisy o ochronie nabywcy rzeczy ruchomej w dobrej wierze, a wpis zastawu rejestrowego do rejestru zastawników jest równoznaczny z wydaniem rzeczy. W świetle tych przepisów, jeśli uprawniony zastawca włada zastawianą rzeczą wbrew woli właściciela, przesłanką powstania zastawu rejestrowego jest, obok dobrej wiary zastawnika i wpisu zastawu do rejestru, upływ terminu, o którym mowa w § 2 art. 169 k.c.

Przedmiot zastawu rejestrowego

Przedmiotem zastawu rejestrowego mogą być rzeczy ruchome i prawa zbywalne; z wyjątkiem gdy chodzi o rzeczy ruchome – statków morskich i statków w budowie, wpisanych do rejestru okrętowego, na których może być ustanowiona tzw. hipoteka morska, oraz – gdy chodzi o prawa – takich praw, które mogą być przedmiotem hipoteki. Tego drugiego wyłączenie z listy przedmiotu zastawu rejestrowego ustawodawca nie dokonuje konsekwentnie; mianowicie wierzytelność zabezpieczona hipoteką – która, jak wiadomo, może być przedmiotem hipoteki – może zostać obciążona zastawem rejestrowym, chyba że wcześniej została już obciążona subintabulatem.

W myśl art. 7 ust. 2 zastawem rejestrowym można w szczególności obciążyć:

1. rzeczy oznaczone co do tożsamości,
2. rzeczy oznaczone co do gatunku, jeżeli w umowie zastawniczej określona zostanie ich ilość oraz sposób wyodrębnienia od innych rzeczy tego samego gatunku,
3. zbiór rzeczy ruchomych lub praw, stanowiący całość gospodarczą, choćby jego skład był zmienny,
4. wierzytelności,
5. prawa na dobrach niematerialnych,
6. prawa z papierów wartościowych (zarówno mających postać tradycyjną, jak i zdematerializowaną)
7. prawa z niebędących papierami wartościowymi instrumentów finansowych w rozumieniu ustawy z 29 lipca 2005 r. o obrocie instrumentami finansowymi.

Obciążenie rzeczy zastawem rejestrowym pozostaje w mocy bez względu na zmiany, którym może ona ulegać w toku przetwarzania, a w razie połączenia lub pomieszania rzeczy obciążonej z innymi rzeczami ruchomymi w taki sposób, że przywrócenie stanu poprzedniego byłoby niemożliwe albo związane z nadmiernymi trudnościami lub kosztami, zastaw rejestrowy obciąża całe rzeczy połączone lub pomieszane (art. 8 ust. 1 ustawy o zast. rej.).

Jeżeli każda lub kilka z rzeczy połączonych lub pomieszanych było obciążonych zastawem rejestrowym, zastawy te obciążają całe rzeczy połączone lub pomieszane, o pierwszeństwie zaś między nimi decyduje wcześniejszy dzień wniosku o wpis do rejestru.

Gdy rzecz ruchoma obciążona zastawem rejestrowym lub wchodząca w skład zbioru obciążonego tym zastawem stała się częścią składową nieruchomości, zastaw rejestrowy wygasa lub wygasa co do tej rzeczy, a zastawnik może żądać od właściciela nieruchomości ustanowienia hipoteki na tej nieruchomości do wysokości wartości rzeczy przyłączonej.

Wierzytelności zabezpieczone zastawem rejestrowym

Zastawem rejestrowym można zabezpieczyć zarówno wierzytelność istniejącą, jak i przyszłą (w tym warunkową), wyrażoną w pieniądzu polskim lub walucie obcej. Wierzytelność zabezpieczona danym zastawem powinna zostać zidentyfikowana w umowie zastawniczej przez oznaczenie jedynie stosunku prawnego, z którego wierzytelność wynika lub może wynikać, nie zaś również przez oznaczenie kwoty (wysokości) tej wierzytelności. Zamiast tego ustawa ustanawia obowiązek określenia w umowie zastawniczej i ujawnienia w rejestrze tzw. najwyższej sumy zabezpieczenia, czyli kwoty, do której zastaw zabezpiecza oznaczoną w podany sposób wierzytelność. Takie unormowanie w art. 3 ust. 2 ustawy wymagań co do sposobu określenie przedmiotu zabezpieczenia oznacza nadanie zastawowi rejestrowemu postaci podobnej, pod tym względem, do dawnej hipoteki kaucyjnej, a obecnie hipoteki w ogólności.

Zaspokojenie wierzyciela z przedmiotu obciążonego zastawem

Zaspokojenie zastawnika z przedmiotu obciążonego zastawem (zwykłym) następuje według przepisów o sądowym postępowaniu egzekucyjnym. Co do zasady takie samo rozwiązanie (czyli egzekucja) zostało przyjęte, gdy chodzi o zaspokojenie zastawnika rejestrowego. Obydwa te unormowania różnią się jednak zasadniczo, gdy chodzi o ich moc. Przepis art. 312 kodeksu cywilnego ma charakter normy iuris cogentis, strony nie mogą więc przyjąć w umowie innego sposoby zaspokojenia. W przypadku zastawu rejestrowego zasada, o której mowa, ma zastosowanie, o ile „przepisy ustawy nie stanowią inaczej. Przepisy te zezwalają stronom umowy zasadniczej, w pewnym zakresie, na określenie w tej umowie innego sposobu zaspokojenia się zastawnika. Zasada wypowiedziana w art. 21 ustawy o zast. rej. to zatem normy iuris dispositivi.

W ślad za dyspozycją art. 21 ustawy o zast. rej., zapowiadającą występowanie przy zastawie rejestrowym również innych niż egzekucja sądowa trybów jego realizacji, ustawa przewiduje w dalszych artykułach następujące pozaegzekucyjne sposoby zaspokojenie zastawnika, które mogą być przyjęte w umowie zastawniczej:

1. przez przejęcie przedmiotu na własność,
2. przez sprzedaż przedmiotu zastawu rejestrowego w drodze przetargu publicznego,
3. przez pobieranie przez zastawnika dochodów, jakie przynosi przedsiębiorstwo obejmujące zbiór rzeczy lub praw obciążonych zastawem rejestrowym.

Określenie w umowie zasadniczej innego niż egzekucja sposobów zaspokojenia zastawnika, wiążące dla stron, nie przekreśla możliwości dochodzenia zaspokojenia w drodze egzekucji z przedmiotu zastawu przez innych wierzycieli zastawcy. W razie skierowania do tego przedmiotu egzekucji (sądowej lub administracyjnej) zastawnik nie może już korzystać z przewidzianego w umowie zasadniczej pozaegzekucyjnego sposobu zaspokojenia. Wszczęcie egzekucji z przedmiotu zastawu jest możliwe, jak należy sądzić, nawet jeśli zastawnik podjął już określone czynności należące do danego trybu pozaegzekucyjnego, ale przedmiot zastawu, do którego jest skierowana egzekucja, nadal znajduje się w majątku egzekwowanego dłużnika (zastawcy).

Należy zauważyć, że zastawnik, który znajduje się w wyżej opisanej sytuacji, może uzyskać zaspokojenie swojej należności w prowadzonej z przedmiotu zastawu – na wniosek innego wierzyciela – egzekucji, stosownie do treści art. 1034 k.p.c., w przysługującej zestawowi kolejności.

Wygaśnięcie zastawu rejestrowego

Ze względu na to, że zastaw jest prawem akcesoryjnym, związanym z wierzytelnością, gaśnie on z chwilą, gdy przestaje istnieć zabezpieczona wierzytelność, Nie jest to jedyna przyczyna wygaśnięcie zastawu. Inne przyczyny wynikają albo z przepisów szczególnych, albo z zasad ogólnych. Z zasad ogólnych wynika np. że zastaw kończy swój byt na skutek konfuzji, zrzeczenia się tego prawa przez zastawnika albo na skutek rozwiązania umowy zastawniczej przez strony. Z zasad ogólnych wynika też, że zastaw rejestrowy wygasa, gdy obciążona nim rzecz ruchoma stała się częścią składową nieruchomości. Gdy chodzi natomiast o uregulowania szczególne, to należy wskazać na art. 13 ustawy o zast. rej., który stanowi o wygaśnięciu zastawu rejestrowego ze względu na zasługujący na ochronę interes nabywcy przedmiotu obciążonego zastawem, art. 18a, według którego zastaw wygasa po upływie 20 lub najpóźniej 30 lat od chwili jego wpisu do rejestru, oraz na art. 19 ust. 2, który przewiduje wygaśnięcie zastawu na skutek wykreślenia go z rejestru.

Poza tym ustawa określa legitymację do złożenia wniosku o wykreślenie wygasłego zastawu rejestrowego.

Bibliografia

• Ustawa z dnia 6 grudnia 1996 r. o zastawie rejestrowym i rejestrze zastawów (Dz. U. z 2018 r. poz. 2017)

Zapoznaj się z zastrzeżeniami dotyczącymi pojęć prawnych w Wikipedii.