(136108) Haumea

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
(Przekierowano z 136108 Haumea)
Skocz do: nawigacji, wyszukiwania
(136108) Haumea
Odkrywca Mike Brown i in., José Ortiz i in.
Data odkrycia 7 marca 2003[1]
Nr kolejny 136108
Charakterystyka orbity (J2000)
Występowanie
planetoidy
obiekt transneptunowy[1],
rodzina planetoidy Haumea
Półoś wielka 43,17[1] j.a.
Mimośród 0,1925[1]
Peryhelium 34,86[1] j.a.
Aphelium 51,47[1] j.a.
Okres obiegu
wokół Słońca
283,6[1] lat
Śr. prędkość ok. 4,5[potrzebne źródło] km/s
Inklinacja 28,19[1]°
Charakterystyka fizyczna
Średnica ok. 1393[2] km
Masa (4,006 ± 0,040)[3] × 1021 kg
Średnia gęstość 2,6 – 3,3 g/cm3
Okres obrotu 3,9154[1] h
Albedo ok. 0,84[potrzebne źródło]
Jasność absolutna 0,1[1]m
Satelity naturalne 2 księżyce:
Hi'iaka i Namaka

(136108) Haumeaplaneta karłowata z Pasa Kuipera, należąca do grupy plutoidów. Jej tymczasowe oznaczenie to 2003 EL61, a wcześniejsza nieoficjalna nazwa – „Santa” (Święty Mikołaj). Została odkryta 7 marca 2003 roku.

Odkrycie i nazwa[edytuj | edytuj kod]

Choć odkrycie ogłoszono 29 lipca 2005 roku, Haumea została sfotografowana już w 1955 roku i odnaleziona pół wieku później na kliszach z Obserwatorium Palomar. Odkrycie zostało zgłoszone przez grupę José L. Ortiza z Obserwatorium Sierra Nevada w Hiszpanii, chociaż obiekt był obserwowany niezależnie przez grupę Mike'a Browna z Caltech w Stanach Zjednoczonych. Początkowo Brown uznał pierwszeństwo Ortiza, lecz sprawa stała się kontrowersyjna, kiedy pojawiły się wątpliwości, czy Ortiz nie wykorzystał danych zebranych przez grupę z Caltechu[4].

Kontrowersje wokół odkrycia przyspieszyły ogłoszenie dwóch innych odkryć zespołu Mike'a Browna – Makemake, którego średnica wynosi około 3/4 średnicy Plutona, oraz ciała większego od Plutona – Eris.

17 września 2008 roku Międzynarodowa Unia Astronomiczna zakwalifikowała Haumeę jako planetę karłowatą i nadała jej obecną nazwę. Jej nazwa pochodzi od Haumei, bogini płodności i porodu w mitologii hawajskiej[5].

Orbita[edytuj | edytuj kod]

Orbity Haumei (żółta) i Plutona (czerwona)

(136108) Haumea obiega Słońce po orbicie o mimośrodzie 0,192 i nachyleniu do ekliptyki 28,2° w czasie ok. 284 lat. Średnia odległość tego ciała od naszej Dziennej Gwiazdy wynosi 43 j.a. Początkowo Haumea została zaklasyfikowana do klasycznych obiektów Pasa Kuipera (cubewano)[6], ale później została skreślona z tej listy[7]. Wyznaczona orbita wskazuje na słaby rezonans orbitalny piątego rzędu z Neptunem (7:12).

Rozmiary i właściwości fizyczne[edytuj | edytuj kod]

Artystyczna wizja Haumei i jej księżyców

Ciało to nie ma kształtu sferycznego, choć jego rozmiary i masa (ponad 30% masy (134340) Plutona) pozwalały, by w przeszłości uformowało się w obiekt prawie kulisty. Jednak bardzo szybki ruch obrotowy wokół najkrótszej osi (niespełna 4 godziny – jeden z najkrótszych spośród wszystkich ciał Układu Słonecznego o średnicach przekraczających 100 km) spowodował rozciągnięcie planetoidy. Według pomiarów przeprowadzonych za pomocą teleskopu Kecka miał to być obiekt o kształcie grubego cygara o rozmiarach ~1960×1518×996 (średnio 1500) km. Nowsze oszacowania mówią jednak o średnicy ok. 1393 km[2].

Przypuszcza się, że w okresie kształtowania się planet ta planetoida transneptunowa mogła wziąć udział w jakiejś ogromnej kosmicznej kolizji z innym ciałem niebieskim. Wtedy właśnie doszło do przyśpieszenia ruchu obrotowego i utworzenia satelitów tego obiektu oraz innych jeszcze ciał, które nie są już powiązane grawitacyjnie z Haumeą. Wskazuje na to odkrycie pięciu planetoid o orbitach zbliżonych do orbity Haumei, których symulacje orbit prowadzą do wspólnego dla tych obiektów punktu. Byłaby to pierwsza znaleziona w Pasie Kuipera rodzina planetoid powstała w trakcie jednej kosmicznej katastrofy.

Około 75% powierzchni Haumei jest pokryte lodem[8][9].

Naturalne satelity[edytuj | edytuj kod]

Information icon.svg Osobny artykuł: Księżyce Haumei.

Obserwacje z użyciem optyki adaptacyjnej wykazały, że (136108) Haumea ma dwa księżyce. Większy z nich – Hi'iaka (tymczasowe oznaczenie: S/2005 (136108) 1) – obiega tę planetoidę po orbicie o mimośrodzie 0,05 w średniej odległości 49 100 km w ciągu 49,12 dni. Jego masa stanowi ok. 1% masy głównego ciała. Ma średnicę szacowaną na ok. 310 km. Nazwa tego księżyca pochodzi od hawajskiej bogini urodzonej z Haumei i patrona tej bogini na wyspie Hawaje. Wcześniej był on nieoficjalnie nazywany „Rudolph” (jeden z reniferów Świętego Mikołaja z wiersza A Visit from St. Nicholas).

Mniejszy księżyc – Namaka (tymczasowe oznaczenie: S/2005 (136108) 2) – krąży w średniej odległości 39 300 km w czasie 34,7 dnia. Orbity obydwu satelitów nachylone są względem siebie ok. 40°. Jego średnica wyliczona na podstawie współczynnika odbijania światła wynosi 12% średnicy Haumei, tj. ok. 170 km. Jego nazwa pochodzi od Namaki, ducha wody zrodzonego z ciała Haumei. Księżyc ten był nieoficjalnie nazywany „Blitzen” (jeden z reniferów Świętego Mikołaja z wiersza A Visit from St. Nicholas).

Na podstawie obserwacji ruchów tych ciał obliczono masę układu, która wynosi ok. 4,0×1021 kg.

Zobacz też[edytuj | edytuj kod]

Wikimedia Commons

Przypisy

  1. 1,0 1,1 1,2 1,3 1,4 1,5 1,6 1,7 1,8 1,9 JPL Small-Body Database Browser: 136108 Haumea (2003 EL61) (ang.). 2014-04-27 last obs. used. [dostęp 2014-05-31].
  2. 2,0 2,1 Wm. Robert Johnston: List of Known Trans-Neptunian Objects (ang.). Johnston's Archive, 2014-04-05. [dostęp 2014-05-31].
  3. D. Ragozzine , M. E. Brown. Orbits and Masses of the Satellites of the Dwarf Planet Haumea = 2003 EL61. „The Astronomical Journal”. 137 (6), s. 4766, 2009. doi:10.1088/0004-6256/137/6/4766. Bibcode2009AJ....137.4766R. 
  4. Michael E. Brown: The electronic trail of the discovery of 2003 EL61 (ang.). W: CalTech [on-line]. [dostęp 16.08.2006].
  5. News Release - IAU0807: IAU names fifth dwarf planet Haumea (ang.). IAU, 17 września 2008. [dostęp 18 września 2008].
  6. MPEC 2006-X45 : DISTANT MINOR PLANETS (2006 DEC. 21.0 TT). „Minor Planet Electronic Circular”, 2006-12-12. IAU. Minor Planet Center. 
  7. MPEC 2010-H75 : DISTANT MINOR PLANETS (2010 MAY 14.0 TT). „Minor Planet Electronic Circular”, 2010-04-30. IAU. Minor Planet Center. 
  8. Dwarf Planet Haumea Shines With Crystalline Ice, www.sciencedaily.com (ang.)
  9. High-contrast observations of (136108) Haumea, www.aanda.org (ang.)

Linki zewnętrzne[edytuj | edytuj kod]

… • Poprzednia planetoida(136108) HaumeaNastępna planetoida • …