Bitwa pod Smoleńskiem (1941)

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Skocz do: nawigacji, wyszukiwania
Bitwa pod Smoleńskiem
II wojna światowa, front wschodni, część operacji "Barbarossa"
Eastern Front 1941-06 to 1941-09.png
Front wschodni podczas bitwy o Smoleńsk
Czas 6 lipca – 5 sierpnia 1941
Miejsce Smoleńsk i okolice
Terytorium ZSRR
Wynik zwycięstwo Niemców
Strony konfliktu
 III Rzesza  ZSRR
Dowódcy
III Rzesza Fedor von Bock
III Rzesza Heinz Guderian
III Rzesza Hermann Hoth		 Związek Socjalistycznych Republik Radzieckich Siemion Timoszenko
Związek Socjalistycznych Republik Radzieckich Gieorgij Żukow
Związek Socjalistycznych Republik Radzieckich Fiodor I. Kuzniecow
Związek Socjalistycznych Republik Radzieckich Andriej Jeriomienko
Siły
430 000 żołnierzy
1000 czołgów[1]		 581 600 żołnierzy[2] (w tym rezerwy)
Straty
100–200 czołgów straconych[a] 300 000 pojmanych[3]
1348[4] – ok. 3000 czołgów straconych[5]
Operacja "Barbarossa"

Brześć • Białystok-Mińsk • Rosienie • Brody • Besarabia • Smoleńsk • Humań • Kijów • Tallinn • Jelnia • Odessa • Leningrad • Charków • Krym • Rostów • Moskwa
Niemieckie czołgi PzKpfw IV w Witebsku w lipcu 1941 roku
Niemiecka kawaleria w płonącym Mohylewie 16 lipca 1941 roku

Bitwa pod Smoleńskiem – operacja okrążająca przeprowadzona przez 2. Armię Pancerną Wehrmachtu dowodzoną przez Heinza Guderiana i 3. Armię Pancerną dowodzoną przez Hermanna Hotha. Operacja ta skierowana była przeciwko jednostkom czterech frontów radzieckich i zakończyła się sukcesem wojsk niemieckich. Formacjami radzieckimi były: Front Zachodni dowodzony przez marsz. Timoszenko, Front Rezerwowy dowodzony przez gen. Żukowa, Front Centralny dowodzony przez gen. Kuzniecowa oraz Front Briański dowodzony przez gen. Jeriomienko. Ostatecznie 16., 19. oraz 20. Armia radziecka zostały okrążone nieco na południe od Smoleńska, jednak mimo to wielu jednostkom 19. i 20. Armii udało się uciec z kotła.

Spis treści

Wstęp [edytuj]

22 czerwca 1941 roku III Rzesza zaatakowała Związek Radziecki rozpoczynając operację "Barbarossa". Na początku ofensywa odniosła spektakularne sukcesy, zaskoczeni żołnierze radzieccy nie byli w stanie stawić zoorganizowanego oporu. Po trzech tygodniach walk wojska niemieckie dotarły do rzek Dźwina i Dniepr i planowały ponownie wznowić ofensywę. Natarcie przeciwko głównemu celowi – Moskwie – zostało przeprowadzone przez wojska Grupy Armii "Środek" dowodzonej przez Fedora von Bocka. Kolejnym celem tej grupy armii na drodze do stolicy ZSRR było miasto Smoleńsk. Niemiecki plan zakładał przekroczenie Dniepru i okrążenie Smoleńska od południa przez 2. Grupę Pancerną, podczas gdy 3. Grupa Pancerna miała otoczyć miasto od północy[6].

Po początkowych porażkach Armia Czerwona starała się zreorganizować swoje wojska i podjąć kilka kroków w celu zapewnienia bardziej zdeterminowanego oporu. Nowa linia obrony miał zostać ustanowiona wokół Smoleńska. Stalin umieścił feldmarsz. Timoszenko jako dowódcę obrony Smoleńska i przekazał pięć armii z rezerw strategicznych pod dowództwo Timoszenko. Armie te miały przeprowadzić serię kontrofensyw w celu zatrzymania ofensywy Niemców. Niemieckie dowództwo nie wiedziało o radzieckich przygotowaniach obronnych do dopóki nie starło się z nimi na polu bitwy[6].

Naprzeciw wojsk niemieckich wzdłuż brzegu Dniepru i Dźwiny rozciągały się fortyfikacje tzw. Linii Stalina. Obrońcy składali się z 13. Armii Frontu Zachodniego oraz z 20., 21. i 22. Armii rezerwy Stawki. Kolejna armia, 19., formowana była w Witebsku, podczas gdy 16. Armia zbliżała się do Smoleńska[7].

Dla Armii Czerwonej bitwa pod Smoleńskiem odbywała się w kilku fazach. Fazy te były podzielone na konkretne operacje mające na celu zatrzymanie niemieckiej ofensywy i tym samym niemieckiego okrążenia.

  • Bitwa o Smoleńsk (10 lipca – 10 września 1941)
    • Smoleńska operacja obronna (10 lipca – 10 sierpnia 1941)
    • Smoleńska operacja ofensywna (21 lipca – 7 sierpnia 1941)
    • Rochaczowsko-żłobińska operacja ofensywna (13–24 lipca 1941)
    • Homelsko-trubecka operacja obronna (24 lipca – 30 sierpnia 1941)
    • Duchowszczyńska operacja ofensywna (17 sierpnia – 8 września 1941)
    • Jelnińska operacja ofensywna (30 sierpnia – 8 września 1941)
    • Rosławsko-nowozybkowska operacja ofensywna (30 sierpnia – 12 września 1941)

Operacja [edytuj]

Przed niemieckim atakiem Rosjanie przeprowadzili własną ofensywę. 6 lipca 7. i 5. Korpus Zmechanizowany 20. Armii radzieckiej przeprowadziły atak za pomocą 1500 czołgów w pobliżu Lepeli. Jednak ofensywa ta natychmiast napotkała niemiecki opoór przeciwpancerny 7. Dywizji Pancernej i w konsekwencji obydwa korpusy radzieckie zostały praktycznie zmiecione z powierzchni ziemi[8][b].

10 lipca Niemcy rozpoczęli swoją własną ofensywę, kiedy to 2. Grupa Pancerna Guderiana zaczęła atak z zaskoczenia przez rzekę Dniepr. Siły Guderiana zdziesiątkowały osłabioną radziecką 13. Armię, która stała naprzeciw jego wojsk. 13 lipca Guderian minął Mohylew, zamykając tym samym w pułapce wiele radzieckich dywizji. Przednie jednostki niemieckie, 29. Zmotoryzowana Dywizja Piechoty, znajdowały się już zaledwie 18 km od Smoleńska. Tymczasem 20. Dywizja Pancerna 3. Grupy Pancernej ustanowiła przyczółki mostowe na wschodnim brzegu rzeki Dźwina i zagroziła wojskom radzieckim koło Witebska. Kiedy obie niemieckie grupy pancerne nacierały na wschód, to w tym samym czasie trzy radzieckie armie, 20., 19. i 16., stanęły przed groźbą okrążenia wokół Smoleńska. Od 11 lipca Rosjanie przeprowadzali serię synchronizowanych kontrataków. Radzieckie armie 19. i 20. zaatakowały w okolicach Witebska, podczas gdy 21. Armia i resztki 3. Armii atakowały południową flankę 2. Grupy Pancernej w pobliżu Bobrujska[7].

W tym samym czasie kilka radzieckich armii przeprowadzało kontrataki w sektorach niemieckich Grup Armii "Północ" i "Południe". Ten ogólny wysiłek był najwyraźniej częścia ogólnej próby realizacji radzieckiego generalnego przedwojennego planu obronnego. Jednakże, mimo radzieckich ataków, które w jakimś stopniu nawet spowalniały Niemców, ich wynik był tak marginalny, że Niemcy ledwo zorientowali się, że była to próba większych, skoordynowanych wysiłków obronnych. Niemiecka ofensywa była tym samym kontynuowana[9].

Tymczasem 3. Grupa Pancerna Hotha nacierała na północ, równolegle z wojskami Guderiana, zajmując Połock i Witebsk. Czołowe jednostki wojsk Hotha dotarły do rejonów na wschód od Smoleńska w dniu 14 lipca. W tym samym czasie wojska Guderiana wkroczyły do Smoleńska i zajęły go po trzech dniach zaciętych walk ulicznych. Guderian oczekiwał, że walka będzie kontynuowana w kierunku Moskwy jako głównego celu ofensywy, dlatego wysłał 29. Zmotoryzowaną Dywizję Piechoty w kierunku rzeki Dźwina w celu ustanowienia przyczółku mostowego na wschodnim brzegu tej rzeki w miejscowości Jelnia. Jednakże, w przeciwieństwie do założen Guderiana, Hitler i OKW chciało uwięzić wojska radzieckie w Smoleńsku i dlatego rozkazano Guderianowi uszczelnić okrążenie. Guderian nie wierzył w sens rozproszenia sił w taki sposób i to się zresztą potwierdziło, kiedy Rosjanie zaatakowali ten przyczółek mostowy dwa miesiące później w bitwie pod Jelnią[10].

Na północy z kolei 3. Grupa Pancerna Hotha poruszała się ze znacznie mniejszą prędkością. Teren był bagnisty, wciąż padało, a Rosjanie walczyli z zawziętością, próbując uciec z pułapki, która właśnie się dla nich szykowała. 18 lipca dwa potężne ramiona dwóch armii pancernych niemieckich miały już tylko 16 km do zamknięcia się. Timoszenko na szybko zmontował więc siły (uzupełniane na bieżąco), które zatrzymały natarcie Niemców. Zrobienie luki w okrążeniu pozwoliło uciec dużej ilości wojsk radzieckich. Jednocześnie Rosjanie przenieśli żołnierzy z nowo sformowanych jednostek w rejon wokół Smoleńska. Chodzi mianowicie o 29., 30., 28. i 24. Armię. Te nowo sformowane jednostki miały natychmiast po przybyciu (czyli od 21 lipca) rozpocząć zmasowane kontrataki przeciwko niemieckim wojskom w rejonie Smoleńska. Działanie to wywarło skutek na rozciągnięte niemieckie siły pancerne, które miały za zadanie osłaniać bardzo duże ilość terenu. Jednakże, zła koordynacja i logistyka, umożliwiły Niemcom skuteczną obronę przed radzieckimi atakami. Jednocześnie nadal kontynuowano okrążanie radzieckich sił. Ataki ze strony radzieckiej trwały do 30 lipca. Po tej dacie zostały one całkowicie odparte przez Niemców[10].

W końcu 27 lipca Niemcy byli w stanie połączyć swoje wojska i zamknąć kocioł na wschód od Smoleńska wiążąc w nim dużą część wojsk 16., 19. i 20. Armii. Jednakże kilka dni później spore siły radzieckie pod kierunkiem 20. Armii zdołały wydostać się z kotła z pomocą wciąż trwającej radzieckiej ofensywy wzdłuż smoleńskiej linii frontu. Ostatecznie wzięto do niewoli niemieckiej ok. 300 tys. żołnierzy radzieckich. Dane na temat 300 000 wziętych do niewoli żołnierzach radzieckich są podawane przez niemieckie źródła[3][5]. Według radzieckich informacji rosyjskie straty w bitwie pod Smoleńskiem (w dniach 10 lipca – 10 września) wyniosły 759 974 żołnierzy[2].

Po operacji [edytuj]

Niemiecka jednostka zmotoryzowana podczas natarcia na Smoleńsk. Widoczne na zdjęciu działko przeciwpancerne to PaK 36

Bitwa pod Smoleńskiem była kolejną poważną porażką Rosjan w początkowej fazie operacji "Barbarossa". Jednakże, zwycięstwo to nie uszło Niemcom bez żadnych strategicznych konsekwencji. Po raz pierwszy w wojnie z III Rzeszą Rosjanie spróbowali przeprowadzić zdetermitowany i skoncentrowany kontratak wzdłuż długiej linii frontu, czego wynikiem było, że bitwa nie zakończyła się jeszcze gorzej dla Rosjan. Zwiększający się radziecki opór pokazał, że Rosjanie nadal nie są jeszcze całkowicie pokonani i że blitzkrieg na Moskwę jest zagrożony. Doprowadziło to do oddzielnych zdań w niemieckim naczelnym dowództwie na temat prowadzenia działań. Dowódcy liniowi tacy jak Bock, Hoth i Guderian naciskali, aby nie rozciągać niemieckich jednostek i skupić się bezpośrednio na Moskwie. Hitler zamiast tego odsunął swoje wojska od Moskwy i chciał bardziej strategicznych okrążeń, by jeszcze bardziej osłabić wojska Armii Czerwonej (decyzja ta była tą, którą chciał anulować w najbliższej przyszłości). W wyniku tego niemiecka ofensywa była znowu jeszcze bardziej zróżnicowana, co doprowadziło do bitew o Kijów i Humań. Bitwy te były ponownie zdecydowanymi zwycięstwami niemieckimi, ale także kosztowały ich sporo czasu w natarciu na Moskwę, co pozwoliło Rosjanom przygotować obronę miasta[11][12][13].

Zobacz też [edytuj]

Uwagi

  1. ↑ Straty pancerne Grupy Armii "Środek" w dniach od 22 czerwca do połowy sierpnia wyniosły ok. 214 czołgów (Stolfi (1993), str. 164.).
  2. ↑ Ilość czołgów w radzieckim kontrataku jest zróżnicowana. Siła dwóch korpusów na papierze wynosiła 1545 czołgów, jednak duża ilość z nich prawdopodobnie zepsuła się zanim dotarła do linii frontu i ostatecznie tylko ok. 700 czołgów zaatakowało Niemców (Glantz (2010), str. 70–79;86.).

Przypisy

  1. ↑ Glantz (2010), str. 43.
  2. ↑ 2,0 2,1 Kriwoszejew (2001), Rozdział V – Bitwa o Smoleńsk: 10 lipca – 10 września.
  3. ↑ 3,0 3,1 Glantz (2010), str. 576.
  4. ↑ Glantz (1995), str. 293.
  5. ↑ 5,0 5,1 Klink (1983), str. 461.
  6. ↑ 6,0 6,1 Glantz (1995), str. 58.
  7. ↑ 7,0 7,1 Glantz (1995), str. 58–59.
  8. ↑ Glantz (2010), str. 70–79;86.
  9. ↑ Glantz (1995), str. 59.
  10. ↑ 10,0 10,1 Glantz (1995), str. 60–61.
  11. ↑ Glantz (1995), str. 62.
  12. ↑ Glantz (2010), str. 576–578.
  13. ↑ Klink (1983), str. 460–461.

Bibliografia [edytuj]

Źródło „http://pl.wikipedia.org/w/index.php?title=Bitwa_pod_Smoleńskiem_(1941)&oldid=35636994”