Województwo krakowskie (I Rzeczpospolita)

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Skocz do: nawigacja, szukaj
Ujednoznacznienie Ten artykuł dotyczy województwa krakowskiego I Rzeczypospolitej. Zobacz też: województwo krakowskie.
Województwo krakowskie
Herb
Herb
Położenie na mapie województwa
Województwo krakowskie na mapie I Rzeczypospolitej
Nazwa łacińska Palatinatus Cracoviensis
Sentencja Lechico candescit in orbe[1]
Istniało XIV wiek1795
Prowincja małopolska
Stolica Kraków
Sejmik Proszowice
Wojewoda zobacz: wojewodowie krakowscy
Powierzchnia 17 650 km²
Liczba powiatów 8
Liczba senatorów 4
Ludność 249 238 mieszk.
(1790 [2])
Podział administracyjny Rzeczypospolitej Obojga Narodów w 1619 r. z województwem krakowskim
Mapa Rzeczypospolitej Obojga Narodów w 1619 r. Podział na województwa, ziemie i powiaty
Pieczęć konfederacji województwa krakowskiego w konfederacji barskiej w 1769 roku

Województwo krakowskie (łac. Palatinatus Cracoviensis) – jednostka terytorialna Korony Królestwa Polskiego, później Rzeczypospolitej Obojga Narodów istniejąca od XIV wieku do 1795 roku, część prowincji małopolskiej. Obejmowała powierzchnię 17 650 km²[potrzebne źródło] posiadając 8 powiatów. Siedzibą wojewody był Kraków, a sejmiki ziemskie odbywały się w Proszowicach. Herbem województwa był orzeł biały na czerwonym polu ze złotą przepaską na skrzydłach.

W Nowym Mieście Korczynie w województwie sandomierskim odbywały się sejmiki generalne dla prowincji małopolskiej.

W XVII wieku w województwie krakowskim szlachta stanowiła 1,7% mieszkańców[3].

Historia[edytuj | edytuj kod]

Po podziale państwa polskiego, w okresie rozbicia dzielnicowego w 1138 roku, pomiędzy synów Bolesława III Krzywoustego, księstwo krakowskie zostało przekazane, niezależnie od Śląska, najstarszemu z nich, Władysławowi II Wygnańcowi, posiadało niewątpliwie granice, jeżeli nie takie same, to bardzo zbliżone od granic późniejszego województwa krakowskiego. Po 1314 roku ziemia krakowska została przekształcona w województwo krakowskie i w niezmienionym kształcie województwo te weszło następnie w skład administracyjny I Rzeczypospolitej. Istniało do 1795 roku. Na przestrzeni wieków jego granice zmieniły się niewiele od czasów średniowiecza. Ziemia Krakowska uważana była za jedną z najbogatszych w Polsce, miała bowiem kopalnie soli w Wieliczce i Bochni, kopalnie srebra i ołowiu w Olkuszu, żyzne gleby proszowskie.

Od południa ziemia krakowska graniczyła, położoną już za Karpatami, z ziemią spiską. Ziemia ta już prawdopodobnie w 1001 roku została włączona do Polski przez Bolesława Chrobrego. Część tej ziemi utracono już w 1018 roku. W wyniku naporu Węgier południowa granica Polski przesuwała się stopniowo ku północy. Granica polsko-węgierska na terenie Spisza przed XIV wieku przebiegała najprawdopodobniej doliną Hornadu. Później Węgry wkroczyły na teren kotliny Popradu i na Zamagurze. Około połowy XIV wieku Polska utraciła okolice Podolińca i Starej Lubowli, należące wcześniej do ziemi sądeckiej. W 1412 roku ziemia Spiska powróciła na prawie zastawu do Polski, nie stanowiła już jednolitej w granicach krainy, tylko podzielona została na kilka oddzielnych kluczy, obejmujących 13 miast.

W roku 1443 biskup krakowski Zbigniew Oleśnicki odkupił od Wacława I księcia cieszyńskiego księstwo siewierskie. Od tego moment księstwo to było domeną we władaniu biskupów krakowskich, formalnie włączone do województwa krakowskiego w 1790 roku.

W tym województwie znajdowała się dynamicznie rozwijająca Częstochowa w powiecie lelowskim wraz z klasztorem jasnogórskim będącym sanktuarium dynastycznym Jagiellonów i Wazów.

Terytorium[edytuj | edytuj kod]

Województwo krakowskie sąsiadowało:

Powiaty województwa krakowskiego wg Adolfa Pawińskiego (XVI wiek)[4]
Powiat Powierzchnia w mil² Powierzchnia w km²
powiat proszowicki 52,30 2880,18
powiat szczyrzycki 60,20 3315,51
powiat lelowski 45,02 2479,31
powiat księski (ksiąski) 27,77 1529,40
powiat śląski (ks. oświęcimskie, ks. zatorskie) 47,28 2603,67
powiat biecki 41,75 2299,25
powiat sandecki 71,21 3921,04
Razem (województwo) Σ 345,53 19028,36

Urzędy[edytuj | edytuj kod]

Senatorów większych tzw. krzesłowych było czterech, to jest biskup, kasztelan, wojewoda krakowski i kasztelan wojnicki. Senatorów mniejszych było trzech: sądecki, biecki i oświęcimski. Starostwa grodowe były trzy: Krakowskie, Sądeckie i Bieckie, starostwa niegrodowe: Spiskie, Bądzyńskie, Czchowskie, Czorsztyńskie, Dębowieckie, Dobczyńskie, Grzybowskie, Jadownickie, Jodłowskie, Jasielskie, Krzeczowskie, Lanckorońskie, Lelowskie, Libuskie, Mszańskie, Nowotarskie, Olsztyńskie, Ojcowskie, Rabsztyńskie, Ujmskie, Wolbromskie, Żarnowieckie i inne. Starosta Krakowski był jednocześnie generałem krakowskim i miał pod swoją jurysdykcją oprócz Krakowa trzy grody: Proszowski, Lelowski i Księski. Województwo sejmikowało w Proszowicach, gdzie na sejmiku ziemskim (tzw. Generale krakowskim) wybierano ośmiu posłów sejmowych, po jednym z powiatów i dwóch deputatów na sejm generalny dla Małopolski które odbywały się w Nowym Mieście Korczynie. Włączone do Korony Królestwa Polskiego księstwo oświęcimskie i księstwo zatorskie stanowiły oddzielny powiat śląski, które sejmikował w Zatorze i wybierał dwóch posłów na sejm i jednego deputowanego na trybunał. Konstytucje sejmowe z lat 1581 i 1616 mówiły iż sejmik tych dawnych księstw powinien trzema dniami poprzedzać sejmik ziemskie w Proszowicach. W powiecie śląskim było starostwo grodowe Oświęcimskie, niegrodowe Zatorskie, Barwałdzkie i inne.

Osobne miejsce wśród tutejszych urzędników zajmowali burgrabiowie zamku krakowskiego. Pobierali oni pensje z dochodów żup wielickich, mianował ich bezpośrednio król, ale podlegali władzy starosty krakowskiego, którego jurysdykcja nie sięgała jednak zamku wawelskiego. Opiekowali się oni zamkiem królewskim. Skarbca Rzeczypospolitej w którym przechowywano korony i dokumenty, strzegł rezydujący też w Krakowie kustosz koronny, którym był zawsze prałat lub kanonik katedry wawelskiej. Dobrami i dochodami królewskimi w Małopolsce zarządzał z kolei wielkorządca krakowsko - sandomierski. Był on z urzędu przełożonym cechu włóczków krakowskich, mającego monopol na spław drewna na górnej Wiśle i sprzedawania go w Krakowie. Żupnik krakowski z kolei zarządzał żupami solnymi w Wieliczce i Bochni.

W latach 1443-1790 biskupi krakowscy byli w pełni suwerennymi władcami księstwa siewierskiego, nosząc tytuł książąt siewierskich. Mieli swego kanclerza, sędziów i wójtów.

 Osobny artykuł: Wojewodowie krakowscy.

Powiaty[edytuj | edytuj kod]

W roku 1397 uchwalono podział województwa krakowskiego na trzy powiaty:

  • Krakowski
  • Proszowski
  • Żarnowiecki

W XVI wieku województwo krakowskie liczyło siedem powiatów:

Szczegółowy podział województwa krakowskiego w 1662 roku:

W roku 1676 przy spisie do podatku podymnego wymieniono osiem powiatów:

  • Krakowski
  • Proszowski
  • Lelowski
  • Księski
  • Szczerzecki
  • Sądecki
  • Czchowski
  • Biecki

Główne miasta i miejscowości województwa krakowskiego za czasów I Rzeczypospolitej

Zobacz też[edytuj | edytuj kod]

Linki zewnętrzne[edytuj | edytuj kod]

Zygmunt Gloger, Geografia polityczna: województwo krakowskie

Przypisy

  1. Stefan Krzysztof Kuczyński, Polskie herby ziemskie. Geneza, treści, funkcje, Warszawa 1993, s. 214.
  2. Tabela: Summaryusz Generalny wszelkich dochodów Rzeczypospolitey tak w Koronie iako i w Litwie z kalkulacyą mil kwadratowych, tak со do dymów, podatków, iako i ludzi, w: Dziennik rządowo-ekonomiczno handlowy. Zaymuiący różne Wiadomości, Rządowe, Handlowe, Ekonomiczne, Fabryczne, Kontraktowe na Dobra, Summy, i Produkta. Zajmujący 3 miesiące kwiecień may czerwiec 1790. R.5. T. II. Warszawa 1790.
  3. Joanna Choińska-Mika, Między społeczeństwem szlacheckim a władzą. Problemy komunikacji: społeczności lokalne - władza w epoce Jana Kazimierza, Warszawa 2002, s. 20.
  4. Adolf Pawiński: Polska XVI wieku pod względem geograficzno-statystycznym. T. 3: Małopolska. Warszawa: Księgarnia Gebethnera i Wolffa, 1886, s. 8.