Drugie wysiedlenie ludności polskiej z Kresów Wschodnich 1955-1959
Drugie wysiedlenie ludności polskiej z Kresów Wschodnich 1955-1959 (na ziemie Polskiej Rzeczypospolitej Ludowej) – druga fala przymusowych przesiedleń ludności polskiej ze wschodnich terenów II Rzeczypospolitej odebranych w wyniku porozumień jałtańskich na rzecz Związku Socjalistycznych Republik Radzieckich. W latach 1944–1946 przeprowadzono pierwsze masowe wysiedlenia ludności polskiej.
Spis treści |
[edytuj] Położenie ludności polskiej w ZSRR w okresie poprzedzającym falę drugiego masowego wysiedlenia
W latach 1947–1955 niewysiedlona z dawnych Kresów Wschodnich II Rzeczypospolitej pozostała ludność polska, której liczebność można szacować od kilkuset tysięcy do miliona osób, znalazła się w położeniu niezwykle ciężkim i trudnym. Pozbawieni własnej inteligencji (która w zdecydowanej większości zmuszona została do wyjazdu w nowe granice Polski) Polacy musieli stawić czoła krwawym konfliktom jakie rozlewały się wówczas po zachodnich rubieżach ZSRR. W latach 1945–1956 w Litewskiej SRR trwała wojna domowa pomiędzy komunistami a niepodległościowym podziemiem litewskim, której ofiarami padło od kilkudziesięciu do kilkuset tysięcy osób – uśmierconych w walkach lub wywiezionych na Syberię. Zwalczające litewską partyzantkę władze sowieckie starały się wykorzystać polsko-litewskie antagonizmy do własnych celów i skłonić ludność polską do walki z Litwinami. Sowieckie służby bezpieczeństwa nakazywały swoim funkcjonariuszom antagonizować stosunki polsko-litewskie poprzez używanie języka polskiego przy porozumiewaniu się podczas akcji pacyfikacyjnych w litewskich wsiach[potrzebne źródło]. Miało to utwierdzić Litwinów w przekonaniu, że Polacy masowo zaciągają się do sowieckich oddziałów pacyfikacyjnych[potrzebne źródło].
W Białoruskiej SRR pomiędzy Grodnem a Nowogródkiem działały do początku lat pięćdziesiątych polskie oddziały partyzanckie wywodzące się z AK. Były to zgrupowania związane z takimi strukturami jak Samoobrona Wołkowyska, Samoobrona Nowogródzka oraz Obwód AK 49/67 w rejonie Szczuczyna i Lidy. Walka z nimi powodowała zaostrzanie się sowieckiego terroru wobec zamieszkujących tam osób narodowości polskiej.
Na wymienione wyżej konflikty nałożyła się polityka Stalina, który w latach 1948–1952 przystąpił do forsowania planu masowej kolektywizacji rolnictwa, co musiało uderzyć w rodziny chłopskie, w tym także polskie. Dlatego też w okresie kolektywizacji wywieziono na Syberię całe wsie polskie z Wileńszczyzny, Grodzieńszczyzny i Tarnopolszczyzny i innych regionów oraz licznych Polaków pozostających jeszcze we Lwowie. Po śmierci Stalina w 1953 roku terror radziecki nieco zelżał i pozwolono deportowanym na powrót do swoich dawnych miejsc zamieszkania.
Zmieniły się również wytyczne Kremla w stosunku do ludności polskiej na Wileńszczyźnie. Władze radzieckie starały się po zgnieceniu litewskiego oporu znaleźć w Litewskiej SRR przeciwwagę dla ludności litewskiej. Rolę tę miała pełnić ludność polska. Dlatego w 1953 roku zezwolono na zorganizowanie w tej republice ZSRR polskiego szkolnictwa podstawowego i średniego. Oddano do polskiej dyspozycji jedną wyższą uczelnię – Państwowy Wileński Instytut Pedagogiczny. Polacy uzyskali możliwość zakładania własnych ludowych zespołów pieśni i tańca oraz amatorskiego teatru ludowego. Otrzymali również jedną gazetę „Czerwony Sztandar” i prawo do krótkich audycji radiowych. Mimo że wszystkie te posunięcia miały służyć Kremlowi do wygrywania antagonizmów polsko-litewskich dla własnych celów i korzyści należy jednak zaznaczyć, iż stworzono warunki do odrodzenia się polskiej inteligencji i kultury polskiej na Wileńszczyźnie. Były to warunki jak na republiki ZSRR dosyć wyjątkowe, o jakich nie mogliby nawet pomarzyć Polacy w Białoruskiej czy Ukraińskiej SRR, a nawet na samej Litwie poza Wileńszczyzną. Na odrodzenie się polskiej warstwy inteligenckiej należało jednakże poczekać przynajmniej 20 lat. W roku 1960 nastąpił kolejny zwrot w polityce władz ZSRR wobec polskiej ludności na Wileńszczyźnie. Została ona poddana silnej presji rusyfikacyjnej oraz sowietyzacji. Zmiana sytuacji geopolitycznej u schyłku lat osiemdziesiątych XX wieku spowodowała kres rusyfikacji i sowietyzacji Polaków, ale zapoczątkowała również wzmożenie na nich procesów lituanizacji. W roku 1988 wprowadzono bowiem nakaz nauki języka litewskiego na terenach z przewagą ludności polskiej.
[edytuj] Druga fala wysiedleń ludności polskiej z Kresów Wschodnich 1955-1959
W roku 1955 w okresie „odwilży” po śmierci Stalina nowa ekipa rządząca ZSRR zainspirowała kampanię powrotu więźniów politycznych przetrzymywanych w łagrach do ich krajów macierzystych. Wstępem do akcji uwalniania więźniów była zawarta w 1955 roku umowa między Chruszczowem a Adenauerem o powrocie z ZSRR niemieckich jeńców wojennych. Ponieważ akcja objęła również przetrzymywanych Polaków, to już w końcu 1955 roku w granicach Polski znalazło się kilka tysięcy ludzi. Komunistycznemu rządowi polskiemu chodziło jednakże nie tylko o więźniów, ale i o ludność zamieszkałą na dawnych Kresach Wschodnich II RP, która nie została stamtąd przesiedlona w latach 1944-1946. W celu wyjednania u władz sowieckich zgody na ich przesiedlenie, do Moskwy udali się 15 listopada 1956 roku Władysław Gomułka oraz Józef Cyrankiewicz. Ich działania (do końca 1956 roku) doprowadziły do sprowadzenia w granice Polski następnej grupy 29 tysięcy Polaków. Ostateczne „porozumienie repatriacyjne” zawarli 25 marca 1957 roku ministrowie spraw wewnętrznych Władysław Wicha i Nikołaj Dudorow. Przewidywało ono przesiedlenie wszystkich osób, które przed 17 września 1939 posiadały obywatelstwo polskie oraz ich współmałżonków i dzieci. Posiadanie takiego obywatelstwa należało jednak udowodnić, co spadało na stronę polską. Mimo że porozumienie przygotowano od strony formalnej całkiem dobrze, to jednak akcja przesiedleńcza nie przebiegała sprawnie. Brakowało dokumentów – często zniszczonych w okresie stalinowskim, które miały udowodnić posiadanie polskiego obywatelstwa. Bardzo trudno było dotrzeć do rozrzuconej na kresach oraz w całym ZSRR ludności polskiej i poinformować ją o możliwości wyjazdu. Sprawę sabotował też „nadzwyczajny pełnomocnik rządu do spraw repatriacji” Stanisław Kalinowski, który jako stalinowski prokurator sam przyczyniał się wcześniej do wywożenia ludzi na wschód. Pomimo wynikłych problemów z roku na rok wzrastała liczba przesiedlonych:
- w roku 1955 przesiedlono 6429 osób,
- w roku 1956 – 30 787 osób,
- w roku 1957 – 93 872 osoby,
- w roku 1958 – 85 865 osób,
- w ostatnim roku przesiedleń 1959 – 32 292 osoby.
W sumie w latach 1955-1959 przesiedlono łącznie 245 501 osoby. Zaledwie 22 260 osób pochodziło z łagrów i miejsc osiedlenia w głębi ZSRR. Reszta pochodziła z Kresów Wschodnich. Z Litewskiej SRR, a głównie Wileńszczyzny wyjechały 46 552 osoby, z Białoruskiej SRR (dawne ziemie grodzieńska i nowogródzka) 100.630 osób, z Ukraińskiej SRR 76.059 osoby. Przesiedleńców kierowano głównie na ziemie zachodnie (np. na ziemię lubuską) i zatrudniano w Państwowych Gospodarstwach Rolnych. Po wysiedleniach na obszarze Ukraińskiej SRR zamieszkiwało nadal ok. 360 tys. Polaków (głównie okolice Żytomierza, Berdyczowa, Płoskirowa). Warto zauważyć, że w tym samym roku (1959) sowiecki spis zanotował we Lwowie 59,1 tysięcy Polaków. Ta znaczna jeszcze liczba osób narodowości polskiej (mimo represji i kilkakrotnych wysiedleń Polaków z tego miasta) była efektem napływu ludności polskiej z prowincji jak i powrotu wielu zesłańców. W Białoruskiej SRR żyło ok. 540 tys., a w Litewskiej SRR ok. 230 tys. Polaków (głównie Wileńszczyzna i Grodzieńszczyzna). W czasie drugiej fali wysiedleń do PRL przybyło wiele znanych później osobistości m.in. Czesław Juliusz Wydrzycki znany potem jako Czesław Niemen, Lew Rywin, Bolesław Gleichgewicht czy Aleksander Jurewicz.
Od roku 1958 po okresie w miarę harmonijnej współpracy z „instytucjami repatriacyjnymi” PRL władze sowieckie zwłaszcza Białoruskiej SRR zaczęły hamować proces migracji ludności polskiej na zachód wywierając presję psychologiczną na chętnych do wyjazdów i poprzez jej zastraszanie zniechęcały do tego. Powtórzyła się sytuacja poprzedniej fali wysiedleń z lat 1944-1946.
[edytuj] Zestawienie liczby wysiedlonych z dawnych Kresów Wschodnich w latach 1955-1959
| Lp. | Republika ZSRR | Liczba wysiedlonych do Polski |
|---|---|---|
| 1 | Ukraińska SRR | 76.059 |
| 2 | Białoruska SRR | 100 630 |
| 3 | Litewska SRR | 46 552 |
