Polski Komitet Wyzwolenia Narodowego

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Skocz do: nawigacji, wyszukiwania
Plakat manifestu PKWN
Zdjęcie obywatela czytającego Manifest PKWN

Polski Komitet Wyzwolenia Narodowego (PKWN) (kol. Komitet Lubelski) – samozwańczy[1] tymczasowy organ władzy wykonawczej w Rzeczypospolitej Polskiej, działający od 21 lipca 1944 do 31 grudnia 1944, na obszarze wyzwalanym spod okupacji niemieckiej – pomiędzy przesuwającą się linią frontu sowiecko-niemieckiego a Linią Curzona. PKWN został powołany w Moskwie (zob. rząd marionetkowy[2]) i funkcjonował pod polityczną kontrolą Józefa Stalina. Zdominowany był przez komunistów polskich i realizował politykę ZSRR w Polsce. Na powstanie PKWN miało wpływ Centralnego Biuro Komunistów Polskich, jednak ostateczną decyzję o jego powstaniu, nazwie, statusie i kształcie personalnym podjął Stalin.

Spis treści

Historia PKWN [edytuj]

Decyzję o jego utworzeniu podjęto w Moskwie między 18 a 20 lipca 1944[3], a samą nazwę (kopię nazwy działającego od 1943 pod przewodnictwem de Gaulle’a Francuskiego Komitetu Wyzwolenia Narodowego) osobiście zaakceptował Józef Stalin[3], decydując również o składzie osobowym komitetu i podejmując końcową decyzję o utworzeniu PKWN. 22 lipca 1944 roku Radio Moskwa poinformowało, że PKWN powstał w Chełmie (pierwszym mieście polskim na zachód od Linii Curzona zajętym przez Armię Czerwoną w ofensywie białoruskiej (od czerwca 1944). W rzeczywistości pierwsi członkowie PKWN dotarli do Chełma dopiero 28 lipca 1944, zastając tam legalne władze polskie - delegata powiatowego i przedstawicieli Armii Krajowej.[4]

Do PKWN weszli działacze KRN, Związku Patriotów Polskich, Robotniczej Partii Polskich Socjalistów, Stronnictwa Ludowego, Stronnictwa Demokratycznego, Polskiej Partii Robotniczej, a także osoby bez formalnej afiliacji politycznej.

Przewodniczącym PKWN został Edward Osóbka-Morawski (PPS), jego zastępcami Wanda Wasilewska (ZPP) i Andrzej Witos (SL "Wola Ludu"; później Stanisław Janusz). W PKWN zasiadali przedstawiciele ZPP i PPR oraz partii „koncesjonowanych” przez Stalina i Moskwę, tj. PPS, SL „Woli Ludu” i SD.

PKWN był uznawany wyłącznie przez ZSRR. Przedstawicielem ZSRR przy PKWN był gen. Nikołaj Bułganin. Do końca 1944 r. (przekształcenia PKWN w Rząd Tymczasowy Rzeczypospolitej Polskiej) był on traktowany również przez Stalina jako tymczasowy organ administracyjny bez atrybutów rządowych (stąd np. ministrowie w PKWN nosili tytuł „kierowników resortów” – czyli „pełniących obowiązki ministrów”).

Stalin zdecydował iż siedzibą PKWN będzie Lublin, w związku z tym już 21 lipca wydał „Dyrektywę Nr 220149” nakazującą dowódcy 1 Frontu Białoruskiego niezwłoczne zajęcie Lublina, co miało nastąpić najpóźniej do 26-27 lipca 1944. Utworzenie siedziby PKWN w Lublinie miało być dodatkowym argumentem w rozmowach ze Stanisławem Mikołajczykiem, planowanych pod koniec lipca 1944. Decyzja o powołaniu PKWN zaskoczyła krajowych komunistów z PPR, którzy dowiedzieli się o tym fakcie z nasłuchu radiostacji moskiewskiej.

27 lipca 1944 roku w imieniu PKWN Edward Osóbka-Morawski podpisał w Moskwie „Porozumienie między PKWN a rządem ZSRR o polsko-radzieckiej granicy”. Tym samym zrzekł się w imieniu Polski praw i pretensji do tzw. „Kresów Wschodnich” położonych na wschód od Linii Curzona.

Od 1 sierpnia siedzibą PKWN był Lublin. Organem prasowym PKWN była „Rzeczpospolita”. Swoją działalnością PKWN objął, przekazane przez władze radzieckie (sowieckie) pod jego administrację, tereny województw: lubelskiego, białostockiego, lwowskiego (na zachód od linii Curzona, bez Lwowa) i część warszawskiego.

31 grudnia 1944 Józef Stalin przekształcił PKWN w Rząd Tymczasowy Rzeczypospolitej Polskiej[5] z Edwardem Osóbką-Morawskim na czele, formalnie w trybie uchwały KRN.

Manifest PKWN [edytuj]

Information icon.svg Osobny artykuł: Manifest PKWN.
Wikisource-logo.svg
Zobacz w Wikiźródłach tekst
Manifestu PKWN

Tekst Manifestu PKWN został rzeczywiście upubliczniony 22 lipca, ale nie miało to miejsca w Chełmie, lecz w Moskwie[6]. Ogłoszono go na antenie Radia Moskwa. Pierwszą wersję drukowaną (Manifest „trzyszpaltowy”) również wydrukowano w Moskwie[7].

Z drugiej wersji Manifestu usunięto wszystkie fragmenty, które mogły wskazywać na komunistyczny lub zdecydowanie lewicowy charakter PKWN[3]. Manifest PKWN zapowiadał radykalne przeobrażenia społeczne (reforma rolna i nacjonalizacja przemysłu), dalszą walkę z Niemcami oraz korzystną granicę na zachodzie. W manifeście nie było wzmianek o wprowadzaniu realnego socjalizmu na wzór radziecki.

Dekrety PKWN [edytuj]

Głównym narzędziem sprawowania władzy przez PKWN była rozbudowana służba bezpieczeństwa i represyjne dekrety, wydawane w celu usunięcia z życia publicznego opozycyjnych organizacji niepodległościowych, organów Polskiego Państwa Podziemnego i Delegatury Rządu na Kraj oraz reprezentujących ją sił zbrojnych. Skutkiem tych represji było uwięzienie w więzieniach i obozach ok. 200 000 osób. Od lipca 1944 wydano kolejno następujące dekrety represyjne:

  • Dekret z dnia 24 sierpnia 1944, „O rozwiązaniu tajnych organizacji wojskowych na terenach wyzwolonych”[8] – uderzał on przede wszystkim w organizacje niepodległościowe uznające Rząd RP na uchodźstwie, a w szczególności w Armię Krajową.
  • Dekrety z dnia 23 września 1944: Kodeks Karny Wojska Polskiego (obowiązujący do 19 kwietnia 1969)[9] i „O ustroju sądów wojskowych i prokuratur wojskowych”[10](wcześniej funkcjonował w armii Berlinga, od 1 czerwca 1944, jako Wojskowy Kodeks Karny, przygotowany przez CBKP) – kodeks ten określał definicję tzw. zbrodni stanu i kary wymierzane za jej popełnienie, dotyczył także ludności cywilnej oraz stanu gdy wymagał tego „interes obrony Państwa”. Kodeks w 10 na 19 artykułów przewidywał karę śmierci m.in. za zbrodnię stanu. Na podstawie tego dekretu represjonowano żołnierzy Armii Krajowej i innych organizacji konspiracyjnych.
  • Dekret z dnia 30 października 1944 „O ochronie Państwa”[11] – stanowił jeden z głównych elementów terroru sądowego wobec społeczeństwa i opozycji, przy jego konstruowaniu złamano fundamentalną zasadę iż „prawo nie działa wstecz”, ponieważ dekretem objęto „przestępstwa” popełnione przed 15 sierpnia 1944. Każdy z 11 artykułów przewidywał karę śmierci, przy niemalże pełnej dowolności interpretacyjnej popełnionych czynów. 5 punktów dekretu było stosowanych po wojnie wobec ludności cywilnej, która była sądzona do kwietnia 1955 także przez sądy wojskowe PRL, wymierzające z reguły bardzo surowe kary.
  • Dekret z dnia 7 października 1944 "O Milicji Obywatelskiej"[12] regulował funkcjonowanie MO
  • Dekret z dnia 31 sierpnia 1944 „O wymiarze kary dla faszystowsko-hitlerowskich zbrodniarzy winnych zabójstw i znęcania się nad ludnością cywilną oraz dla zdrajców Narodu Polskiego”[13] – w założeniach skonstruowany do ścigania zbrodniarzy hitlerowskich, w praktyce stał się kolejnym narzędziem terroru wymierzonego w Armię Krajową i podziemie niepodległościowe, którego członkowie skazywani byli z identycznych artykułów co zbrodniarze niemieccy (często w tych samych celach więziennych osadzano byłych esesmanów, gestapowców razem z żołnierzami AK i członkami organizacji konspiracyjnych – por. Kazimierz Moczarski). M. in. na podstawie tego dekretu popełniony został w październiku 1952 mord sądowy na generale Emilu Fieldorfie ps. „Nil”.

Stosunek do powstania warszawskiego [edytuj]

Na posiedzeniu Polskiego Komitetu Wyzwolenia Narodowego 15 września 1944 roku w Lublinie Bolesław Bierut, Roman Zambrowski, Jakub Berman, Michał Rola-Żymierski omawiali możliwy rozwój wypadków w razie zwycięstwa powstańców. Stanisław Radkiewicz uważał, że nie do pomyślenia było, „żebyśmy pozwolili na wzięcie władzy komuś, mając cztery dywizje do dyspozycji. Wojsko porwie za sobą wszystko i wszelką próbę nieprawnego zagarnięcia władzy trzeba ukrócić z pomocą gen. Kieniewicza i całej naszej 1. Armii”. Zdecydowano o stworzeniu wojsk wewnętrznych, które w przypadku klęski Niemców miały wkroczyć do Warszawy i rozbić zwycięską Armię Krajową[14].

Skład PKWN [edytuj]

Zmiany w składzie PKWN [edytuj]

  • 9 października 1944:
    • Andrzej Witos odwołany ze stanowiska wiceprzewodniczącego PKWN i kierownika resortu rolnictwa i reform rolnych;
    • Stanisław Janusz (SL) powołany na wiceprzewodniczącego PKWN,
    • Edward Osóbka-Morawski powołany na kierownika resortu rolnictwa i reform rolnych.
  • 4 listopada 1944:
    • Jan Michał Grubecki odwołany ze stanowiska kierownika resortu komunikacji, poczt i telegrafów, a na jego miejsce powołano Jana Rabanowskiego (SD) – dotychczasowego zastępcę.
  • 20 listopada 1944:
    • Stanisław Kotek-Agroszewski odwołany ze stanowiska kierownika resortu administracji publicznej.
  • 1 grudnia 1944:
    • Przekształcenie resortu gospodarki narodowej i finansów w resort przemysłu, resort skarbu, resort aprowizacji i handlu oraz resortu komunikacji, poczt i telegrafów w resort komunikacji i resort poczt i telegrafów.
  • 5 grudnia 1944:

Komendantury Armii Czerwonej [edytuj]

Information icon.svg Osobny artykuł: Radzieckie komendantury wojskowe.

Dla ochrony działalności Polskiego Komitetu Wyzwolenia Narodowego ZSRR postanowił powołać na ziemiach polskich instytucję radzieckich komendantów wojskowych. Ich działalność określiła instrukcja marszałka Konstantego Rokossowskiego z 23 sierpnia 1944 roku. Rada Wojenna Frontu miała wyznaczać komendantów powiatów i miast, a komendantów gmin i mniejszych miasteczek Rady Wojenne poszczególnych armii wchodzących w skład frontu. W przypadku braku w danej miejscowości organów podległych Polskiemu Komitetowi Wyzwolenia Narodowego komendanci radzieccy mieli wyznaczać tymczasowych starostów i wójtów. Radzieckie komendantury uzyskały też prawo do użycia broni palnej wobec polskiej ludności w razie zamieszek przerywających transport na front i zakłócających działalność organów administracji Polskiego Komitetu Wyzwolenia Narodowego.

Radzieccy komendanci mieli obowiązek domagania się od lokalnych władz Polskiego Komitetu Wyzwolenia Narodowego utworzenia w każdej miejscowości Milicji Obywatelskiej dla ochrony porządku i walki z agentami nieprzyjaciela nasyłanymi na tyły, jak też dla odebrania ludności miejscowej broni palnej, radiostacji i odbiorników radiowych.[15]

Przypisy

  1. ↑ Legalnym i uznawanym przez społeczność międzynarodową rządem polskim był wówczas rząd RP na uchodźstwie.
  2. ↑ "Mówiło się w tym okresie, że tymczasowy komitet [PKWN] utworzono z inicjatywy ludności polskiej. W rzeczywistości jednak skład komitetu zatwierdziło nasze kierownictwo - to znaczy Stalin. Komitet utworzono bowiem na naszym terytorium, myśmy go finansowali i bez naszej pomocy byłby bezradny. Leżało w naszym interesie stworzenie polskiego kierownictwa, które składałoby się z ludzi wartościowych - sojuszników, którzy mieli te same cele co my i byliby potem nam wierni." Khrushchev Remembers: The Last Testament za: Marek Łatyński, Nie paść na kolana.Szkice o opozycji w latach czterdziestych, London 1985, Wyd. Polonia Book Fund, ISBN 0 902352 36 9 ;, wyd. II rozszerzone, Wrocław 2002, Wyd. Towarzystwo Przyjaciół Ossolineum, ISBN 83-7095-056-6 s.63. Por. Khrushchev Remembers t.2. The Last Testament, Translated and edited by Strobe Talbott with a Foreword by Edward Crankshaw, Penguin Books 1977, ISBN 0140041958 s. 193-194.
  3. ↑ 3,0 3,1 3,2 Andrzej Friszke: Polska. Losy państwa i narodu 1939-1945. Warszawa: Wydawnictwo Iskry, 2003, s. 91. ISBN 83-207-1711-6.
  4. ↑ Andrzej Albert, Najnowsza historia Polski 1939-1945, t. I, Warszawa 1995, s. 585.
  5. ↑ "Innym krokiem, podjętym jednostronnie przez Stalina, było przekształcenie 31 grudnia 1944 r. PKWN w Rząd Tymczasowy, co nosiło wobec aliantów znamię faktu dokonanego" Paweł Wieczorkiewicz, Historia polityczna Polski 1935-1945, Warszawa 2005, wyd. Książka i Wiedza, ISBN 83-05-13441-5, s. 459.
  6. ↑ Tadeusz Żenczykowski, Polska lubelska, Warszawa 1990, s. 19.
  7. ↑ Edward Osóbka-Morawski: "My podajemy, że PKWN powstał w Chełmie i że 22 lipca tam drukowaliśmy Manifest. To takie małe niewinne kłamstwo. Chodziło o to, żeby ładnie wyglądało, że to na polskiej ziemi powstał Manifest i PKWN. Nawet co roku pokazują drukarnie i drukarza, a ja śmieję się w kułak. Najlepszy dowód, że w tym pierwszym Manifeście popełniony jest błąd. I w moim nazwisku jest zwykłe „u”, bowiem w rosyjskiej pisowni nie istnieje „ó”. Ten pierwszy Manifest drukował drukarz sowiecki". Edward Osóbka-Morawski, Niczego nie zaprzepaściliśmy, Kontakt (Paryż), nr 9 (17), wrzesień 1983 s. 52. Za: Marek Łatyński, Nie paść na kolana. Szkice o opozycji lat czterdziestych wyd. II rozszerzone, Wrocław 2002, Wyd. Towarzystwo Przyjaciół Ossolineum, s. 817-822, ISBN 83-7095-056-6 s. 67.
  8. ↑ Dz. U. z 1944 r. Nr 3, poz. 12
  9. ↑ Dz. U. z 1944 r. Nr 6, poz. 27
  10. ↑ Dz. U. z 1944 r. Nr 6, poz. 29
  11. ↑ Dz. U. z 1944 r. Nr 10, poz. 50
  12. ↑ Dz. U. z 1944 r. Nr 7, poz. 33
  13. ↑ Dz. U. z 1944 r. Nr 4, poz. 16
  14. ↑ Bohdan Urbankowski: Czerwona msza czyli uśmiech Stalina. T. II. Warszawa: Alfa-Wero, 1998, s. 92. ISBN 83-7001-971-4.
  15. ↑ Tadeusz Żenczykowski, Polska lubelska, Warszawa 1990, s. 122-124.

Bibliografia [edytuj]

Zobacz też [edytuj]

Wikisource-logo.svg
Zobacz w Wikiźródłach teksty autorstwa Polskiego Komitetu Wyzwolenia Narodowego

Linki zewnętrzne [edytuj]


Poprzednik
–		 Herb PRL.svg Rządy w Rzeczypospolitej Polskiej 1944-1952
1944		 Herb PRL.svg Następca
Rząd Tymczasowy Rzeczypospolitej Polskiej
p • d • e
Polski Komitet Wyzwolenia Narodowego
W dniu powołania Orzełek PKWN
Późniejsi członkowie PKWN
p • d • e
Składy rządów polskich
Coat of arms of Poland-official.png
Źródło „http://pl.wikipedia.org/w/index.php?title=Polski_Komitet_Wyzwolenia_Narodowego&oldid=36332459”