Województwo krakowskie (I Rzeczpospolita)

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Skocz do: nawigacji, wyszukiwania
Ujednoznacznienie Ten artykuł dotyczy województwa krakowskiego I Rzeczypospolitej. Zobacz też: województwo krakowskie.
Województwo krakowskie
Herb
Herb
Położenie na mapie województwa
Województwo krakowskie na mapie I Rzeczypospolitej
Nazwa łacińska Palatinatus Cracoviensis
Sentencja Lechico candescit in orbe[1]
Istniało XIV wiek1795
Prowincja małopolska
Stolica Kraków
Sejmik Proszowice
Wojewoda zobacz: wojewodowie krakowscy
Powierzchnia 17 650 km²
Liczba powiatów 8
Liczba senatorów 4
Ludność 249 238 mieszk.
(1790 [2])
Podział administracyjny Rzeczypospolitej Obojga Narodów w 1619 r. z województwem krakowskim
Mapa Rzeczypospolitej Obojga Narodów w 1619 r. Podział na województwa, ziemie i powiaty

Województwo krakowskie (łac. Palatinatus Cracoviensis) – jednostka terytorialna Korony Królestwa Polskiego, później Rzeczypospolitej Obojga Narodów istniejąca od XIV wieku do 1795 roku, część prowincji małopolskiej. Obejmowała powierzchnię 17 650 km²[potrzebne źródło] posiadając 8 powiatów. Siedzibą wojewody był Kraków, a sejmiki ziemskie odbywały się w Proszowicach. Herbem województwa był orzeł biały na czerwonym polu ze złotą przepaską na skrzydłach.

Historia[edytuj | edytuj kod]

Po 1314 roku ziemia krakowska została przekształcona w województwo krakowskie i w niezmienionym kształcie weszło następnie w skład administracyjny I Rzeczypospolitej. Istniało do 1795 roku. Na przestrzeni wieków jego granice zmieniły się niewiele od czasów średniowiecza. Ziemia Krakowska uważana była za jedną z najbogatszych w Polsce, miała bowiem kopalnie soli w Wieliczce i Bochni, srebra i ołowiu w Olkuszu, żyzne gleby proszowskie. Księstwo siewierskie było domeną we władaniu biskupów krakowskich, formalnie włączone do województwa krakowskiego w 1790 roku. W tym województwie znajdowała się dynamicznie rozwijająca Częstochowa wraz z klasztorem jasnogórskim będącym sanktuarium dynastycznym Jagiellonów i Wazów.

Terytorium[edytuj | edytuj kod]

Województwo krakowskie sąsiadowało:

Powiaty województwa krakowskiego wg Adolfa Pawińskiego (XVI wiek)[3]
Powiat Powierzchnia w mil² Powierzchnia w km²
powiat proszowicki 52,30 2880,18
powiat szczyrzycki 60,20 3315,51
powiat lelowski 45,02 2479,31
powiat księski (ksiąski) 27,77 1529,40
powiat śląski (ks. oświęcimskie, ks. zatorskie) 47,28 2603,67
powiat biecki 41,75 2299,25
powiat sandecki 71,21 3921,04
Razem (województwo) Σ 345,53 19028,36

Urzędy[edytuj | edytuj kod]

Senatorów większych tzw. krzesłowych było czterech, to jest biskup, kasztelan, wojewoda krakowski i kasztelan wojnicki. Senatorów mniejszych było trzech: sądecki, biecki i oświęcimski. Starostwa grodowe były trzy: Krakowskie, Sądeckie i Bieckie, niegrodowe: Spiskie, Bądzyńskie, Czchowskie, Czorsztyńskie, Dębowieckie, Dobczyńskie, Grzybowskie, Jadownickie, Jodłowskie, Jasielskie, Krzeczowskie, Lanckorońskie, Lelowskie, Libuskie, Mszańskie, Nowotarskie, Olsztyńskie, Ojcowskie, Rabsztyńskie, Ujmskie, Wolbromskie, Żarnowieckie i inne. Starosta Krakowski był jednocześnie generałem krakowskim i miał pod swoją jurysdykcją oprócz Krakowa trzy grody: Proszowski, Lelowski i Księski. Województwo sejmikowało w Proszowicach, gdzie na sejmiku ziemskim (tzw. Generale krakowskim) wybierano ośmiu posłów sejmowych, po jednym z powiatów i dwóch deputatów na sejm generalny dla Małopolski które odbywały się w Nowym Mieście Korczynie. Właczone do Korony księstwa Oświecimskie i Zatorskie stanowiły oddzielne dwa powiaty: Oświęcimski i Zatorski, które sejmikowały w Zatorze i wybierały dwóch posłów na sejm i jednego deputowanego na trybunał. Konstytucje sejmowe z lat 1581 i 1616 mówiły iż sejmiki tych dawnych księstw powinny trzema dniami poprzedzać sejmik ziemskie w Proszowicki. W księstwach było starostwo grodowe Oświęcimskie, niegrodowe Zatorskie, Barwałdzkie i inne. Biskupi krakowscy tytułowali się książętami siewierskimi.

Zobacz też[edytuj | edytuj kod]

Linki zewnętrzne[edytuj | edytuj kod]

Przypisy

  1. Stefan Krzysztof Kuczyński, Polskie herby ziemskie. Geneza, treści, funkcje, Warszawa 1993, s. 214.
  2. Tabela: Summaryusz Generalny wszelkich dochodów Rzeczypospolitey tak w Koronie iako i w Litwie z kalkulacyą mil kwadratowych, tak со do dymów, podatków, iako i ludzi, w: Dziennik rządowo-ekonomiczno handlowy. Zaymuiący różne Wiadomości, Rządowe, Handlowe, Ekonomiczne, Fabryczne, Kontraktowe na Dobra, Summy, i Produkta. Zajmujący 3 miesiące kwiecień may czerwiec 1790. R.5. T. II. Warszawa 1790.
  3. Adolf Pawiński: Polska XVI wieku pod względem geograficzno-statystycznym. T. 3: Małopolska. Warszawa: Księgarnia Gebethnera i Wolffa, 1886, s. 8.