Bitwa pod Smoleńskiem (1941)

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Skocz do: nawigacji, wyszukiwania
Bitwa pod Smoleńskiem
II wojna światowa, front wschodni, część operacji "Barbarossa"
RIAN archive 2415 Before the defense of Smolensk.jpg
Radzieccy żołnierze, którzy wzięli udział w obronie Smoleńska
Czas 6 lipca5 sierpnia 1941
Miejsce Smoleńsk i okolice
Terytorium ZSRR
Wynik zwycięstwo Niemców
Strony konfliktu
 III Rzesza  ZSRR
Dowódcy
III Rzesza Fedor von Bock
III Rzesza Heinz Guderian
III Rzesza Hermann Hoth
Związek Socjalistycznych Republik Radzieckich Siemion Timoszenko
Związek Socjalistycznych Republik Radzieckich Gieorgij Żukow
Związek Socjalistycznych Republik Radzieckich Fiodor Kuzniecow
Związek Socjalistycznych Republik Radzieckich Andriej Jeriomienko
Siły
430 000 żołnierzy
1000 czołgów[1]
581 600 żołnierzy[2] (wyłączając rezerwy)
Straty
100–200 czołgów straconych[a] 300 000 pojmanych[3][b]
1348[4] – ok. 3000 czołgów straconych[5]
Operacja "Barbarossa"

BrześćBiałystok-MińskRosienieBrodyBesarabiaSmoleńskHumańKijówTallinnJelniaOdessaLeningradCharkówKrymRostówMoskwa

Bitwa pod Smoleńskiem – pierwsza większa bitwa stoczona podczas operacji "Barbarossa" w czasie II wojny światowej, która poważnie opóźniła ofensywę Wehrmachtu w głąb Związku Radzieckiego. Bitwa miała miejsce w rejonie miasta Smoleńsk pomiędzy 6 lipca a 5 sierpnia 1941 roku, 400 km na zachód od Moskwy i trwała cały miesiąc. W tym momencie oddziały Wehrmachtu wdarły się 500 km w głąb Związku Radzieckiego bez poważniejszych problemów w ciągu 18 dni od chwili rozpoczęcia operacji "Barbarossa" 22 czerwca 1941 roku.

W bitwie po stronie niemieckiej brały udział 2. Grupa Pancerna dowodzona przez Heinza Guderiana i 3. Grupa Pancerna dowodzona przez Hermanna Hotha. Po stronie radzieckiej brały udział Front Zachodni dowodzony przez marsz. Timoszenko, Front Rezerwowy dowodzony przez gen. Żukowa, Front Centralny dowodzony przez gen. Kuzniecowa oraz Front Briański dowodzony przez gen. Jeriomienko.

Ostatecznie 16., 19. oraz 20. Armia radziecka zostały okrążone na północ i na wschód od Smoleńska, jednak mimo to wielu jednostkom tych armii udało się uciec z kotła.

Pomimo ogromnego tymczasowego sukcesu wojsk niemieckich, straty w ludziach i sprzęcie poniesione przez Niemców podczas tej długotrwałej bitwy były olbrzymie, a dodatkowe dwu miesięczne zatrzymanie natarcia na Moskwę okazało się decydujące w pokonaniu Wehrmachtu przez Armię Czerwoną podczas bitwy pod Moskwą trzy miesiące później w grudniu 1941 roku[6][7].

Wstęp[edytuj | edytuj kod]

22 czerwca 1941 roku III Rzesza zaatakowała Związek Radziecki rozpoczynając operację "Barbarossa". Na początku ofensywa odniosła spektakularne sukcesy, zaskoczeni żołnierze radzieccy nie byli w stanie stawić zoorganizowanego oporu. Po trzech tygodniach walk wojska niemieckie dotarły do rzek Dźwina i Dniepr i planowały ponownie wznowić ofensywę. Natarcie przeciwko głównemu celowi – Moskwie – zostało przeprowadzone przez wojska Grupy Armii "Środek" dowodzonej przez Fedora von Bocka. Kolejnym celem tej grupy armii na drodze do stolicy ZSRR było miasto Smoleńsk. Niemiecki plan zakładał przekroczenie Dniepru i okrążenie Smoleńska od południa przez 2. Grupę Pancerną, podczas gdy 3. Grupa Pancerna miała otoczyć miasto od północy[7].

Po początkowych porażkach Armia Czerwona starała się zreorganizować swoje wojska i podjąć kilka kroków w celu zapewnienia bardziej zdeterminowanego oporu. Nowa linia obrony miał zostać ustanowiona wokół Smoleńska. Stalin umieścił feldmarsz. Timoszenko jako dowódcę obrony Smoleńska i przekazał pięć armii z rezerw strategicznych pod dowództwo Timoszenko. Armie te miały przeprowadzić serię kontrofensyw w celu zatrzymania ofensywy Niemców. Niemieckie dowództwo nie wiedziało o radzieckich przygotowaniach obronnych do dopóki nie starło się z nimi na polu bitwy[7].

Naprzeciw wojsk niemieckich wzdłuż brzegu Dniepru i Dźwiny rozciągały się fortyfikacje tzw. Linii Stalina. Obrońcy składali się z 13. Armii Frontu Zachodniego oraz z 20., 21. i 22. Armii rezerwy Stawki. Kolejna armia, 19., formowana była w Witebsku, podczas gdy 16. Armia zbliżała się do Smoleńska[8].

W radzieckiej historiografii bitwa pod Smoleńskiem (właściwie kampania) odbywała się w kilku fazach. Fazy te były podzielone na konkretne operacje mające na celu zatrzymanie niemieckiej ofensywy i tym samym niemieckiego okrążenia.

  • Bitwa pod Smoleńskiem (10 lipca – 10 września 1941)
    • Smoleńska Operacja Obronna (10 lipca – 10 sierpnia 1941)
    • Smoleńska Operacja Ofensywna (21 lipca – 7 sierpnia 1941)
    • Rochaczowsko-Żłobińska Operacja Ofensywna (13–24 lipca 1941)
    • Homelsko-Trubecka Operacja Obronna (24 lipca – 30 sierpnia 1941)
    • Duchowszczyńska Operacja Ofensywna (17 sierpnia – 8 września 1941)
    • Jelnińska Operacja Ofensywna (30 sierpnia – 8 września 1941)
    • Rosławsko-Nowozybkowska Operacja Ofensywna (30 sierpnia – 12 września 1941)

Przebieg bitwy[edytuj | edytuj kod]

Mapa przebiegu bitwy pod Smoleńskiem

Przed niemieckim atakiem Rosjanie przeprowadzili własną ofensywę. 6 lipca 7. i 5. Korpus Zmechanizowany 20. Armii radzieckiej przeprowadziły atak za pomocą 1500 czołgów w pobliżu Lepeli. Jednak ofensywa ta natychmiast napotkała opór niemieckiej 7. Dywizji Pancernej i w konsekwencji obydwa korpusy radzieckie zostały praktycznie zmiecione z powierzchni ziemi[9][c].

10 lipca Niemcy rozpoczęli swoją własną ofensywę, kiedy to 2. Grupa Pancerna Guderiana zaczęła atak z zaskoczenia przez rzekę Dniepr. Siły Guderiana zdziesiątkowały osłabioną radziecką 13. Armię, która stała naprzeciw jego wojsk. 13 lipca Guderian minął Mohylew, zamykając tym samym w pułapce wiele radzieckich dywizji. Przednie jednostki niemieckie, 29. Zmotoryzowana Dywizja Piechoty, znajdowały się już zaledwie 18 km od Smoleńska. Tymczasem 20. Dywizja Pancerna 3. Grupy Pancernej ustanowiła przyczółki mostowe na wschodnim brzegu rzeki Dźwina i zagroziła wojskom radzieckim koło Witebska. Kiedy obie niemieckie grupy pancerne nacierały na wschód, to w tym samym czasie trzy radzieckie armie, 20., 19. i 16., stanęły przed groźbą okrążenia wokół Smoleńska. Od 11 lipca Rosjanie przeprowadzali serię synchronizowanych kontrataków. Radzieckie armie 19. i 20. zaatakowały w okolicach Witebska, podczas gdy 21. Armia i resztki 3. Armii atakowały południową flankę 2. Grupy Pancernej w pobliżu Bobrujska[8].

Niemiecka kawaleria w płonącym mieście niedaleko Mohylewa 16 lipca 1941 roku

W tym samym czasie kilka radzieckich armii przeprowadzało kontrataki w sektorach niemieckich Grup Armii "Północ" i "Południe". Ten ogólny wysiłek był najwyraźniej częścią ogólnej próby realizacji radzieckiego generalnego przedwojennego planu obronnego. Jednakże, mimo radzieckich ataków, które w jakimś stopniu nawet spowalniały Niemców, ich wynik był tak marginalny, że Niemcy ledwo zorientowali się, że była to próba większych, skoordynowanych wysiłków obronnych. Niemiecka ofensywa była tym samym kontynuowana[10].

Tymczasem 3. Grupa Pancerna Hotha nacierała na północ, a następnie na wschód, równolegle z wojskami Guderiana, zajmując Połock i Witebsk. 7. i 20. Dywizja Pancerna dotarły do rejonów na wschód od Smoleńska w rejonie Jarcewa 15 lipca. W tym samym czasie 29. Zmotoryzowana Dywizja Piechoty grupy Guderiana, wspierana przez 17. Dywizję Pancerną, wkroczyła do Smoleńska i zajęła większość miasta, z wyjątkiem przedmieść. Wojska niemieckie przewidywały tydzień ciężkich walk ulicznych z powodu powtarzających się ataków radzieckiej 16. Armii mających na celu wyzwolenie miasta. Guderian oczekiwał, że walka będzie kontynuowana w kierunku Moskwy jako głównego celu ofensywy, dlatego wysłał 10. Dywizję Pancerną w kierunku rzeki Desna w celu ustanowienia przyczółka mostowego na wschodnim brzegu tej rzeki w miejscowości Jelnia. Jednakże, w przeciwieństwie do założen Guderiana, Hitler i OKW chciało uwięzić wojska radzieckie w Smoleńsku i dlatego rozkazano Guderianowi uszczelnić okrążenie. Guderian nie wierzył w sens rozproszenia sił w taki sposób i to się zresztą potwierdziło, kiedy Rosjanie zaatakowali ten przyczółek mostowy dwa miesiące później w bitwie pod Jelnią (była to pierwsza udana pod względem taktycznym ofensywa Armii Czerwonej podczas Wielkiej Wojny Ojczyźnianej)[11].

Niemieckie czołgi PzKpfw IV w Witebsku w lipcu 1941 roku

Na północy z kolei 3. Grupa Pancerna Hotha poruszała się ze znacznie mniejszą prędkością. Teren był bagnisty, wciąż padało, a Rosjanie walczyli z zawziętością, próbując uciec z pułapki, która właśnie się dla nich szykowała. 18 lipca dwa potężne ramiona dwóch niemieckich grup pancernych miały już tylko 16 km do zamknięcia się. Timoszenko wyznaczył nowo awansowanego Konstantyna Rokossowskiego, przeniesionego z frontu ukraińskiego, na dowódcę szybko zmontowanych sił (uzupełnianych na bieżąco), które zatrzymały natarcie 7. Dywizji Pancernej, stabilizując tymczasowo sytuację. Otwarta luka w okrążeniu pozwoliła uciec dużej ilości wojsk radzieckich, które następnie pomogały w utrzymaniu tej luki, by inne jednostki mogły także uciec. Jednocześnie Rosjanie przenieśli żołnierzy z nowo sformowanych jednostek w rejon wokół Smoleńska. Chodzi mianowicie o 29., 30., 28. i 24. Armię. Te nowo sformowane jednostki miały natychmiast po przybyciu (czyli od 21 lipca) rozpocząć zmasowane kontrataki przeciwko niemieckim wojskom w rejonie Smoleńska. Działania te wywarły skutek na rozciągnięte niemieckie siły pancerne, które miały za zadanie osłaniać bardzo duże ilość terenu. Jednakże, zła koordynacja i logistyka, umożliwiły Niemcom skuteczną obronę przed radzieckimi atakami. Jednocześnie nadal kontynuowano okrążanie radzieckich sił. Ataki ze strony radzieckiej trwały do 30 lipca. Po tej dacie zostały one całkowicie odparte przez Niemców[11].

Ostatecznie 27 lipca Niemcy byli w stanie połączyć swoje wojska i zamknąć kocioł na wschód od Smoleńska wiążąc w nim dużą część wojsk 16., 19. i 20. Armii. Jednakże kilka dni później spore siły radzieckie pod kierunkiem 20. Armii zdołały wydostać się z kotła z pomocą wciąż trwającej radzieckiej ofensywy wzdłuż smoleńskiej linii frontu. Do niemieckiej niewoli dostało się ok. 300 tys. radzieckich żołnierzy, po tym jak kocioł został ponownie ustanowiony i ostatecznie zlikwidowany[3][5].

Po bitwie[edytuj | edytuj kod]

Niemiecka jednostka zmotoryzowana podczas natarcia na Smoleńsk. Widoczna na zdjęciu armata przeciwpancerna to PaK 36

Bitwa pod Smoleńskiem była kolejną poważną porażką Rosjan w początkowej fazie operacji "Barbarossa". Jednakże, zwycięstwo to nie uszło Niemcom bez żadnych strategicznych konsekwencji. Po raz pierwszy w wojnie z III Rzeszą Rosjanie spróbowali przeprowadzić zdetermitowany i skoncentrowany kontratak wzdłuż długiej linii frontu, czego wynikiem było, że bitwa nie zakończyła się jeszcze gorzej dla Rosjan. Zwiększający się radziecki opór pokazał, że Rosjanie nadal nie są jeszcze całkowicie pokonani i że blitzkrieg na Moskwę jest zagrożony. Doprowadziło to do oddzielnych zdań w niemieckim naczelnym dowództwie na temat prowadzenia działań. Przywódcy Sztabu Generalnego, Franz Halder i Walther von Brauchitsch, oraz dowódcy liniowi tacy jak Bock, Hoth i Guderian naciskali, aby nie rozciągać niemieckich jednostek pancernych i skupić się bezpośrednio na Moskwie. Hitler podkreślał jednak, że Moskwa nie ma żadnego większego znaczenia strategicznego, rozkazując skoncentrowanie wojsk na celach o dużym znaczeniu gospodarczym, takimi jak Ukraina, Zagłębie Donieckie oraz Kaukaz i przeprowadzenie bardziej taktycznych okrążeń, by jeszcze bardziej osłabić wojska Armii Czerwonej (decyzja ta była tą, którą chciał anulować w najbliższej przyszłości). W wyniku tego niemiecka ofensywa była znowu jeszcze bardziej zróżnicowana, co doprowadziło do bitew o Kijów i Humań. Bitwy te były ponownie zdecydowanymi zwycięstwami niemieckimi, ale także kosztowały ich sporo czasu w natarciu na Moskwę, co pozwoliło Rosjanom przygotować obronę miasta[12][13][14].

Zobacz też[edytuj | edytuj kod]

Uwagi

  1. Straty pancerne Grupy Armii "Środek" od 22 czerwca do połowy sierpnia wyniosły ok. 214 czołgów. Za: Stolfi (1993), s. 164.
  2. Dane na temat jeńców wojennych są podawane przez niemieckie źródła. Za: Glantz (2010), s. 576 oraz Klink (1983), s. 461. Według radzieckich informacji radzieckie straty w bitwie pod Smoleńskiem (w dniach 10 lipca – 10 września) wyniosły 759 974 żołnierzy. Za: Kriwoszejew (2001), Rozdział V – Bitwa pod Smoleńskiem: 10 lipca – 10 września.
  3. Ilość czołgów w radzieckim kontrataku jest zróżnicowana. Siła dwóch korpusów na papierze wynosiła 1545 czołgów, jednak duża ilość z nich prawdopodobnie zepsuła się zanim dotarła do linii frontu i ostatecznie tylko ok. 700 czołgów zaatakowało Niemców. Za: Glantz (2010), s. 70–79;86.

Przypisy

  1. Glantz (2010), s. 43.
  2. Kriwoszejew (2001), Rozdział V – Bitwa pod Smoleńskiem: 10 lipca – 10 września.
  3. 3,0 3,1 Glantz (2010), s. 576.
  4. Glantz (1995), s. 293.
  5. 5,0 5,1 Klink (1983), s. 461.
  6. Evans (2008), s. 198–199.
  7. 7,0 7,1 7,2 Glantz (1995), s. 58.
  8. 8,0 8,1 Glantz (1995), s. 58–59.
  9. Glantz (2010), s. 70–79;86.
  10. Glantz (1995), s. 59.
  11. 11,0 11,1 Glantz (1995), s. 60–61.
  12. Glantz (1995), s. 62.
  13. Glantz (2010), s. 576–578.
  14. Klink (1983), s. 460–461.

Bibliografia[edytuj | edytuj kod]

  • David M. Glantz: Barbarossa Derailed: The Battle for Smolensk 10 July - 10 September 1941. Solihull, England: Helion & Company, 2010. ISBN 0-70060-899-0.
  • David M. Glantz: When Titans Clashed: How the Red Army Stopped Hitler. Lawrence, KS: University Press of Kansas, 1995. ISBN 1906033722.
  • Grigorij Kriwoszejew: Rossija i SSSR w wojnach XX wieka. Moskwa: Olma Press, 2001. ISBN 5-224-01515-4. (Григорий Кривошеев: Россия и СССР в войнах XX века.)
  • Horst Boog, Jürgen Förster, Joachim Hoffmann, Ernst Klink, Rolf-Dieter Müller, Gerd r. Ueberschär: Das Deutsche Reich und der Zweite Weltkrieg: Der Angriff auf die Sowjetunion. Stuttgart: Militärgeschichtliches Forschungsamt, 1983. ISBN 3-421-06098-3.
  • Richard J. Evans: The Third Reich At War. London & New York: Penguin, 2008. ISBN 978-0-141-01548-4.
  • Russel Stolfi: Hitler's panzers east: World War II reinterpreted. Oklahoma, USA: University of Oklahoma Press, 1993. ISBN 0806125810.