Polski Komitet Wyzwolenia Narodowego

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Skocz do: nawigacja, szukaj
Plakat manifestu PKWN
Zdjęcie obywatela czytającego Manifest PKWN

Polski Komitet Wyzwolenia Narodowego (PKWN) (kol. Komitet Lubelski) – samozwańczy[1], marionetkowy, tymczasowy organ władzy wykonawczej w Rzeczypospolitej Polskiej, działający od 21 lipca 1944 do 31 grudnia 1944, na obszarze wyzwalanym spod okupacji niemieckiej – pomiędzy przesuwającą się linią frontu sowiecko-niemieckiego a Linią Curzona. PKWN został powołany w Moskwie, zdominowany był przez komunistów polskich i funkcjonował pod polityczną kontrolą Józefa Stalina[2] . Na powstanie PKWN miało wpływ Centralne Biuro Komunistów Polskich oraz delegacja Krajowej Rady Narodowej, jednak ostateczną decyzję o jego powstaniu, nazwie, statusie i kształcie personalnym podjął Stalin[2].

Powołanie PKWN stworzyło strukturę polityczną, która z modyfikacjami nie naruszającymi jej podstaw, została zachowana do 1989 r. Podstawami ustrojowymi były: monopol partii komunistycznej w sferze władzy i podporządkowanie Polski ZSRR[3].

Od 1 sierpnia 1944 r. siedzibą PKWN był Lublin. Organem prasowym PKWN była „Rzeczpospolita”.

Geneza PKWN[edytuj | edytuj kod]

PKWN został utworzony przez Stalina przy wykorzystaniu dwóch środowisk komunistycznych – skupionego w ZSRR i krajowego zorganizowanego w PPR i wyłonionych przez nią struktur. Środowiska komunistyczne w ZSRR pod kierownictwem Wandy Wasilewskiej i Alfreda Lampego od wybuchu wojny niemiecko-sowieckiej zabiegały u Stalina o utworzenie organizacji, która byłaby podstawą do przejęcia władzy w Polsce. Po ewakuacji w sierpniu 1942 roku z ZSRR Armii Andersa, wobec nadchodzącego przełomu w wojnie na froncie wschodnim Stalin rozpoczął realizację alternatywnych do porozumienia z rządem RP na uchodźstwie rozstrzygnięć politycznych wobec Polski.

U schyłku bitwy pod Stalingradem, w styczniu 1943 r. Stalin wezwał Wandę Wasilewską do Moskwy stwierdzając wobec jej męża: „sytuacja wygląda tak, że chyba dojdzie do decydującego konfliktu między emigracyjnym rządem polskim a ZSRR” i „w tej sytuacji Wanda mogłaby dużo zrobić”[4]. Jeszcze w tym samym miesiącu Wasilewska i Lampe skierowali list do Stalina w którym zwracali się z propozycją utworzenia „centralnego ośrodka do spraw polskich”. Po rozmowach ze Stalinem i Mołotowem w lutym 1943 r. zapadła decyzja o powołaniu 1 marca 1943 Związku Patriotów Polskich, formalnie niekomunistycznego i mającego stanowić reprezentację Polaków w ZSRR[5].

W marcu 1943 r. ambasador ZSRR w Londynie Iwan Majski po raz pierwszy przedstawił w imieniu ZSRR żądanie rekonstrukcji rządu polskiego w Londynie tak aby "wyrażał on wolę narodu". „ZSRR nie jest skłonny godzić się na Polskę rządzoną przez obecną grupę emigrantów” – stwierdził Majski[6].

Po zwycięstwie Armii Czerwonej pod Stalingradem i na Łuku Kurskim oraz po zerwaniu 26 kwietnia 1943 przez Moskwę stosunków dyplomatycznych z Rządem RP na uchodźstwie po odkryciu grobów ofiar zbrodni katyńskiej, wyraźnym stało się, że Moskwa tworzy równoległy ośrodek polityczny, który ma objąć władzę w powojennej Polsce. Dowodem na to było powołanie Związku Patriotów Polskich i 1 Dywizji Piechoty im. Tadeusza Kościuszki i ranga propagandowa nadana tym wydarzeniom, przy równoczesnym podważaniu legitymizacji rządu polskiego[7]. Od połowy 1943 były to kroki przygotowawcze dla powołania rządu marionetkowego dla Polski[8]. Rozpoczęta po bitwie na Łuku Kurskim w końcu sierpnia 1943 ofensywa Armii Czerwonej na całej długości frontu oznaczała niepowstrzymane zbliżanie się wojsk sowieckich do granic Polski.

Po przeprowadzonych w lutym 1943 r., zakończonych fiaskiem rozmowach PPR z Delegaturą Rządu na Kraj w sprawie zalegalizowania PPR w systemie Polskiego Państwa Podziemnego (wobec odmowy PPR uznania integralności terytorialnej państwa polskiego i odmowy złożenia deklaracji niezależności od zagranicznych ośrodków decyzyjnych), komuniści w kraju dokonywali kolejnych kroków w przygotowaniach do przejęcia władzy w Polsce. W listopadzie 1943 roku w deklaracji ideowej PPR „O co walczymy” przygotowanej przez Gomułkę znalazły się stwierdzenia ,że „Rząd emigracyjny, wyłoniony przez przypadkowo zebrane na emigracji elementy opierający się na antydemokratycznej, nielegalnej konstytucji” z 1935 r. nie może być „powołany do realizowania ustroju demokratycznego w odrodzonej Polsce”. Zadanie to miało być powierzone „Rządowi Tymczasowemu”, który miał powstać „w kraju na płaszczyźnie wszystkich antyfaszystowskich i antyreakcyjnych sił społecznych tworzących Antyfaszystowski Front Narodowy”.

Na jesieni 1943, w okresie braku kontaktu radiowego z Moskwą (do stycznia 1944 r.) PPR sformułowała koncepcję powołania własnego krajowego ośrodka władzy. W okupowanym kraju w noc sylwestrową 1943/44 PPR powołała całkowicie sobie podporządkowaną Krajową Radę Narodową (KRN), jako samozwańczy polski parlament[9][10][11][12][13].

Jednocześnie komuniści polscy w ZSRR opracowali koncepcję powołania Polskiego Komitetu Narodowego, który miałby być alternatywnym wobec Rządu RP na uchodźstwie ośrodkiem politycznym[14]. Projekt deklaracji programowej PKN opracował Alfred Lampe („Tezy nr 3”). Odmawiała ona rządowi w Londynie prawa do reprezentowania narodu polskiego uznając prawo PPR do ostatecznego przejęcia władzy w powojennej Polsce. Informacja o utworzeniu KRN wstrzymała prace nad powołaniem PKN[15]. Wybór Władysława Gomułki na sekretarza generalnego PPR i powołanie KRN bez uprzedniej zgody Moskwy (niemożliwej wobec kilkumiesięcznej przerwy w łączności radiowej) wzbudziła tam nieufność, m.in w związku z czym, na przełomie stycznia i lutego 1944 Sekretariat KC WKP(b) utworzył niejawne Centralne Biuro Komunistów Polskich, które przejęło rolę łącznika między WKP(b) a ZPP i w zamierzeniu twórców miało kierować krajowym ruchem komunistycznym[16]. CBKP było strukturą tajną, a jego skład personalny był utajniony nawet wobec poinformowanych o samym fakcie jego istnienia. O jego istnieniu władze PPR dowiedziały się w początkach sierpnia 1944 w Lublinie, zaś sekretarz generalny PPR Władysław Gomułka 18 lipca 1944 w Warszawie, z pierwszej depeszy otrzymanej przez PPR od CBKP poprzedniego dnia. W sierpniu 1944 CBKP stworzyło większość w utworzonym wówczas, również tajnym, Biurze Politycznym PPR. Do BP PPR weszli wtedy: Władysław Gomułka, Bolesław Bierut, Jakub Berman, Hilary Minc i Aleksander Zawadzki (trzej ostatni ze składu CBKP). Bolesław Bierut, wchodząc do tajnego Politbiura PPR, na polecenie Józefa Stalina występował do roku 1948 publicznie jako osoba bezpartyjna[17].

Quote-alpha.png
Akceptowana, jeżeli nie inspirowana przez Stalina koncepcja władzy w PKN opierała się na podstawowym założeniu, że partia komunistyczna będzie posiadała monopolistyczną pozycję w sferze władzy, przy zachowaniu pozorów koalicji. Komuniści mieli skupić w swym ręku wszystkie ogniwa istotnych decyzji, niezależne siły polityczne miały zostać rozbite i unicestwione, a mniej lub bardziej uzależnieni sojusznicy dopuszczeni do współrządzenia tylko w bardzo ograniczonym zakresie. Na zewnątrz wszelako system miał pozostać wielopartyjny, przynajmniej tymczasem. „Jeżeli nawet w Polsce sytuacja rozwinie się w kierunku likwidacji części partii, nie ma żadnego powodu już o tym mówić” – stwierdzano w jednym z dokumentów ZPP.[18]

Opracowana wówczas koncepcja Polskiego Komitetu Narodowego została zrealizowana ostatecznie 20 lipca 1944 przez utworzenie w Moskwie Polskiego Komitetu Wyzwolenia Narodowego, z tą modyfikacją, że formalnie do jego powołania została wówczas włączona KRN.

4 stycznia 1944 roku wojska 1 Frontu Ukraińskiego Armii Czerwonej przekroczyły przedwojenną granicę ZSRR z Polską[19] w rejonie Rokitna.

Stalin działał wielowariantowo – wybór wariantu najkorzystniejszego dla ZSRR zależał od aktualnego układu sił, natomiast zmierzał w każdym wariancie do utworzenia rządu polskiego niesuwerennego – uzależnionego od ZSRR[20].

W marcu 1944 roku do ZSRR udała się wysłana przez Gomułkę delegacja KRN w składzie: Marian Spychalski, Edward Osóbka-Morawski, Kazimierz Sidor i Jan Haneman. Na przełomie kwietnia i maja do Moskwy przyjechali przedstawiciele Polonii w USA: Oskar Lange (agent wpływu NKWD ps. Friend) i ksiądz Stanisław Orlemański. Stalin stwierdził wobec nich, że rząd Polski powinien być stworzony w kraju a ZPP rządu nie utworzy co najwyżej powinien uczestniczyć personalnie w zrekonstruowanym rządzie Mikołajczyka z którego należy się pozbyć osób o nastawieniu antyradzieckim. Dopiero 17 maja delegacja KRN została sprowadzona do Moskwy. Nazajutrz rozpoczęły się rozmowy z Prezydium ZG ZPP i CBKP. 19 i 22 maja przyjął ją Stalin oświadczając, że gotów jest uznać KRN za przedstawicielstwo narodu polskiego oraz nawiązać stosunki z jej organem wykonawczym [21]. Zgodził się jednak z zastrzeżeniami delegacji KRN, że powołanie takiego organu byłoby przedwczesne. PPR uważał bowiem, że nowy ośrodek rządowy musi powstać w kraju a nie na emigracji. Zapewnił jednocześnie, że „rząd londyński w tym składzie jak dziś nie będzie przez ZSRR uznany”[22]. Sugerowało to, że w innym składzie rząd ten poszerzony przypuszczalnie przez ludzi z KRN i ZPP może mieć szanse na uznanie przez Stalina. Stalin nie uznawał jeszcze definitywnie środowisk komunistycznych za nowy ośrodek władzy, z uwagi na obawę przed zaostrzeniem stosunków z Wielką Brytanią, która zabiegała o przywrócenie stosunków dyplomatycznych rządu RP na uchodźstwie z ZSRR, zerwanych przez Stalina po ujawnieniu grobów ofiar zbrodni katyńskiej.

W konsekwencji rozpoczętej 22 czerwca 1944 roku ofensywy białoruskiej (Operacja Bagration) Armia Czerwona wyparła Wehrmacht z terenów Białorusi i wschodnich terenów II Rzeczypospolitej i przewidywane było jej wkroczenie na terytorium Polski na zachód od tzw. Linii Curzona, uznanej przez Wielką Brytanię, USA i ZSRR w tajnym porozumieniu na konferencji w Teheranie w grudniu 1943 za powojenną granicę polsko-sowiecką.

23 czerwca 1944 premier RP Stanisław Mikołajczyk ostatecznie odrzucił ultimatum Stalina dotyczące "reorganizacji" władz polskich w Londynie, jako naruszające suwerenność państwa polskiego. Ultimatum przewidywało ustąpienie Prezydenta RP Władysława Raczkiewicza, Naczelnego Wodza gen. Kazimierza Sosnkowskiego, ministra obrony gen. Mariana Kukiela i ministra informacji Stanisława Kota i publiczne zdystansowanie się rządu RP od obarczenia ZSRR zarzutem dokonania zbrodni katyńskiej. Przyjecie ultimatum sowieckiego pozbawiało de facto Rząd RP na uchodźstwie legitymizacji prawnej i podmiotowości. Mikołajczyk stwierdził: „Sowiety według wszelkich objawów szukały do niedawna kontaktów i rozmów z Rządem Polskim, sprawiając wrażenie, że dążą do porozumienia – wycofały się i wszystko pod tym względem urwało się…”. Nie udało się Stalinowi doprowadzić do rozbicia koalicji rządowej w Londynie, znacznego osłabienia Mikołajczyka i wprowadzenia do rządu komunistów i w związku z tym szala decyzji przechyliła się na rzecz powołania nowego ośrodka władzy[23]. W lipcu 1944 roku klucz do rozwiązania polskiej sprawy znajdował się w Moskwie i nie było już mowy o powrocie rządu londyńskiego do Warszawy bez uprzedniego porozumienia się ze Stalinem i polskimi komunistami[24].

22 czerwca 1944 Stalin spotkał się ponownie z delegacją KRN oświadczając, że gotów jest rozmawiać o utworzeniu na terenie ZSRR organu wykonawczego KRN dla administrowania terenów wyzwolonych przez Armię Czerwoną. 24 czerwca ZPP uznał KRN za „prawdziwe przedstawicielstwo narodu polskiego” ale się jej wraz z armią Berlinga jeszcze nie podporządkował. 26 czerwca delegację KRN przyjął ambasador brytyjski w Moskwie Archibald Clark Kerr, który wysłuchał jej informacji o możliwości utworzenia w ZSRR rządu polskiego „w bardzo krótkim czasie”.

PPR w kraju nie uznawała w tym momencie konieczności utworzenia nowego rządu. Jeszcze 1 lipca 1944 r., mimo uznania KRN przez Stalina, PPR deklarowała gotowość wejścia do rządu w Londynie pod warunkiem jego rekonstrukcji określając jednocześnie Mikołajczyka jako polityka cieszącego się poparciem „milionowych rzesz narodu”. Warunkiem takiego kroku jest zmiana stosunku do ZSRR („(…)nie dlatego, że leży to w interesie Związku Sowieckiego, lecz dlatego, że leży to w interesie Polski.”) oraz natychmiastowa rekonstrukcja rządu, nawet drogą zmian pozakonstytucyjnych” [25].

6 lipca do ZSRR przybyła druga delegacja KRN w składzie: Michał Rola–Żymierski, Stanisław Kotek–Agroszewski i Jan Czechowski. Delegacja nie przywiozła pełnomocnictwa do utworzenia organu wykonawczego a jedynie do nawiązania stosunków międzynarodowych z ZSRR i nawiązania relacji z ZPP[26]).

Ostateczne decyzje zapadały w przyspieszonym tempie miedzy 18 a 20 lipca[27][28], z powodu błyskawicznych postępów ofensywy Armii Czerwonej (wojska 1 Frontu Ukraińskiego w kilku punktach sforsowały Bug). 15 lipca Stalin przyjął Żymierskiego i oświadczył mu, że nowy ośrodek kierowniczy powinien przyjąć charakter Komitetu Wyzwolenia Narodowego a nie rządu tymczasowego[29]. Tego samego dnia Osóbka–Morawski jako przewodniczący KRN i Wanda Wasilewska wystosowali list do Stalina stwierdzający ,że „sytuacja w pełni dojrzała do utworzenia Tymczasowego Rządu Polskiego i dalsza zwłoka może doprowadzić do poważnych powikłań”. Autorzy listu argumentowali, że wkroczenie Armii Czerwonej na tereny etnicznie polskie nie objęte polską administracją będzie odbierane przez „elementy wrogie” jako „początek rosyjskiej okupacji”. Rząd tymczasowy dałby szanse na „podważenie podstawy tajnej administracji polskiego rządu emigracyjnego a także” przyspieszenie rozkładu reakcyjnego obozu w kraju i na emigracji” a jednocześnie „wzmocnienie autorytetu” sił komunistycznych w Polsce. Podnoszono w liście konieczność nawiązania stosunków dyplomatycznych między Polską a ZSRR do czego byłby uprawniony organ o charakterze rządowym. Wskazywano też na pilność przesądzenia kwestii granicy wschodniej Polski na linii Curzona, która to linia miała stać się linia demarkacyjną miedzy terenami zarządzanymi przez administracje radziecką i polską. Rząd Tymczasowy mógł też przeprowadzić mobilizację na terenach polskich. Stwierdzono, że rząd powinien powstać "w oparciu o KRN, uzupełnioną w pierwszym okresie przedstawicielami ZPP, a następnie przedstawicielami innymi demokratycznych organizacjami w kraju i za granicą". Rząd powinien być odpowiedzialny przed KRN i działać do czasu zwołania sejmu ustawodawczego[30]. Program przedstawiony w liście szedł dalej niż koncepcja Stalina dotycząca utworzenia jedynie komitetu narodowego. Koncepcja zawarta w liście nie zakładała żadnej legitymizacji prawnej nowego rządu uważając jego powołanie za działanie o charakterze rewolucyjnym, usprawiedliwione tym, że rząd w Londynie działa również na podstawie „nielegalnej” konstytucji kwietniowej z 1935 r. [31]. Stalin nie wyraził zgody na tę koncepcję. W następnych dniach w środowiskach komunistów polskich w ZSRR trwały dyskusje w których przedstawiano pomysły powołania jedynie delegatury KRN dla ziem wyzwolonych. 18 lipca CBKP oświadczyło : "Zbliżamy się do decydujących rozstrzygnięć w sprawach polskich. Jasne staje się, że rząd polski powstanie na podstawie rozszerzenia KRN z udziałem ZPP i innych demokratycznych grup na emigracji."[32]. 19 lipca Stalin oświadczył przedstawicielom KRN i ZPP, że konieczne jest natychmiastowe utworzenie „polskiego organu o charakterze rządowym”. Zasugerował jednocześnie konieczność oświadczenia przez KRN, iż podporządkowuje sobie ZPP i Armię Polską w ZSRR, a nie że to one podporządkowują się KRN. 20 lipca Stalin wyraził swoje poparcie dla inicjatywy powołania „Komitetu Wyzwolenia Narodowego” licząc wciąż, że możliwe jest porozumienie z Rządem RP na uchodźstwie i prawdopodobnie sądząc, że groźba powołania KWN zmusi Mikołajczyka do przyjęcia żądań Stalina i fuzji rządu londyńskiego z KRN[33].

Stalin zdecydował iż siedzibą PKWN będzie Lublin, w związku z tym już 21 lipca wydał „Dyrektywę Nr 220149” nakazującą dowódcy 1 Frontu Białoruskiego niezwłoczne zajęcie Lublina, co miało nastąpić najpóźniej do 26-27 lipca 1944. Utworzenie PKWN miało być dodatkowym argumentem Stalina w jego rozmowach z premierem Rządu RP Stanisławem Mikołajczykiem, ustalonych za pośrednictwem premiera Wielkiej Brytanii Winstona Churchilla, planowanych pod koniec lipca 1944.

Powstanie PKWN miała legitymizować ustawa KRN o jego powołaniu, co było fikcją prawną i z racji fasadowego charakteru KRN i z racji braku uprawnień przebywającej w Moskwie jej delegacji[34].

Działalność PKWN[edytuj | edytuj kod]

22 lipca 1944 roku o godzinie 20.15 Radio Moskwa poinformowało, że powołany przez KRN Polski Komitet Wyzwolenia Narodowego powstał w Chełmie (pierwszym mieście polskim na zachód od Linii Curzona zajętym przez Armię Czerwoną w ofensywie białoruskiej (od czerwca 1944)[35]. W rzeczywistości pierwsi członkowie PKWN dotarli do Chełma późnym popołudniem 27 lipca 1944[36], lub dopiero 28 lipca 1944, zastając tam legalne władze polskie - delegata powiatowego i przedstawicieli Armii Krajowej[37]. Nazwę (kopię nazwy działającego od 1943 pod przewodnictwem de Gaulle’a Francuskiego Komitetu Wyzwolenia Narodowego) zaproponował Wiaczesław Mołotow, a zaakceptował Józef Stalin[38][39]. Decyzja o powołaniu PKWN zaskoczyła komunistów z PPR w Polsce, którzy dowiedzieli się o tym fakcie z nasłuchu Radia Moskwa.

Do PKWN weszli działacze Związku Patriotów Polskich (koordynowanego przez Centralne Biuro Komunistów Polskich) i Krajowej Rady Narodowej, (Polska Partia Robotnicza i ugrupowania satelitarne - Stronnictwo Ludowe "Wola Ludu"), a także osoby bez formalnej afiliacji politycznej, wyznaczone przez ZPP. Przewodniczącym PKWN został wiceprzewodniczący KRN Edward Osóbka-Morawski (były członek RPPS), wiceprzewodniczącymi PKWN: Wanda Wasilewska (ZPP) i Andrzej Witos (ZPP, oficjalnie SL "Wola Ludu" - usunięty z PKWN formalnie decyzją Prezydium PKWN 9 października 1944 "ze względu na stan zdrowia", faktycznie po zaostrzeniu kursu Stalina w sprawach polskich po upadku Powstania Warszawskiego, jego miejsce zajął Stanisław Janusz, protegowany PPR[40]).

Przez cały czas istnienia ( do przekształcenia PKWN w Rząd Tymczasowy Rzeczypospolitej Polskiej) był tymczasowym organem administracyjnym bez atrybutów rządowych (stąd np. ministrowie w PKWN nosili tytuł „kierowników resortów” – czyli „pełniących obowiązki ministrów”).

Swoją działalnością PKWN objął, przekazane przez władze radzieckie (sowieckie) pod jego administrację, tereny województw: lubelskiego, białostockiego, lwowskiego (na zachód od linii Curzona, bez Lwowa) i część warszawskiego.

PKWN był uznawany wyłącznie przez ZSRR. Przedstawicielem ZSRR przy PKWN był gen. Nikołaj Bułganin, który według Nikity Chruszczowa był czymś więcej niż ambasadorem. Miał uprawnienia specjalne, włączając w to władzę nad [polskim] wojskiem[41]. W dzień po utworzeniu PKWN Stalin pisał do Churchilla : "(...) nie mogę uważać Polskiego Komitetu za rząd polski, możliwe jest jednak, że w przyszłości posłuży on jako trzon dla utworzenia tymczasowego rządu polskiego z sił demokratycznych."[42].

Pierwsze trzy posiedzenia PKWN odbyły się w Moskwie[43].

27 lipca 1944 roku w imieniu PKWN Edward Osóbka-Morawski podpisał w Moskwie Porozumienie między PKWN a rządem ZSRR o polsko-radzieckiej granicy (którego tekstu nie ogłoszono do 1967), ustalając ją wzdłuż tzw. Linii Curzona i zrzekając się tym samym terytorium Kresów Wschodnich. Strona sowiecka odrzuciła postulaty PKWN co do korekt przebiegu linii granicznej na korzyść polską, z wyjątkiem przyjęcia podziału obszaru Puszczy Białowieskiej[44]. Dopiero po podpisaniu obu porozumień członkowie PKWN - i to nie wszyscy - znaleźli się w Chełmie[45]. Porozumienie dotyczyło, wbrew nazwie, również przebiegu polskiej granicy zachodniej. Rząd ZSRR po raz pierwszy stwierdził, że uznaje za granicę między Polską a Niemcami linię przebiegającą na zachód od Świnoujścia wzdłuż Odry i Nysy Łużyckiej, a przy tym "przyjmuje na siebie zobowiązanie przy ustalaniu granicy państwowej pomiędzy Polską a Niemcami popierać żądanie ustalenia granicy według wymienionej wyżej linii" [46], co było prawdopodobnie motywem utajnienia tekstu porozumienia do 1967 - rozstrzygał bowiem o kwestii, której ZSRR nie ustalił jeszcze z Wielką Brytanią i USA[47]. Porozumienie stało się podstawą do zawarcia w dniu 9 września 1944 roku układu między PKWN i Ukraińską Socjalistyczną Republiką Radziecką o wymianie ludności między Polską a USRR[48].

Pierwsi członkowie PKWN dotarli do Chełma późnym popołudniem 27 lipca 1944[49], lub dopiero 28 lipca 1944, zastając tam legalne władze polskie - delegata powiatowego i przedstawicieli Armii Krajowej[50].

Przed przybyciem do Chełma, 26 lipca 1944 PKWN podpisał w Moskwie porozumienie o stosunkach między dowództwem radzieckim a polską administracją na wyzwolonych terenach Polski. Porozumienie to poddawało jurysdykcji Józefa Stalina jako wodza naczelnego Armii Czerwonej i sądownictwu sowieckiemu przestępstwa popełniane przez ludność cywilną przeciwko siłom zbrojnym ZSRR w strefie operacji wojennych na terytorium Polski. Porozumienie posłużyło jako podstawa prawna masowych represji NKWD i Smiersz wobec przedstawicieli Polskiego Państwa Podziemnego, Armii Krajowej i ludności cywilnej, aresztowań i wywózek do ZSRR. Pojęcia strefy operacji wojennych nie sprecyzowano.

29 lipca 1944 Państwowy Komitet Obrony ZSRR przyjął postanowienie o utworzeniu na terytorium Polski (na zachód od linii Curzona) radzieckich komendantur wojskowych, do kompetencji których należały m.in. ustanowienie i ochrona porządku na tyłach Armii Czerwonej[51]. 31 lipca 1944 Kwatera Główna Naczelnego Dowództwa ZSRR (czyli w rzeczywistości Stalin) wydała dyrektywę określającą zasady mobilizacji na zajmowanych przez Armię Czerwoną ziemiach polskich, przewidującą aresztowanie ujawniających się wobec władz sowieckich oddziałów Armii Krajowej i innych formacji nie podporządkowanych PKWN. W dyrektywie stwierdzano, że jedyną legalną władzą na terytorium Polski jest PKWN i jego organy terenowe, natomiast osoby występujące w imieniu Rządu RP na uchodźstwie miały być traktowane jako niemiecka agentura[52].

1 sierpnia 1944 Stalin wydał dowódcom frontów Armii Czerwonej jeszcze jeden rozkaz dotyczący Armii Krajowej:

Quote-alpha.png
„Z uwagi na to”, nakazywała Kwatera Główna Naczelnego Dowództwa Nr 220169 z 1 sierpnia 1944, „że wroga agentura usiłuje przenikać do rejonów działań bojowych Armii Czerwonej i osiąść na terytorium wyzwolonym Polski pod postacią oddziałów Armii Krajowej, Kwatera Główna rozkazała po wyjaśnieniu [chyba po ujawnieniu się - JMC] natychmiast rozbrajać oddziały zbrojne wchodzące w skład Armii Krajowej lub innych podobnych organizacji niewątpliwie mających w swoim składzie agentów niemieckich. Oficerów tych oddziałów internować, a szeregowych i podoficerów kierować do samodzielnego batalionu zapasowego 1 armii polskiej generała Berlinga.”[53]

Jan Ciechanowski konkluduje:

Quote-alpha.png
W dniu, w którym zaczynało się Powstanie Warszawskie, którego ostateczne powodzenie zależało, zgodnie z planem jego polskich autorów, od wejścia Armii Czerwonej do stolicy Polski, Stalin jednocześnie wypowiadał, w istocie, Armii Krajowej wojnę i zapowiadał jej całkowitą likwidację na wszystkich oswobodzonych od Niemców terenach. Co nie najlepiej wróżyło powstańcom i mieszkańcom Warszawy czekającym od samego wybuchu powstania na sowiecką pomoc. Stalin był niestety zdecydowany narzucić Polsce pro-sowiecki rząd, który sam w rzeczywistości stworzył, na przeszkodzie czemu stała Armia Krajowa i władze Polski Podziemnej i Rząd Polski w Londynie uznawany jeszcze przez naszych zachodnich aliantów. Przeszkodę tę, w postaci stołecznych oddziałów Armii Krajowej, mogli usunąć z drogi i jak wiemy usunęli jego główni, ale pod tym jednym i jedynym względem niezmiernie usłużni, przeciwnicy – Niemcy[54].

6 sierpnia 1944 r. odbyły się w Moskwie negocjacje między premierem rządu w Londynie Mikołajczykiem i przedstawicielami PKWN (m.in. Bierut, Osóbka - Morawski, Żymierski), które zakończyły się fiaskiem[55].

Na początku sierpnia 1944 delegację PKWN i KRN przyjął Stalin. Podczas tego spotkania Hilary Minc zwrócił uwagę, że "nie zawsze była uszanowana autonomia władz polskich na wyzwolonych terenach". W rezultacie tej interwencji (chodziło konkretnie o sposób wydania zakazu posiadania radioodbiorników) Stalin odsunął (według Bermana) od zajmowania się sprawami polskimi komisarza bezpieczeństwa państwowego Gieorgija Żukowa[56]. Przedstawiciele PKWN podejmowali interwencje wobec władz ZSRR dotyczące np. kwestii niekontrolowanego wyrębu lasów przez Armię Czerwoną, lub uwolnienia przez NKWD, NKGB i Smiersz aresztowanych obywateli polskich i przekazania ich władzom PKWN. Interwencje te niekiedy odnosiły skutek, pierwsze zwolnienia Polaków nastąpiły jednak dopiero w kwietniu 1945[57].

Na posiedzeniu Polskiego Komitetu Wyzwolenia Narodowego 15 września 1944 roku w Lublinie Bolesław Bierut, Roman Zambrowski, Jakub Berman, Michał Rola-Żymierski omawiali możliwy rozwój wypadków w razie zwycięstwa powstańców. Stanisław Radkiewicz uważał, że nie do pomyślenia było, żebyśmy pozwolili na wzięcie władzy komuś, mając cztery dywizje do dyspozycji. Wojsko porwie za sobą wszystko i wszelką próbę nieprawnego zagarnięcia władzy trzeba ukrócić z pomocą gen. Kieniewicza i całej naszej 1. Armii[58].

Krystyna Kersten:

Quote-alpha.png
Bilans 158 dni istnienia PKWN do dnia przekształcenia go w Rząd Tymczasowy był dlań niewątpliwie dodatni. Wbrew przewidywaniom Mikołajczyka, okazał się on jednak zdolny do stworzenia władzy i - mając oparcie w Armii Czerwonej - realizowania podstawowych zadań państwowych. Jego pozycja w kraju i na arenie międzynarodowej wzmacniała się, podczas gdy pozycja rządu polskiego na emigracji nieustannie słabła[59].

31 grudnia 1944 Józef Stalin przekształcił PKWN w Rząd Tymczasowy Rzeczypospolitej Polskiej[60] z Edwardem Osóbką-Morawskim na czele, formalnie w trybie uchwały KRN.

Manifest PKWN[edytuj | edytuj kod]

Tekst Manifestu PKWN został upubliczniony 22 lipca w Moskwie, nie zaś w Chełmie, jak brzmiała wieloletnia propagandowa wersja komunistyczna[61]. Ogłoszono go na antenie Radia Moskwa. Pierwszą wersję drukowaną (Manifest „trzyszpaltowy”) również wydrukowano w Moskwie[62].

Z drugiej wersji Manifestu usunięto wszystkie fragmenty, które mogły wskazywać na komunistyczny lub zdecydowanie lewicowy charakter PKWN[27].

 Osobny artykuł: Manifest PKWN.

Dekrety PKWN[edytuj | edytuj kod]

Głównym narzędziem sprawowania władzy przez PKWN były rozbudowane organy Resortu Bezpieczeństwa Publicznego PKWN, tworzone przez NKWD i na nim wzorowane i represyjne dekrety, wydawane w celu usunięcia z życia publicznego opozycyjnych organizacji niepodległościowych, organów Polskiego Państwa Podziemnego i Delegatury Rządu na Kraj oraz reprezentujących ją sił zbrojnych. Skutkiem tych represji było uwięzienie w więzieniach i obozach ok. 200 000 osób. Od lipca 1944 wydano kolejno następujące dekrety represyjne:

  • Dekret z dnia 24 sierpnia 1944, „O rozwiązaniu tajnych organizacji wojskowych na terenach wyzwolonych”[63] – uderzał on przede wszystkim w organizacje niepodległościowe uznające Rząd RP na uchodźstwie, a w szczególności w Armię Krajową.
  • Dekrety z dnia 23 września 1944: Kodeks Karny Wojska Polskiego (obowiązujący do 19 kwietnia 1969)[64] i „O ustroju sądów wojskowych i prokuratur wojskowych”[65](wcześniej funkcjonował w armii Berlinga, od 1 czerwca 1944, jako Wojskowy Kodeks Karny, przygotowany przez CBKP) – kodeks ten określał definicję tzw. zbrodni stanu i kary wymierzane za jej popełnienie, dotyczył także ludności cywilnej oraz stanu gdy wymagał tego „interes obrony Państwa”. Kodeks w 10 na 19 artykułów przewidywał karę śmierci m.in. za zbrodnię stanu. Na podstawie tego dekretu represjonowano żołnierzy Armii Krajowej i innych organizacji konspiracyjnych.
  • Dekret z dnia 30 października 1944 „O ochronie Państwa[66] – stanowił jeden z głównych elementów terroru sądowego wobec społeczeństwa i opozycji, przy jego konstruowaniu złamano fundamentalną zasadę iż „prawo nie działa wstecz”, ponieważ dekretem objęto „przestępstwa” popełnione przed 15 sierpnia 1944. Każdy z 11 artykułów przewidywał karę śmierci, przy niemalże pełnej dowolności interpretacyjnej popełnionych czynów. 5 punktów dekretu było stosowanych po wojnie wobec ludności cywilnej, która była sądzona do kwietnia 1955 także przez sądy wojskowe PRL, wymierzające z reguły bardzo surowe kary.
  • Dekret z dnia 7 października 1944 "O Milicji Obywatelskiej"[67] regulował funkcjonowanie MO
  • Dekret z dnia 31 sierpnia 1944 „O wymiarze kary dla faszystowsko-hitlerowskich zbrodniarzy winnych zabójstw i znęcania się nad ludnością cywilną oraz dla zdrajców Narodu Polskiego”[68] – w założeniach skonstruowany do ścigania zbrodniarzy hitlerowskich, w praktyce stał się kolejnym narzędziem terroru wymierzonego w Armię Krajową i podziemie niepodległościowe, którego członkowie skazywani byli z identycznych artykułów co zbrodniarze niemieccy (często w tych samych celach więziennych osadzano byłych esesmanów, gestapowców razem z żołnierzami AK i członkami organizacji konspiracyjnych – por. Kazimierz Moczarski). M. in. na podstawie tego dekretu popełniony został w październiku 1952 mord sądowy na generale Emilu Fieldorfie ps. „Nil”.

Skład PKWN[edytuj | edytuj kod]

Do PKWN weszli działacze Związku Patriotów Polskich (koordynowanego przez Centralne Biuro Komunistów Polskich) i Krajowej Rady Narodowej (Polska Partia Robotnicza i ugrupowania satelitarne - Stronnictwo Ludowe "Wola Ludu"), a także osoby bez formalnej afiliacji politycznej, wyznaczone przez ZPP.

Przewodniczącym PKWN został wiceprzewodniczący KRN Edward Osóbka-Morawski (były członek RPPS), wiceprzewodniczącymi PKWN: Wanda Wasilewska (ZPP) i Andrzej Witos (ZPP, oficjalnie SL "Wola Ludu" - usunięty z PKWN formalnie decyzją Prezydium PKWN 9 października 1944 "ze względu na stan zdrowia", faktycznie po zaostrzeniu kursu Stalina w sprawach polskich po upadku Powstania Warszawskiego, jego miejsce zajął Stanisław Janusz, protegowany PPR[69]). W PKWN zasiadali przedstawiciele ZPP i PPR oraz partii „koncesjonowanych” przez Stalina i Moskwę, tj. PPS, SL „Woli Ludu” i SD.

Zmiany w składzie PKWN[edytuj | edytuj kod]

  • 9 października 1944:
    • Andrzej Witos odwołany ze stanowiska wiceprzewodniczącego PKWN i kierownika resortu rolnictwa i reform rolnych;
    • Stanisław Janusz (SL) powołany na wiceprzewodniczącego PKWN,
    • Edward Osóbka-Morawski powołany na kierownika resortu rolnictwa i reform rolnych.
  • 4 listopada 1944:
    • Jan Michał Grubecki odwołany ze stanowiska kierownika resortu komunikacji, poczt i telegrafów, a na jego miejsce powołano Jana Rabanowskiego (SD) – dotychczasowego zastępcę.
  • 20 listopada 1944:
    • Stanisław Kotek-Agroszewski odwołany ze stanowiska kierownika resortu administracji publicznej.
  • 1 grudnia 1944:
    • Przekształcenie resortu gospodarki narodowej i finansów w resort przemysłu, resort skarbu, resort aprowizacji i handlu oraz resortu komunikacji, poczt i telegrafów w resort komunikacji i resort poczt i telegrafów.
  • 5 grudnia 1944:

Zobacz też[edytuj | edytuj kod]

Przypisy

  1. Legalnym i uznawanym przez społeczność międzynarodową rządem polskim był wówczas rząd RP na uchodźstwie.
  2. 2,0 2,1 "Mówiło się w tym okresie, że tymczasowy komitet [PKWN] utworzono z inicjatywy ludności polskiej. W rzeczywistości jednak skład komitetu zatwierdziło nasze kierownictwo - to znaczy Stalin. Komitet utworzono bowiem na naszym terytorium, myśmy go finansowali i bez naszej pomocy byłby bezradny. Leżało w naszym interesie stworzenie polskiego kierownictwa, które składałoby się z ludzi wartościowych - sojuszników, którzy mieli te same cele co my i byliby potem nam wierni." Khrushchev Remembers: The Last Testament za: Marek Łatyński, Nie paść na kolana.Szkice o opozycji w latach czterdziestych, London 1985, Wyd. Polonia Book Fund, ISBN 0 902352 36 9 ;, wyd. II rozszerzone, Wrocław 2002, Wyd. Towarzystwo Przyjaciół Ossolineum, ISBN 83-7095-056-6 s.63. Por. Khrushchev Remembers t.2. The Last Testament, Translated and edited by Strobe Talbott with a Foreword by Edward Crankshaw, Penguin Books 1977, ISBN 0-14-004195-8 s. 193-194.
  3. Krystyna Kersten „Narodziny systemu władzy. Polska 1943 – 1948” Kantor Wydawniczy SAWW 1990 str. 63 ISBN 83-85066-09-8
  4. Krystyna Kersten „Narodziny systemu władzy. Polska 1943 – 1948” Kantor Wydawniczy SAWW 1990 str. 17 ISBN 83-85066-09-8
  5. Krystyna Kersten „Narodziny systemu władzy. Polska 1943 – 1948” Kantor Wydawniczy SAWW 1990 str. 17 ISBN 83-85066-09-8
  6. dodając, że ZSRR czyni wyjątek dla gen. Sikorskiego i Raczyńskiego - Krystyna Kersten „Narodziny systemu władzy. Polska 1943 – 1948” Kantor Wydawniczy SAWW 1990 str. 18 ISBN 83-85066-09-8
  7. "Od połowy roku 1943 do końca wojny rząd sowiecki będzie skutecznie posługiwał się swoimi zwolennikami działającymi w Polsce i w Rosji przeciwko rządowi emigracyjnemu. Działalność podziemia niekomunistycznego będzie minimalizowana bądź przedstawiana w fałszywym świetle, a jego autorytet i prestiż - podkopywany. Szeroki rozgłos będzie się nadawać tym „demokratycznym” i „postępowym” siłom w Polsce i za granicą, które nie uznają rządu w Londynie. „Londyńskich Polaków” będzie się dyskredytować jako „niedemokratycznych” i „nieprzyjaznych” Rosji. Już niedługo Stalin zacznie naprawdę decydować, których Polaków należy, a których nie należy uważać za „demokratów” i dlaczego." Jan Karski, Wielkie mocarstwa wobec Polski, Warszawa 1992, Wyd. Państwowy Instytut Wydawniczy, ISBN 83-06-02162-2, s. 363-364.
  8. "Władze sowieckie już w 1943 r. czyniły wstępne kroki przygotowawcze w kierunku utworzenia rządu marionetkowego dla Polski, zachęcone sukcesami odnoszonymi na płaszczyźnie militarnej. W bitwie wojsk pancernych pod Kurskiem, trwającej od 5 lipca do 23 sierpnia 1943 Armia Czerwona odniosła zwycięstwo, co pozwoliło jej na przejście do szeroko zaplanowanej ofensywy od Wielkich Łuków na północy do wybrzeży Morza Czarnego na południu. Od tego momentu armie sowieckie zbliżały się nieubłaganie do granic Rzeczypospolitej, podczas gdy alianci zachodni, zaangażowani w południowych Włoszech nie byli w stanie otworzyć tzw. drugiego frontu w Europie Zachodniej. W Związku Sowieckim zaś pod patronatem Stalina rozwijał coraz bardziej energiczną działalność tzw. Związek Patriotów Polskich, kierowany przez komunistów i kryptokomunistów. Do jego władz dokooptowano dla kamuflażu kilka osób nie związanych przed wojną z ruchem komunistycznym. W prezydium Zarządu Głównego ZPP, obok przewodniczącej Wandy Wasilewskiej znalazł się ppłk Zygmunt Berling, który na mocy uchwały rady komisarzy ludowych ZSRR z 11 sierpnia otrzymał stopień generała-majora (notabene stopnia takiego w armii polskiej nie było). Marek Kazimierz Kamiński, Dyplomacja polska wobec dyktatu mocarstw (lipiec 1943-luty 1944) w: Historia dyplomacji polskiej t. V 1939-1945, Warszawa 1999, Wydawnictwo Naukowe PWN, ISBN 83-01-12808-9, s. 421.
  9. "Sama Krajowa Rada Narodowa była repliką prawowitej Rady Jedności Narodowej, podobnie jak kontrolowana przez komunistów organizacja wojskowa, Armia Ludowa upodobniła się nazwą do pozostającej pod władzą rządu Armii Krajowej. Od momentu, kiedy Armia Czerwona po raz wtóry wkroczyła do Polski – oczywisty stał się jej zamiar zniszczenia niekomunistycznych organizacji wojskowych". Jan Karski, Wielkie mocarstwa wobec Polski, Warszawa 1992, Wyd. Państwowy Instytut Wydawniczy, ISBN 83-06-02162-2, s. 405.
  10. "Brak oficjalnej współpracy z czołowymi partiami politycznymi oznaczał, iż KRN była ciałem inspirowanym i zdominowanym przez komunistów, o bardzo wąskim zapleczu politycznym. Nie ulega kwestii,iż w tym czasie obóz londyński reprezentował większość społeczeństwa." Jan Ciechanowski, Powstanie warszawskie, Pułtusk-Warszawa 2009, ISBN 978-83-7549-074-9 s.104.
  11. "W licznych zwłaszcza w lipcu spotkaniach uczestniczyła obok kierownictwa Związku Patriotów Polskich przemycona przez linię frontu delegacja Krajowej Rady Narodowej – organu utworzonego 31 grudnia poprzedniego roku w Warszawie przez Polską Partię Robotniczą i parę zależnych od niej grupek na posiedzeniu , które określano później w partyjnej historiografii jako historyczne, a w którym spośród dziewiętnaściorga uczestników tylko pięciu nie należało do PPR". Marek Łatyński: Nie paść na kolana. Szkice o opozycji lat czterdziestych wyd. II rozszerzone, Wrocław 2002, Wyd. Towarzystwo Przyjaciół Ossolineum, ISBN 83-7095-056-6 s. 64.
  12. "PPR chciała konsolidować siły polityczne wokół siebie, nie zaś wpisywać się do instytucji zdominowanej przez RPPS. Dlatego w sylwestra 1943 r - powołała, z inicjatywy Gomułki, Krajową Radę Narodową. Był to organ najzupełniej fasadowy, wręcz operetkowy, bowiem na zebraniu założycielskim, obok działaczy samej partii, obsadzonych zresztą w najróżnorodniejszych rolach, np. jako przedstawiciele „ruchu zawodowego" czy „inteligencji pracującej", zjawiły się postacie operetkowe w rodzaju występującego w imieniu fikcyjnego Komitetu Inicjatywy Narodowej Jana Szymona Żołny-Manugiewicza, kilku pośledniej miary agentów infiltrujących jeszcze przed wojną ruch ludowy z grafomańskim pisarzem Władysławem Kowalskim na czele, przedstawianych jako reprezentanci radykalnego skrzydła SL, a wreszcie osoby całkowicie anonimowe (!). Jedynym politykiem spoza PPR, o pewnym ciężarze gatunkowym, był Osóbka, usunięty zresztą dopiero co z RPPS... za kradzież maszyny do pisania i włamanie do lokalu partyjnego. Przyczyny groteskowego konfliktu były oczywiście ambicjonalne. KRN mieniła się wyrazicielką narodowego i państwowego interesu Polski, zapowiadała buńczucznie zjednoczenie i mobilizację wszystkich sił narodu i uzurpowała sobie prawa podziemnego parlamentu. Na jej przewodniczącego obrano Bieruta, który zresztą początkowo, uważając całą imprezę za kolejną atrapę, wymawiał się od przyjęcia wątpliwego w takich okolicznościach zaszczytu. Z czasem, posługując się przygotowanym jeszcze przez Findera i zatwierdzonym przez Dymitrowa scenariuszem, rozpoczął jednak rozszerzanie fikcyjnej struktury w terenie poprzez utworzenie równie papierowej sieci rad narodowych, stanowiących kalkę bolszewickich sowietów z czasów rewolucji rosyjskiej, a mających pozorować masowe poparcie KRN na prowincji." Paweł Wieczorkiewicz, Historia polityczna Polski 1935-1945, Wyd. II , Warszawa 2006 , Wyd. Książka i Wiedza, ISBN 83-05-13441-5 s. 374-375.
  13. "Sowiecki dyktator liczył się bowiem z tworzeniem nowych faktów dokonanych, ułatwiających mu w przyszłości przejęcie pełnej kontroli nad Polską. Nie sprzeciwił się inicjatywie polskich komunistów powołania w kraju nowego ciała – o charakterze dywersyjnym w stosunku do państwa podziemnego – pod nazwą Krajowa Rada Narodowa, która miałaby dla opinii publicznej odegrać fałszywą rolę podziemnego parlamentu." Marek Kazimierz Kamiński, Dyplomacja polska wobec dyktatu mocarstw (lipiec 1943-luty 1944) w: Historia dyplomacji polskiej t. V 1939-1945, Warszawa 1999, Wydawnictwo Naukowe PWN, ISBN 83-01-12808-9, s.466.
  14. W skład Komisji Organizacyjnej PKN weszli w grudniu 1943 r. Wasilewska jako przewodnicząca, Andrzej Witos jako wiceprzewodniczący oraz Jakub Berman jako sekretarz. Jakub Berman wspominał: "Kiedy więc w naszym środowisku powstała myśl utworzenia PKN pojechałem (...) do Dymitrowa. (...) Przedstawiłem mu naszą inicjatywę zorganizowania komitetu, który by uosabiał polską myśl państwową i był zaczątkiem polskiej reprezentacji" "Oni" Teresa Torańska Warszawa 1997, 343
  15. Gomułka, już jako sekretarz PPR, w liście kierowanym do Moskwy wyjaśniając motywy powołania KRN stwierdzał m. in. „ Tworząc KRN, PPR wychodzi z założenia ,że w sprawach dotyczących kraju mogą decydować tylko czynniki wyłonione w kraju lub przez kraj powołane. (…) doszła nas wiadomość, że ZPP organizuje polityczną reprezentację narodu polskiego na zewnątrz. (…) Dla pracy KRN na zewnątrz kraju reprezentacja zewnętrzna jest konieczna. Podjęte niezależnie od siebie inicjatywy utworzenia KRN przez nas w kraju i reprezentacji politycznej na zewnątrz przez ZPP mogą się świetnie uzupełniać przy zastosowaniu pewnych warunków. (…) Obawiamy się , że aby nie skoordynowane posunięcia przez nas w kraju przez was za granicą nie powodowały pewnego zamieszania w naszej pracy.” Andrzej Werblan „Władysław Gomułka. Sekretarz Generalny PPR” Książka i Wiedza 1988 str. 189 i 190 ISBN 83-05-11972-6
  16. Przewodniczącym Biura był Aleksander Zawadzki, sekretarzem Stanisław Radkiewicz, zaś członkami: Wanda Wasilewska, Karol Świerczewski, Jakub Berman, a pełnomocnikami Hilary Minc i Stefan Wierbłowski.
  17. Marek Łatyński, Nie paść na kolana.Szkice o opozycji w latach czterdziestych, London 1985, Wyd. Polonia Book Fund, ISBN 0 902352 36 9 ;, wyd. II rozszerzone, Wrocław 2002, Wyd. Towarzystwo Przyjaciół Ossolineum, ISBN 83-7095-056-6 s.95-98.
  18. Krystyna Kersten, Narodziny systemu władzy. Polska 1943-1948, Paris 1986, Wyd. Libella s. 38
  19. Ustaloną w traktacie ryskim. Zmiana granicy polsko-sowieckiej na przebiegającą wzdłuż tzw. linii Curzona nastąpiła 16 sierpnia 1945 roku poprzez podpisanie umowy o przebiegu granicy pomiędzy rządem ZSRR a Tymczasowym Rządem Jedności Narodowej
  20. „Stalin zapewniał, że ZPP nie jest zalążkiem przyszłego rządu, co więcej utworzenie tej organizacji to wewnętrzna sprawa Związku Radzieckiego, albowiem powstała ona, by reprezentować wyłącznie Polaków będących obywatelami radzieckimi” I dalej: „Stalin podkreślał zarazem z naciskiem, że ZSRR nie widzi możliwości utrzymywania stosunków dyplomatycznych z obecnym rządem polskim – bezwzględnym warunkiem ponownego ich nawiązania jest radykalna rekonstrukcja; z istniejącego gabinetu akceptowani byli, tak jak uprzednio Sikorski oraz Raczyński. Linii tej Stalin trzymał się konsekwentnie do lipca 1944, a może nawet jeszcze dłużej, do października tegoż roku. W ten sposób – odwlekając ostateczny wybór – mógł w najbardziej dogodny sposób zadbać o interesy radzieckie w Polsce, czy to przez rząd koalicyjny (koalicyjny rzeczywiście, nie tylko fasadowo) z udziałem komunistów – koncepcja realizowana na emigracji przez Czechów i Francuzów, czy też przez rząd komunistyczny, upozorowany na koalicję.(...) Tak czy inaczej uzależniłoby to stworzony przez niego rząd od ZSRR Krystyna Kersten, Narodziny systemu władzy, Paris 1986, wyd. Libella s. 24.
  21. Jan Ciechanowski „Powstanie Warszawskie” Bellona S.A. str. 109 ISBN 978-83-7549-074-9
  22. Krystyna Kersten „Narodziny systemu władzy. Polska 1943 – 1948” Kantor Wydawniczy SAWW 1990 str. 60 ISBN 83-85066-09-8
  23. Krystyna Kersten „Narodziny systemu władzy. Polska 1943 – 1948” Kantor Wydawniczy SAWW 1990 str. 61 ISBN 83-85066-09-8
  24. Jan Ciechanowski „Powstanie Warszawskie” Bellona S.A. str. 111 ISBN 978-83-7549-074-9
  25. Jan Ciechanowski „Powstanie Warszawskie” Bellona S.A. str. 113 ISBN 978-83-7549-074-9
  26. "Ogromna większość członków KRN - łącznie z jej przewodniczącym Bolesławem Bierutem, którego podpis figurował pod ustawą - była w Polsce, a przebywająca w Moskwie delegacja uprawnień ustawodawczych nie miała" - Marek Łatyński: "Nie paść na kolana. Szkice o opozycji lat czterdziestych" wyd. II rozszerzone, Wrocław 2002, Wyd. Towarzystwo Przyjaciół Ossolineum, ISBN 83-7095-056-6 s. 66
  27. 27,0 27,1 Andrzej Friszke: Polska. Losy państwa i narodu 1939-1945. Warszawa: Wydawnictwo Iskry, 2003, s. 91. ISBN 83-207-1711-6.
  28. Członek pierwszej delegacji KRN Haneman wspominał, że „okres gorączkowej pracy nad ustaleniem zasad przedstawicielstwa narodowego i programu z jakim przyjedzie się do Polski, miał miejsce w Barwisze i w Moskwie w ZPP i trwał od 8 do 18 lipca” Krystyna Kersten „Narodziny systemu władzy. Polska 1943 – 1948” Kantor Wydawniczy SAWW 1990 str. 61 ISBN 83-85066-09-8
  29. Jan Ciechanowski „Powstanie Warszawskie” Bellona S.A. str. 110 ISBN 978-83-7549-074-9
  30. Jan Ciechanowski „Powstanie Warszawskie” Warszawa 2009, ISBN 978-83-7549-074-9 s. 110-111
  31. Edward Grzędziński „Historia i Życie” nr 14 z 15 lipca 1988 r.
  32. Krystyna Kersten „Narodziny systemu władzy. Polska 1943 – 1948” Kantor Wydawniczy SAWW 1990 str. 62 ISBN 83-85066-09-8
  33. Jan Ciechanowski „Powstanie Warszawskie” Bellona S.A. str. 111 ISBN 978-83-7549-074-9
  34. "Ogromna większość członków KRN - łącznie z jej przewodniczącym Bolesławem Bierutem, którego podpis figurował pod ustawą - była w Polsce, a przebywająca w Moskwie delegacja uprawnień ustawodawczych nie miała" Marek Łatyński: Nie paść na kolana. Szkice o opozycji lat czterdziestych wyd. II rozszerzone, Wrocław 2002, Wyd. Towarzystwo Przyjaciół Ossolineum, ISBN 83-7095-056-6 s. 66
  35. Jan Ciechanowski Powstanie Warszawskie. Zarys podłoża politycznego i dyplomatycznego. Wydanie uzupełnione i poszerzone. Pułtusk-Warszawa 2009, Bellona i Oficyna Aspra J-R, ISBN 978-83-7549-074-9, s. 300.
  36. Marek Łatyński: Nie paść na kolana. Szkice o opozycji lat czterdziestych wyd. II rozszerzone, Wrocław 2002, Wyd. Towarzystwo Przyjaciół Ossolineum, ISBN 83-7095-056-6 s. 68.
  37. Andrzej Albert, Najnowsza historia Polski 1939-1945, t. I, Warszawa 1995, s. 585.
  38. Marek Łatyński: Nie paść na kolana. Szkice o opozycji lat czterdziestych wyd. II rozszerzone, Wrocław 2002, Wyd. Towarzystwo Przyjaciół Ossolineum, ISBN 83-7095-056-6 s.66.
  39. Jan Ciechanowski „Powstanie Warszawskie” Warszawa 2009, ISBN 978-83-7549-074-9 s. 110-111
  40. Marek Łatyński: Nie paść na kolana. Szkice o opozycji lat czterdziestych wyd. II rozszerzone, Wrocław 2002, Wyd. Towarzystwo Przyjaciół Ossolineum, ISBN 83-7095-056-6 s. 79.
  41. Cytat za: Marek Łatyński: Nie paść na kolana. Szkice o opozycji lat czterdziestych wyd. II rozszerzone, Wrocław 2002, Wyd. Towarzystwo Przyjaciół Ossolineum, ISBN 83-7095-056-6 s. 67. Por. Khrushchev Remembers t.2. The Last Testament, Translated and edited by Strobe Talbott with a Foreword by Edward Crankshaw, Penguin Books 1977, ISBN 0-14-004195-8 s. 155
  42. Władysław Gomułka Pamiętniki, BGW, Warszawa 1994, ISBN 83-7066-553-5, tom II, s. 434
  43. Anna Sobór - Świderska "Jakub Berman. Biografia komunisty" IPN Warszawa 2009 str. 128 ISBN 978-83-7629-090-4
  44. Komisja PKWN, która została wyłoniona do opracowania polskich propozycji w tej kwestii stwierdzała, że "linia Curzona nie powinna ulec jakimkolwiek zmianom na niekorzyść Polski i rozgraniczenie Prus Wschodnich na część polską i sowiecką powinno uwzględnić większy dostęp do morza". Sformułowano również postulaty dotyczące Puszczy Białowieskiej, Lwowa i Zagłębia Naftowego. Strona radziecka zdecydowanie odrzuciła, grożąc zerwaniem rozmów, wszystkie propozycje PKWN oprócz tych dotyczących Puszczy Białowieskiej Anna Sobór - Świderska "Jakub Berman. Biografia komunisty" IPN Warszawa 2009 str. 128 - 129 ISBN 978-83-7629-090-4
  45. Marek Łatyński: Nie paść na kolana. Szkice o opozycji lat czterdziestych wyd. II rozszerzone, Wrocław 2002, Wyd. Towarzystwo Przyjaciół Ossolineum, ISBN 83-7095-056-6 s.67-68.
  46. Ryszard Nazarewicz: Armii Ludowej dylematy i dramaty. Warszawa: 1988, s. 240. ISBN 83-909166-0-6.
  47. Marek Łatyński: Nie paść na kolana. Szkice o opozycji lat czterdziestych wyd. II rozszerzone, Wrocław 2002, Wyd. Towarzystwo Przyjaciół Ossolineum, ISBN 83-7095-056-6 s.67.
  48. Peter Raina "Jaruzelski" Wydawnictwo "Efekt" Warszawa 2001 ISBN 83-88900-00-5 str. 123
  49. Marek Łatyński: Nie paść na kolana. Szkice o opozycji lat czterdziestych wyd. II rozszerzone, Wrocław 2002, Wyd. Towarzystwo Przyjaciół Ossolineum, ISBN 83-7095-056-6 s. 68.
  50. Andrzej Albert, Najnowsza historia Polski 1939-1945, t. I, Warszawa 1995, s. 585.
  51. Ich działalność określiła instrukcja marszałka Konstantego Rokossowskiego z 23 sierpnia 1944 roku. Rada Wojenna Frontu miała wyznaczać komendantów powiatów i miast, a komendantów gmin i mniejszych miasteczek Rady Wojenne poszczególnych armii wchodzących w skład frontu. W przypadku braku w danej miejscowości organów podległych Polskiemu Komitetowi Wyzwolenia Narodowego komendanci radzieccy mieli wyznaczać tymczasowych starostów i wójtów. Radzieckie komendantury uzyskały też prawo do użycia broni palnej wobec polskiej ludności w razie zamieszek przerywających transport na front i zakłócających działalność organów administracji Polskiego Komitetu Wyzwolenia Narodowego. Radzieccy komendanci mieli obowiązek domagania się od lokalnych władz Polskiego Komitetu Wyzwolenia Narodowego utworzenia w każdej miejscowości Milicji Obywatelskiej dla ochrony porządku i walki z agentami nieprzyjaciela nasyłanymi na tyły, jak też dla odebrania ludności miejscowej broni palnej, radiostacji i odbiorników radiowych. Tadeusz Żenczykowski, Polska lubelska, Warszawa 1990, s. 122-124.
  52. "31 lipca 1944 roku Kwatera Główna Naczelnego Dowództwa Armii Czerwonej, czyli w istocie Stalin, wydał dyrektywę, która stwierdzała kategorycznie, że 1. […] Prawo mobilizacji [obywateli – JMC] podlegających służbie wojskowej na terytorium Polski [to znaczy na terenach Polski nie kwestionowanych przez ZSRR położonych na zachód od linii Curzona – przypis JMC] ma tylko Polski Komitet Wyzwolenia Narodowego jako organ rządowy suwerennego państwa polskiego. Na zlecenie Polskiego Komitetu Wyzwolenia narodowego mobilizacja może być przeprowadzona także przez Dowództwo Armii Czerwonej. 2. Mobilizacja prowadzona na terytorium Polski przez różne organizacje niezwiązane z Polskim Komitetem Wyzwolenia Narodowego [Armię Krajową - JMC] jest bezprawna i osoby prowadzące taką mobilizację podlegają natychmiastowemu aresztowaniu jako agenci Niemców, powodujący zamieszanie wśród ludności polskiej. Ten rozkaz - dyrektywa Stalina nakazywał w istocie rozbrajanie i aresztowanie przez Armię Czerwoną zmobilizowanych i ujawniających się wobec władz sowieckich oddziałów Armii Krajowej, a jej żołnierzy i dowódców utożsamiała z „niemiecką agenturą”, a ich polityczne władze naczelne – Rząd Polski w Londynie i jego Delegaturę w Kraju – proklamował jako „nielegalne”". Jan Ciechanowski, Powstanie Warszawskie. Zarys podłoża politycznego i dyplomatycznego. Wydanie uzupełnione i poszerzone. Pułtusk-Warszawa 2009 Wyd Wydawnictwo Bellona i Aspra - JR, ISBN 978-83-7549-074-9. s. 422-423.
  53. Rozkaz Dowódcy Wojsk 1 Frontu Białoruskiego do Dowódców Armii w związku z Dyrektywą o Rozbrajaniu Formacji Armii Krajowej, 2 sierpień 1944, Jan Ciechanowski Powstanie Warszawskie. Zarys podłoża politycznego i dyplomatycznego. Wydanie uzupełnione i poszerzone. Pułtusk-Warszawa 2009, Bellona i Oficyna Aspra J-R, ISBN 978-83-7549-074-9, s. 423.
  54. Jan Ciechanowski, Powstanie Warszawskie. Zarys podłoża politycznego i dyplomatycznego. Wydanie uzupełnione i poszerzone. Pułtusk-Warszawa 2009, Bellona i Oficyna Aspra J-R, ISBN 978-83-7549-074-9, s. 423.
  55. Krystyna Kersten „Narodziny systemu władzy. Polska 1943 – 1948” Kantor Wydawniczy SAWW 1990 str. 76 ISBN 83-85066-09-8
  56. Anna Sobór - Świderska "Jakub Berman. Biografia komunisty" IPN Warszawa 2009 str. 131 ISBN 978-83-7629-090-4
  57. Anna Sobór - Świderska "Jakub Berman. Biografia komunisty" IPN Warszawa 2009 str. 145 i 146 ISBN 978-83-7629-090-4
  58. Wojsko polskie na froncie wschodnim 1943-1945: wybór materiałów źródłowych, oprac. Czesław Grzelak, Henryk Stańczyk, Stefan Zwoliński, Warszawa 1994 wyd. Bellona, ISBN 83-11-08253-7 s.92.
  59. Krystyna Kersten, Narodziny systemu władzy. Polska 1943 – 1948 Paris 1986 wyd. Libella, s.91.
  60. "Innym krokiem, podjętym jednostronnie przez Stalina, było przekształcenie 31 grudnia 1944 r. PKWN w Rząd Tymczasowy, co nosiło wobec aliantów znamię faktu dokonanego" Paweł Wieczorkiewicz, Historia polityczna Polski 1935-1945, Warszawa 2005, wyd. Książka i Wiedza, ISBN 83-05-13441-5, s. 459.
  61. Tadeusz Żenczykowski, Polska lubelska, Warszawa 1990, s. 19.
  62. Edward Osóbka-Morawski: "My podajemy, że PKWN powstał w Chełmie i że 22 lipca tam drukowaliśmy Manifest. To takie małe niewinne kłamstwo. Chodziło o to, żeby ładnie wyglądało, że to na polskiej ziemi powstał Manifest i PKWN. Nawet co roku pokazują drukarnie i drukarza, a ja śmieję się w kułak. Najlepszy dowód, że w tym pierwszym Manifeście popełniony jest błąd. I w moim nazwisku jest zwykłe „u”, bowiem w rosyjskiej pisowni nie istnieje „ó”. Ten pierwszy Manifest drukował drukarz sowiecki". Edward Osóbka-Morawski, Niczego nie zaprzepaściliśmy, Kontakt (Paryż), nr 9 (17), wrzesień 1983 s. 52. Za: Marek Łatyński, Nie paść na kolana. Szkice o opozycji lat czterdziestych wyd. II rozszerzone, Wrocław 2002, Wyd. Towarzystwo Przyjaciół Ossolineum, s. 817-822, ISBN 83-7095-056-6 s. 67.
  63. Dz. U. z 1944 r. Nr 3, poz. 12
  64. Dz. U. z 1944 r. Nr 6, poz. 27
  65. Dz. U. z 1944 r. Nr 6, poz. 29
  66. Dz. U. z 1944 r. Nr 10, poz. 50
  67. Dz. U. z 1944 r. Nr 7, poz. 33
  68. Dz. U. z 1944 r. Nr 4, poz. 16
  69. Marek Łatyński: Nie paść na kolana. Szkice o opozycji lat czterdziestych wyd. II rozszerzone, Wrocław 2002, Wyd. Towarzystwo Przyjaciół Ossolineum, ISBN 83-7095-056-6 s. 79.

Bibliografia[edytuj | edytuj kod]

Linki zewnętrzne[edytuj | edytuj kod]


Poprzednik
Coat of arms of Poland (1955-1980).svg Rządy w Rzeczypospolitej Polskiej 1944-1952
1944
Coat of arms of Poland (1955-1980).svg Następca
Rząd Tymczasowy Rzeczypospolitej Polskiej