Barcice (województwo małopolskie)

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Skocz do: nawigacja, szukaj
Barcice
Barcice
Państwo  Polska
Województwo małopolskie
Powiat nowosądecki
Gmina Stary Sącz
Sołectwo Barcice
Wysokość ok. 325 m n.p.m.
Liczba ludności (2014) ok. 3,5 tys.
Strefa numeracyjna (+48) 18
Kod pocztowy 33-342 Barcice
Tablice rejestracyjne KNS
SIMC 0465288
Położenie na mapie województwa małopolskiego
Mapa lokalizacyjna województwa małopolskiego
Barcice
Barcice
Położenie na mapie Polski
Mapa lokalizacyjna Polski
Barcice
Barcice
Ziemia 49°31′48″N 20°38′50″E/49,530000 20,647222Na mapach: 49°31′48″N 20°38′50″E/49,530000 20,647222
Commons Multimedia w Wikimedia Commons
Remiza strażacka

Barcice (do 2011 Barcice Górne) – duża wieś letniskowa w południowej Polsce, położona w województwie małopolskim, w powiecie nowosądeckim, w gminie Stary Sącz. W latach 1975-1998 miejscowość administracyjnie należała do województwa nowosądeckiego. Barcice leżą na terenie Popradzkiego Parku Krajobrazowego.

Położenie[edytuj | edytuj kod]

Wieś leży u stóp płn.-zach. zakończenia pasma Jaworzyny Krynickiej, na pograniczu Kotliny Sądeckiej i Beskidu Sądeckiego, głównie na lewym brzegu Popradu, na trasie Stary SączBarciceRytroPiwniczna. Rozrzucona jest po okolicznych dolinkach i górach tworząc liczne przysiółki (m.in. Wierchy, Podsapieniec, Sapieniec, Zabronie, Potoki, Grabowce, Wyręb, Skrajnia, Głucha Dolina, Kliny, Pierzwia, Połom, Dominików – położone na lewym brzegu Popradu, oraz Wdżary, Maliniki, Szafarka, Facimiech, Mała Rówień i Brzezowica na prawym brzegu Popradu. Najstarsza, historyczna część Barcic położona jest na wysokiej terasie Popradu, na jego lewym brzegu. I tutaj również funkcjonują nazwy, określające poszczególne części wsi, np. Za Torem, Kamieniec, Na Zakręcie.

Zabudowa[edytuj | edytuj kod]

Na koniec 2006 roku Barcice liczyły ok. 575 numerów, rozrzuconych po całym obszarze wioski. Stąd częste głosy o konieczności przeprowadzenia nazewnictwa ulic i nowej numeracji domów. Według informacji umieszczonych na stronie internetowej gminy Stary Sącz, Barcice posiada ok. 90 dróg na łączną długość ok. 38 km[potrzebne źródło]. W 2011 roku w Barcicach wybudowana została przystań dla cyklistów. Barcicka przystań jest częścią Karpackiego Szlaku Rowerowego, który biegnie z Węgier, aż do Wieliczki i przebiega przez teren gminy Stary Sącz.

Warunki naturalne[edytuj | edytuj kod]

Barcice to miejscowość letniskowa o korzystnym klimacie i dużym nasłonecznieniu. Okoliczne lasy obfitują w jagody i grzyby, są tu również atrakcyjne tereny nadbrzeżne z możliwością uprawiania wędkarstwa. Barcice posiadają również złoża wody mineralnej. Znajdują się w Korzeczkowie, na Klinach i pod Wzgórzem Kroguleckim. Znany i charakterystyczny dla Barcic jest typ halnego zwany wiatrem ryterskim. On to zdecydowanie wpływa na tutejszy klimat powodując okresowe zimowe ocieplenia.[potrzebne źródło]

Samorząd[edytuj | edytuj kod]

Na całym obszarze Barcic utworzono sołectwo Barcice Górne, jako jednostkę pomocniczą gminy Stary Sącz. Nazwy te często funkcjonują zamiennie i to nie tylko w relacji obywatel-gmina. Wszystko, co dotyczy Barcic Górnych, dotyczy Barcic, i odwrotnie.

Nazwa wsi[edytuj | edytuj kod]

Historia Barcic sięga co najmniej XIII wieku. Pierwsza wzmianka o parafii w Barcicach ( Barczyca) pochodzi z 1325 r. Nazwa związana jest prawdopodobnie z kultem św. Bartłomieja, choć niektórzy próbują łączyć ze staropolskim słowem "barć", które oznaczało ul, rodzinę pszczelą. Może o tym świadczyć historia wsi mówiąca, że wydzielono tą wieś jako dobra królewskie z nadań księżnej Kindze, a później starosądeckiemu klasztorowi, z zabezpieczeń wiana, które księżna Kinga przywiozła do Polski, a zużyto je na odbudowę kraju po licznych najazdach Tatarów. Prawdopodobnie bartnicy z Barcic i Przysietnicy dostarczali miód na stoły książęce, dlatego zatrzymano te wsie w dobrach królewskich.

Eugeniusz Pawłowski, w swojej pracy habilitacyjnej Nazwy miejscowe Sądecczyzny wiąże nazwę miejscowości z imieniem Bart, Bartłomiej. Wskazuje na to nazwa wsi z końcówką patronimiczną "ice", urabiana najczęściej od imienia zasadźcy nowej wsi.

W 2012 r. zmieniono urzędowo nazwę miejscowości z Barcice Górne na Barcice[1].

Symbole[edytuj | edytuj kod]

Znane są dwie barcickie pieczęcie z godłem. Na jednej z nich pochodzącej z XIX w., przedstawione są dwa ule (barcie) a w tle wschodzące promieniste słońce. Pieczęċ używana była przez Szkołę Powszechną w okresie I wojny światowej. Jeszcze kilkanaście lat temu herb ten używany był przez Szkołę Podstawową w Barcicach, a uczniowie nosili go na mundurkach szkolnych w postaci tarczy szkolnej. Dziś używany jest przez Ochotniczą Straż Pożarną w Barcicach i LKS "Barciczanka" jako logo.

Druga pieczęċ przedstawia kobietę modlącą się na klęczkach (orantka) pod dwoma wzgórzami, na których stoi krzyż. Pieczęċ znana z muzeum w Starym Sączu. Herb ten z każdym rokiem zyskuje na popularności, dziś używany jest m.in. przez biuletyn parafialny "Orantka".

Barcice formalnie nie posiadają herbu.

Historia starostwa barcickiego[edytuj | edytuj kod]

Własność królewska (dzierżawa, tenuta) starostwo barcickie leżało w powiecie sądeckim. Ziemie dzierżawy (ok. 80 km²) zgrupowane były szerokim pasem nad Popradem, głównie po jego lewej stronie, pomiędzy Starym Sączem na północy a Piwniczną na południu. Początkowo na terenie dóbr barcicko-ryterskich znajdowały się wsie: Barcice (z folwarkiem), Przysietnica, Rytro (z folwarkiem) i Młodów.

Z czasem powstały na tym terenie nowe wsie królewskie:

Tereny te będące własnością książęcą, od 1257 należały do klasztoru klarysek starosądeckich.

Starostwo najprawdopodobniej powstało aby zahamować ekspansję węgierskich możnowładców w kierunku północnym. Dolina Popradu stanowiła jedną z ważnych dróg na Węgry, wykorzystywaną zwłaszcza w XIII i XIV wieku. Po odpadnięciu od Sądecczyzny ziem nad górnym Popradem (Lubowla, Gniazda, Podoliniec) w latach 1315-1320, aby nie powierzać kobietom terenu tak ważnego militarnie, ziemie nadpopradzkie stały się na powrót własnością królewską. Siedziba władz starostwa przemiennie znajdowała się w Rytrze (zamek) i Barcicach.

Po 1654 zdecydowanie już władza i punkt administracyjny znalazły się w Barcicach, w północnej części starostwa. Tam też znajdowała się parafia (powstała ok. 1250), obejmująca swym zasięgiem cały obszar starostwa. W 1728 r. Młodów należący dotychczas do parafii barcickiej został przyłączony do parafii w Piwnicznej. Z okresu staropolskiego brak dokładnych danych co do liczby mieszkańców starostwa. Austriacki spis z 1777 wykazał 1,6 tysięcy mieszkańców w 7 wsiach należących do starostwa.

Dzierżawa leżąca w terenie podgórskim falistym nie miała najlepszych warunków do rozwoju gospodarki rolnej, gleby też nie były najlepsze. Sytuację pogarszał czasem Poprad mający znaczenie gospodarcze, ale kapryśny i czyniący wiele szkody (powodzie). Na terenie starostwa istniały dwa folwarki w Barcicach i Rytrze. Przeważała tu gospodarka pastersko-hodowlana. W Barcicach hodowla koni i wołów, w Przysietnicy – gospodarka pasterska, w Rytrze – gospodarka leśna (tartak).

Ze zbóż wysiewano przeważnie owies i żyto. Starostowie zajmowali się też handlem z Węgrami. Przez Barcice i Rytro prowadziła bowiem główna droga handlowa polsko-węgierska (z Krakowa na Spisz i dalej). W 1453 droga ta została uznana za jedynie obowiązujący szlak handlowy na Węgry. Istniały też 3 karczmy zajezdne w Barcicach, Rytrze i Młodowie.

W czerwcu 1770 tereny starostwa zostały zagarnięte ("rewindykowane") przez cesarzową Marię Teresę i włączone do Królestwa Węgierskiego, a w 1773 włączono je do austriackiej Galicji. Starostwo barcickie zostało zlikwidowane w 1785, przeszło pod zarząd dóbr kameralnych austriackich w Nowym Sączu.

Obecnie tereny byłego starostwa znajdują się w granicach: Starego Sącza (Barcice Dolne, Barcice Górne, Przysietnica, Wola Krogulecka), Gminy Rytro, Piwnicznej (Młodów).

Znani, związani z Barcicami[edytuj | edytuj kod]

  • Bart, Bartłomiej, legendarny założyciel (zasadźca) wsi. To od jego imienia wioskę nazwano Barcice. Żył najpóźniej w XIII wieku.
  • Władysław Warneńczyk (1424-1444), król Polski i Węgier. W 1440 roku ufundował drewniany kościół, który spłonął podczas wielkiego pożaru Barcic w 1882 roku.
  • Andrzej Bobola (podkomorzy) herbu Leliwa w latach 1592-1601 i w 1616 r. dzierżawca tenuty barcickiej, stryj Andrzeja Boboli (młodszego) (1591-1657), jezuity, misjonarza, polskiego świętego.
  • Zygmunt Kazanowski (1563-1634) herbu Grzymała, starosta barcicki w latach 1617-1634. Był dworzaninem Stefana Batorego i Zygmunta III Wazy. Jako wierny żołnierz Rzeczypospolitej brał udział we wszystkich kampaniach Batorego, a następnie w bitwie pod Kircholmem (1605 r.) oraz w obronie Chocimia (1621 r.). W 1613 roku został starostą kokenhauskim i krośnieńskim, a w 1617 roku barcickim. W 1633 roku był także starostą mukarowskim, soleckim i kłobuckim oraz podkomorzym koronnym.
  • Teodor Lubomirski (1683-1745) herbu Szreniawa bez Krzyża (Drużyna). Wojewoda krakowski, feldmarszałek austriacki, starosta spiski, od 1721 r. właściciel dóbr łańcuckich. Kawaler Orderu Orła Białego (1730) i Złotego Runa (1734). Starosta barcicki 1739-1745.
  • Urszula (Elżbieta) Moszkowska herbu Jastrzębiec (?). W latach 1764-1785 dzierżawiła tenutę barcicką. Zmarła w 1787 roku. Pochowana w kościele O.O. Reformatów w Krakowie w sukni ślubnej. Ostatnia starościna barcicka.
  • Ks. Józef Wirmański, w latach 1886-1935 proboszcz parafii Barcice. Inicjator wielu przedsięwzięć, m.in. budowy nowego murowanego kościoła w miejsce spalonego drewnianego (1899-1901), organizator straży pożarnej w Barcicach (1927), budowy kościoła w Rytrze (1929) i erygowania tam nowej parafii (1931).
  • Ks. Jan Maziarz (1909-1999) syn Wojciecha i Wiktorii Kozik, ur. 20.05.1909 w Posadowej, parafii Podole. Egzamin dojrzałości złożył w 1928 r. w Tarnowie. Po ukończeniu studiów seminaryjnych, otrzymał w Tarnowie 29.06.1933 święcenia kapłańskie z rąk bpa F. Lisowskiego. Pracował jako wikariusz parafialny w Lipnicy Murowanej (od 1.08.1933), Ciężkowicach (od 4.12.1936) w Łososinie Górnej (od 18.10. 1938). Następnie został zamianowany proboszczem w Rudce (25.09.1940) i Barcicach (19.07.1952). Równocześnie (20.10.1960-11.05.1984) pełnił obowiązki wicedziekana dekanatu starosądeckiego. Odznaczony został (15.08.1995) godnością kanonika honorowego tarnowskiej kapituły katedralnej. Po rezygnacji ze stanowiska proboszcza (11.05.1984), pozostał w Barcicach w charakterze rezydenta, a w 1996 r. przeniósł się do Domu Księży Emerytów w Tarnowie. Odszedł do Pana 5.10.1999, a doczesne jego szczątki złożone zostały na cmentarzu rodzinnej parafii Podole. Uroczystościom pogrzebowym przewodniczył bp J. Styrna.
  • Jan Gryźlak (1914-2003). Pionier i organizator sportu wiejskiego, inicjator budowy obiektów narciarskich w województwie krakowskim i później nowosądeckim, nauczyciel szkół na wsi. Żołnierz Września, więzień jenieckich obozów w Niemczech, w latach 1945-46 w Polskich Siłach Zbrojnych na Zachodzie. Współzałożyciel Zrzeszenia Ludowych Zespołów Sportowych, długoletni członek naczelnych władz tej organizacji. Animator eksperymentu sądeckiego i aktywny świadek narodzin sportu w powojennej Polsce.
  • Prof. dr hab. Janina Gronowska z d. Gryźlak, nauczycielka. Organizatorka tajnego nauczania w Barcicach (1942).
  • Prof. dr hab. inż. Józef Koszkul. Urodził się 6 lutego 1938 roku w Barcicach. Absolwent Technikum Kolejowego w Nowym Sączu (1957). Studia wyższe odbył na Wydziale Budowy Maszyn Politechniki Częstochowskiej w latach 1957-1962, uzyskując tytuł mgr inż. mechanika o specjalności: obrabiarki, narzędzia i technologia budowy maszyn. Pracę zawodową rozpoczął w 1962 roku jako konstruktor w Zakładach Budowy Maszyn i Aparatury w Krakowie. W latach 1964-1970 pracował w Częstochowskich Zakładach Materiałów Biurowych na stanowisku głównego technologa. W czasie pracy zawodowej uzyskał w 1976 roku stopień doktora nauk technicznych na Wydziale Budowy Maszyn Politechniki Częstochowskiej. Stopień naukowy doktora habilitowanego otrzymał w 1986 roku na Wydziale Mechaniczno – Technologicznym Politechniki Śląskiej. W roku 1992 został powołany na stanowisko profesora nadzwyczajnego Politechniki Częstochowskiej. Od 1996 roku Profesor Józef Koszkul pełnił funkcję Dziekana Wydziału Budowy Maszyn (od 2000 roku przemianowanego na Wydział Inżynierii Mechanicznej i Informatyki). Był członkiem Senackiej Komisji Mienia i Finansów. 20 sierpnia 2001 roku Prezydent Rzeczypospolitej Polskiej Aleksander Kwaśniewski nadał dr hab. inż. Józefowi Koszkulowi tytuł Profesora Nauk Technicznych.
Pisarze związani z Barcicami
  • Władysław Lachner[2], autor Tomika Poezji "Myśli serca"[3].
Dzierżawcy dóbr barcicko-ryterskich
  • Mikołaj Gliński 1645-1648 (poddzierżawca)
  • Marcin Lutosławski 1653-1656 (poddzierżawca)
od 1718 r. z żoną Anastazją
  • Jan Dulęba ?-1769 (poddzierżawca)

Zobacz też[edytuj | edytuj kod]

Przypisy

  1. Rozporządzenie Ministra Administracji i Cyfryzacji z dnia 27 grudnia 2011 r. (Dz. U. z 2011 r. Nr 291, poz. 1711)
  2. Władysław Lachner
  3. MYŚLI SERCA

Bibliografia[edytuj | edytuj kod]

  1. Walka klasowa chłopów w dzierżawie barcickiej – Zofia Janas. Rocznik Sądecki, tom VIII.
  2. Rytro w materiałach źródłowych do końca XVIII wieku – Wacław Urban. Rocznik Sądecki, tom XXX.
  3. Nazwy miejscowe Sądeczyzny, T. I. Ogólna charakterystyka nazewnictwa miejscowego Sądeczyzny – Eugeniusz Pawłowski, praca habilitacyjna, 1965 r.
  4. Barcice na Sądeckiej Ziemi, Kowalczyk Janina, Barcice 1999.
  5. Currenda – Pismo Urzędowe Diecezji Tarnowskiej (październik-grudzień 2000)
  6. M. Gumowski. "Herby i pieczęcie wsi województwa krakowskiego".Małopolskie Studia Historyczne.R.4. 1961 r.
  7. W. Drelicharz , Z. Piech. "Dawne i nowe herby Małopolski" Kraków 2004.