Balet
Termin balet ma kilka powiązanych z sobą znaczeń:
- rodzaj widowiska teatralnego, w którym głównym środkiem wyrazu jest taniec, wykonywany przez tancerzy według choreografii z towarzyszeniem muzyki, na tle dekoracji;
- zespół baletowy (na przykład balet Teatru Wielkiego, obecnie Polski Balet Narodowy);
- utwór muzyczny napisany specjalnie dla widowiska baletowego;
- całokształt sztuki baletowej danej epoki lub kraju (na przykład: balet romantyczny, balet polski).
Spis treści |
Historia baletu[edytuj]
Historia baletu jest zaledwie fragmentem historii tańca, obejmującym czasy nowożytne; odnosi się głównie do kultury europejskiej. Przyjęto dość umownie, że za początek nowego okresu tańca widowiskowego uważać należy wystawienie w Paryżu 1 września 1581 r. baletu dworskiego pod tytułem "Corce - Ballet Comique de la Reine " (Balet komiczny królowej). Przymiotnik "komiczny" oznaczał wówczas element dramatyczny, rozwijający jeden temat. Reżyserem widowiska był Włoch Baldassarino do Belgiojoso, który później przyjął nazwisko Balthasara de Beaujoyeulx.
Balet powstał z renesansowych maskarad karnawałowych i z triumfów, popularnych we Włoszech, które przerodziły się w widowiska dworskie, złożone z recytacji, śpiewu, muzyki, pantomimy i tańca. Od początku XV w. krystalizuje się specyficzny styl włoski, a jego najwybitniejszymi przedstawicielem jest Domenico da Piacenza i jego dwaj uczniowie: Antonio Cornazzano i Guglielmo Ebreo. Ten ostatni wydał Rozprawę o sztuce tańca. W 1489 roku w Tortonie odbył się ślub księcia Mediolanu, Galeazzo Viscontiego z Izabellą Aragońską. Z tej okazji Bergonzio di Botta przygotował dla dworu uroczyste interludium oparte na temacie wyprawy Jazona i Argonautów po złote runo. Można uznać to przedstawienie za pierwsze widowisko baletowe.
- Na temat tańca w średniowieczu zobacz: taniec w średniowieczu.
- Na temat tańca w renesansie zobacz: taniec w renesansie.
Na dwór francuski balet zawitał dzięki Katarzynie Medycejskiej. Mylnie za pierwsze widowisko baletowe uznaje się wystawione przez nią w 1581 roku Le Ballet Comique de la Reyne (Komiczny Balet Królowej). Między XVI a XVII w. balet przybrał formę widowiska o treści mitologicznej, wykonywanego przez dworzan. W XVIII w. powstała opera baletowa, w której przeważały nad partiami śpiewanymi partie tańczone, wykonywane przez zawodowych tancerzy (Marie Camargo, A i G. Vestris). Przełomową datą w kształtowaniu się baletu zawodowego był rok 1661, kiedy to Ludwik XIV założył Narodową Akademię Muzyki i Tańca. Oderwanie się baletu od opery nastąpiło głównie dzięki działalności J.G. Noverre'a, który w 2 połowie XVIII w. stworzył balet d'action (dramat baletowy). Inni reformatorzy działający we Włoszech (S. Vigano, C. Blasis) ukształtowali podstawy stylu romantycznego.
W 1832 choreograf Filippo Taglioni stworzył pierwszy balet romantyczny Sylfida. Głównym dziełem epoki stał się inny balet,Giselle. Dominował wtedy głównie taniec kobiecy. Za największe primabaleriny epoki uznano: Marię Taglioni, Carlottę Grisi i Fanny Elssler, a za największego tancerza i choreografa J. Perrota.
W drugiej połowie XIX wieku nowym centrum sztuki baletowej stała się Rosja. Marius Petipa stworzył tam balet-divertissement, klasyczny dziś typ baletu o ustalonej budowie, do jakich należą schoreografowane przez niego Jezioro łabędzie (częściowo, gdyż akty romantyczne, tj. II i IV, są autorstwa Lwa Iwanowa) i Śpiąca królewna Piotra Czajkowskiego.
Przeciw zrutynizowaniu tańca baletowego wystąpiła na początku XX w. Isadora Duncan. Skostniałe schematy tradycyjnego baletu zreformował Michaił Fokin w swych choreografiach Ognistego ptaka i Pietruszki do muzyki I. Strawińskiego, wystawionych przez zespół Ballets Russes. Najwybitniejszymi tancerzami epoki byli: Anna Pawłowa, Wacław Niżyński, Matylda Krzesińska i Tamara Karsawina. W drugiej połowie XX w. duże znaczenie dla rozwoju baletu współczesnego miała działalność M. Béjarta i R. Petit.
Zobacz też[edytuj]
- Sztuki baletowe,
- choreografowie,
- balet polski,
- polskie teatry operowe,
- europejskie teatry operowe,
- interludium, intermedium, intermezzo,
- libretto,
- a solo,
- metrum,
- taniec klasyczny,
- pas de deux, pas de quatre, pas de caractere,
- Stanisław Moniuszko, Piotr Czajkowski, Marius Petipa, Domenico da Piacenza, Joanna Bruzdowicz.
Bibliografia[edytuj]
- Arnold Haskel – Balet (PWM)
- G.B.L. Wilson – A dictionary of Ballet (Penguin Books)
- Janina Pudełek – Z historii baletu (C.O.M.U.K.)
- Luigi Rossi – Storia del Balletto (Universale Cappelli)
- Irena Turska – Przewodnik baletowy (PWN)
- Mała encyklopedia muzyki – (PWN)
- Il Baletto. repertorio del teatro di danza dal 1581 – red. Mario Pasi (Arnoldo Mondadori)
Linki zewnętrzne[edytuj]
- Polski Balet Narodowy - Oficjalna strona internetowa
- Physics of Dance
- Balet terms dictionary
- Tanznet Portal Tańca
- Balet Magazine
- Balet w katalogu Open Directory Project
