Bitwa o Olszynkę Grochowską

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Skocz do: nawigacji, wyszukiwania
Bitwa o Olszynkę Grochowską
Powstanie listopadowe
Kossak Olszynka Grochowska.jpg
Olszynka Grochowska, Czwartacy, mal. Wojciech Kossak
Czas 25 lutego 1831
Miejsce wschodnie przedpola Warszawy
Terytorium Królestwo Kongresowe
Wynik Bitwa nierozstrzygnięta, taktyczne zwycięstwo Polaków
Strony konfliktu
 Królestwo Polskie  Imperium Rosyjskie
Dowódcy
Józef Chłopicki Iwan Dybicz
Siły
40 tys.
120 dział
65 tys.
228 dział
Straty
ok. 7 tys. pow. 10 tys.

Bitwa o Olszynkę Grochowską – najbardziej krwawa bitwa powstania listopadowego. Miała miejsce 25 lutego 1831 roku (według kalendarza juliańskiego 13 lutego), czyli w tym samym czasie, co bitwa pod Białołęką.

Maszerującemu traktem brzeskim na Warszawę 59-tysięcznemu głównemu ugrupowaniu armii feldmarszałka Iwana Dybicza drogę zastąpiła w rejonie Grochowa (wówczas dalekiego przedmieścia Warszawy) blisko 40-tysięczna armia polska. Główną pozycją polską był lasek Olszynka, otoczony mokradłami, które blokowały podejścia do Pragi.

Przed bitwą[edytuj | edytuj kod]

Wojska polskie w liczbie ok. 48 tys. dowodzone były oficjalnie przez wybranego 20 stycznia wodzem naczelnym księcia Michała Radziwiłła[1], a faktycznie przez mianowanego dyktatorem generała Józefa Chłopickiego. Chłopicki dyktatury się zrzekł, ale nagle, 22 lutego, przyjął nominację na „dowódcę pierwszej linii”[2]. Wojska rosyjskie w liczbie ok. 65 tys. (228 dział) dowodzone były przez feldmarszałka Iwana Dybicza[3].

Po bitwach pod Stoczkiem, Dobrem i Wawrem wojska polskie skoncentrowały się na przedpolach Pragi. Pierwsze rosyjskie próby zdobycia Olszynki Grochowskiej, stosunkowo łatwo udaremnione przez Polaków, miały miejsce już 20 lutego. W rezultacie Dybicz, który w tym wstępnym boju o mało nie dostał się do niewoli[4], postanowił wstrzymać ofensywę do czasu nadejścia korpusu generała Iwana Szachowskiego, oddalonego o 4 dni marszu[4].

Przebieg bitwy[edytuj | edytuj kod]

Faza wstępna[edytuj | edytuj kod]

Information icon.svg Osobny artykuł: Bitwa pod Białołęką.
Chłopicki ze sztabem w bitwie pod Grochowem

Korpus Szachowskiego po przekroczeniu Narwi w okolicach Zegrza parł na zachód szosą kowieńską i 24 lutego natrafił pod Białołęką na 7 batalionów, 4 szwadrony i 16 dział gen. Krukowieckiego. Posiadający dwukrotną przewagę Rosjanie zdołali przejściowo zająć Białołękę, ale zaraz wycofali się w stronę sił głównych Dybicza[4].

W dniu 25 lutego ugrupowanie armii polskiej było następujące: centrum obsadzały dywizje gen Żymirskiego i gen. Skrzyneckiego (2 i 3 Dywizja Piechoty), na prawym skrzydle stała 4 Dywizja gen. Szembeka, lewe skrzydło stanowiła 1 Dywizja gen. Krukowieckiego. Jazda gen. Umińskiego zabezpieczała ugrupowanie od strony Ząbek, a Korpus Kawalerii gen. Łubieńskiego ubezpieczał tyły. Około godziny 9, na odgłos kanonady od strony Białołęki, bojąc się utraty ugrupowania Szachowskiego, Dybicz porzucił plan obejścia polskich pozycji na rzecz frontalnego ataku na Olszynkę[5].

Po trzech kwadransach przygotowania artyleryjskiego, około godz. 10, pięć batalionów piechoty z 24. dywizji natarło na Olszynkę, lecz zostały odrzucone przez dywizje generałów Żymirskiego i Skrzyneckiego; Dybicz wysłał dodatkowe 6 batalionów jegrów z 25. dywizji, jednak znów bez efektu[5]. Dwukrotnie dywizja Żymirskiego odparła natarcia nieprzyjaciela, lecz następnie pod naciskiem osiemnastu batalionów rosyjskich i wobec śmiertelnej rany gen. Żymirskiego, Polacy cofnęli się. Nieco wcześniej przybył do Olszynki ubrany po cywilnemu, ale owacyjnie witany przez żołnierzy Chłopicki i objął dowodzenie. Generałowie Żymirski i Skrzynecki nie oponowali[6].

Zajęcie Olszynki i kontrataki Polaków[edytuj | edytuj kod]

Około godziny 11 Rosjanie uderzyli po raz kolejny – 19 batalionów (12 tys.) ruszyło do ataku na dywizję Żymirskiego (8,2 tys.). Trwała zacięta walka, lecz liczebność Rosjan dała im znaczną przewagę, a Polakom zagroziło oskrzydlenie. Wtedy gen. Chłopicki zorganizował przeciwnatarcie 9 batalionów piechoty, prowadząc je osobiście. Polacy wdarli się po raz kolejny do Olszynki i wyparli Rosjan. Okazało się, że 23 tys. Rosjan nie jest w stanie poradzić sobie z dwukrotnie mniejszym ugrupowaniem polskim i rosyjskie bataliony zaczęły się cofać[4]. Jednak feldmarszałek Dybicz uporządkował oddziały i osobiście poprowadził je do natarcia, wspartego ogniem prawie dwóch setek dział. Po obydwóch stronach zalegały tysiące zabitych i rannych żołnierzy.

Chłopicki przygotował kolejne przeciwnatarcie, tym razem kawalerii, do którego miał być użyty korpus Łubieńskiego oraz grupa Krukowieckiego. Ci jednak orzekli, że nie honorują rozkazów Chłopickiego, lecz czekają na potwierdzenie ich przez Radziwiłła. Wściekły Chłopicki ruszył do niego, aby takie potwierdzenie uzyskać, zostawiając dowodzenie gen. Skrzyneckiemu. Przez ten czas Rosjanie zagrozili już oskrzydleniem całego ugrupowania polskiego. Powracający na pierwszą linię Chłopicki został ranny od wybuchu granatu[7]. Znoszony do powozu rozkazał Skrzyneckiemu zaatakować całością sił Olszynkę, widząc w tym posunięciu jedyny sposób uniknięcia klęski. Skrzynecki jednak – będąc świadomym znacznej przewagi liczebnej Rosjan – nie zgodził się na pewną rzeź[8].

Rosyjskie szarże[edytuj | edytuj kod]

W wojsku polskim trwało całkowite rozprężenie, które próbowali wykorzystać Rosjanie. Gen. Skrzynecki wydał rozkaz odwrotu do Warszawy, dywizje uszykowane w szachownice batalionowych czworoboków wzmocnione bateriami artylerii wycofały się[9].

Dybicz postanowił wykorzystać sytuację i rzucił do szarży 10 000 konnicy z idącym na czele pułkiem kirasjerów księcia Alberta[10]. Wszystko wskazywało na to, że nastąpi zupełny pogrom polskich oddziałów. Tymczasem armia polska stawiła niespodzewanie twardy opór, a jednocześnie od strony Białołęki pokazał się korpus Krukowieckiego z działami Giełguda[11]. Decydującymi okazały się jednak salwy „rac kongrewskich”[a] baterii rakietników kapitana Skalskiego i szarża 2 Pułku Ułanów z dwoma szwadronami 5 Pułku. Formacja rosyjskiej kawalerii została rozbita i w popłochu wycofała się za Olszynkę[12].

Po bitwie[edytuj | edytuj kod]

Olszynka grochowska (fragment)

Dybicz zaskoczony niezwykłą uporczywością obrony, stratami wśród swoich wojsk oraz biorąc pod uwagę zapadający zmierzch, odrzucił sugestie gen. Tolla, by zaatakować umocnienia Pragi. Był to duży błąd, bo przy udanym ataku, jedyny most na Wiśle mógł nie wystarczyć do odwrotu. Dybicz jednak wolał nie ryzykować strat w dalszym boju i zarządził odwrót spod Warszawy[9].

Bitwę uznaje się za nierozstrzygniętą, ponieważ zmusiła obie strony do odwrotu, jednakże uniemożliwiła wojskom rosyjskim szturm Warszawy. Na przebieg bitwy negatywny wpływ miał nieuregulowany status Chłopickiego. Przybył on na pole bitwy jako cywil. W trakcie początkowego okresu przejął dowodzenie nad całością sił polskich, ale nie wszyscy podkomendni uznali jego zwierzchnictwo – wykonania rozkazów w kluczowych momentach bitwy odmówili zarówno Krukowiecki, jak i Łubieński. Na zachowanie tego ostatniego, który zmarnował szansę rozbicia rosyjskiej kawalerii, wpływ miał też jego brak doświadczenia. Oficer artylerii konnej Stanisław Jabłonowski tak pisał na jego temat:

Quote-alpha.png
generał Łubieński, dymisyonowany od lat 16, wojskowością się nie trudniąc (organizacya w. księcia zastała go pułkownikiem pułku 8-go ułanów francuskich), pierwszy raz w życiu dowodził taką masą kawaleryi. Odpowiedzialność przeraziła go i dlatego należy mu wybaczyć[13].

W bitwie poległo ok. 7 tys. żołnierzy polskich i ponad 10 tys. rosyjskich[14].

Pamięć o bitwie[edytuj | edytuj kod]

Po Bitwie pod Olszynką Grochowską w wielu polskich rodzinach uczestników wydarzenia tradycją stało się noszenie na pamiątkę krzyżyków z drzewa olchowego ze złotą tabliczką, na której wygrawerowana była data: Olszynka – 25 lutego 1831.

Bitwa ta była inspiracją dla Stanisława Wyspiańskiego do napisania w 1898 roku dramatu Warszawianka. Akcja tej sztuki teatralnej rozgrywa się we wnętrzach istniejącego do dziś Dworku Grochowskiego na Gocławku, który według legendy w czasie bitwy miał być kwaterą gen. Józefa Chłopickiego.

Pomnik poległych 25 lutego 1831 roku

W 1916 roku w miejscu bitwy stanął drewniany krzyż – pomnik Bitwy o Olszynkę Grochowską, a w 1931 wmurowano akt erekcyjny pod mauzoleum i wymieniono krzyż na metalowy. Od 1999 roku powstaje na Olszynce Aleja Chwały[15].

W 1931 roku setną rocznicę bitwy uczczono nadając wielu ulicom warszawskiego Grochowa nazwy związane z wydarzeniami z 25 lutego 1831 roku[b]. Ufundowano również szkołę-pomnik im. Bohaterów Olszynki Grochowskiej, która rozpoczęła działalność w 1933 roku i której tradycje kultywuje obecnie Gimnazjum Nr 20 im. Bohaterów Olszynki Grochowskiej w Warszawie.

Od jesieni 1944 roku do dziś pomnikiem opiekuje się XIX Liceum Ogólnokształcące im. Powstańców Warszawy, powołane wtedy uchwałą władz dzielnicy w nauczycielskich mieszkaniach prywatnych sąsiadujących z miejscem bitwy i pomnikiem bitwy (pierwszymi uczniami tego liceum byli młodzi powstańcy Warszawy 1944, którzy na prawą stronę Wisły przedostawali się przez Kampinos.) Środki na opiekę nad pomnikiem to prywatne pieniądze nauczycieli XIX LO[16].

20 października 1962 roku po bardzo długich staraniach profesor XIX LO im. Zofii Czajowej, wieloletniej prezes Towarzystwa Przyjaciół Grochowa i XIX LO im. Powstańców Warszawy, Dzielnicowy Komitet Ochrony Pomników Walki i Męczeństwa w Mieście Stołecznym Warszawa Dzielnica Praga Południe oddaje pod opiekę 11-letniej Szkole Ogólnokształcącej Nr 19 Pomnik Pamiątkowy w Olszynce Grochowskiej. Niech pamięć o bohaterskich walkach o wolność Narodu przetrwa wśród pokoleń w odbudowywanej Ojczyźnie (fragment treści uchwały Komitetu). O sprawujących opiekę nad pomnikiem informuje tabliczka umieszczona po lewej stronie pomnika na jego obramowaniu.

Od 1958 roku Hufiec ZHP Praga Południe organizuje Rajd Olszynka Grochowska upamiętniający żołnierzy walczących w bitwie, który jest okazją do aktywnej nauki patriotyzmu. W dniach 27, 28 lutego 2009 odbył się już 50. Jubileuszowy Rajd Olszynka Grochowska[17].

Walki żołnierza polskiego pod Olszynką Grochowską zostały, po 1990 r., upamiętnione na Grobie Nieznanego Żołnierza w Warszawie napisem na jednej z tablic, "GROCHÓW 22 II 1831".

Jesienią 2007 roku wandale uszkodzili częściowo centralny menhir Alei Chwały i pomnik bitwy zrywając z nich mosiężne elementy w tym godło państwowe i pamiątkową tabliczkę o opiece nad pomnikiem. Uszkodzenia Alei Chwały zostały naprawione staraniem ks. Wacława Karłowicza i Stowarzyszenia Krąg Pamięci Narodowej, tabliczkę pamiątkową przywróciło nieformalne Stowarzyszenie Absolwentów 1968 XIX LO im Powstańców Warszawy.

Od kilku lat w Parku Skaryszewskim w Warszawie organizowana jest co roku pod koniec lutego, rekonstrukcja bitwy z udziałem grup pasjonatów z Polski i Europy (głównie z Białorusi, Rosji i Litwy), która jednak nie odbyła się w roku 2008 ani później. W 2011 roku dzięki staraniom lokalnych stowarzyszeń na terenie przyległym do pomnika odbyła się inscenizacja olszynka1831.dobroni.pl[18].

Imię „Bohaterów Olszynki Grochowskiej” nosi warszawskie gimnazjum nr 20 przy ulicy Afrykańskiej.

Zobacz też[edytuj | edytuj kod]

Uwagi

  1. Nazwa tej broni pochodzi od jej konstruktora, sir Williama Congrave (1772-1828).
  2. Np. Szaserów, Grenadierów itd.

Przypisy

  1. H.Żaliński, s.8.
  2. M.Brandys, s.68.
  3. E.Kozłowski, M.Wrzosek, s.203.
  4. 4,0 4,1 4,2 4,3 E.Kozłowski, M.Wrzosek, s.204.
  5. 5,0 5,1 E.Kozłowski, M.Wrzosek, s.205.
  6. M.Brandys, s.75-76.
  7. M.Brandys, s.81.
  8. E.Kozłowski, M.Wrzosek, s.206.
  9. 9,0 9,1 E.Kozłowski, M.Wrzosek, s.207.
  10. M.Brandys, s.87.
  11. M.Brandys, s.88.
  12. M.Brandys, s.89.
  13. S.Jabłonowski, s.33.
  14. E.Kozłowski, M.Wrzosek, s.208.
  15. Strona informacyjna warszawskiej Pragi
  16. Strona domowa XIX LO
  17. Doroczny Rajd Olszynka Grochowska ZHP
  18. Odtworzenie bitwy

Bibliografia[edytuj | edytuj kod]

  • Marian Brandys: Koniec świata szwoleżerów, Cz. IV: Zmęczeni bohaterowie. Warszawa: Iskry, 1976.
  • Stanisław ks. Jabłonowski: Wspomnienia o bateryi pozycyjnej artyleryi konnej gwardyi królewsko-polskiej. Drukarnia Ludowa w Krakowie, 1916.
  • Eligiusz Kozłowski, Mieczysław Wrzosek: Historia oręża polskiego 1795-1939. Warszawa: Wiedza Powszechna, 1984. ISBN 83-214-0339-5.
  • Henryk Żaliński: Stracone szanse:Wielka Emigracja o powstaniu listopadowym. Warszawa: Wydawnictwo MON, 1982. ISBN 83-11-06829-1.


Powstanie listopadowe

Stoczek - Dobre - Kałuszyn (I) - Nowa Wieś - Wawer (I) - Nowogród - Białołęka - Olszynka Grochowska - Puławy - Kurów - Wawer (II) - Dębe Wielkie - Kałuszyn (II) - Liw - Domanice - Iganie - Poryck - Wronów - Kazimierz Dolny - Boremel - Kiejdany - Sokołów Podlaski - Mariampol - Kuflew - Mińsk Mazowiecki (I) - Firlej - Lubartów - Połąga - Jędrzejów - Daszów - Tykocin - Nur - Ostrołęka - Rajgród - Grajewo - Kock (I) - Budziska - Łysobyki - Ponary - Kałuszyn (III) - Mińsk Mazowiecki (II) - Iłża - Gniewoszów - Wilno (II) - Międzyrzec Podlaski - Warszawa - Kock (II) - Księte

Na mapach: 52°14′55″N 21°06′28″E/52,248611 21,107778