Kresy Wschodnie

Polska i Litwa za panowania Władysława II Jagiełły

Polska przed rokiem 1660, fragment mapy austriackiego towarzystwa bibliograficznego z 1892

Kresy Wschodnie lub po prostu Kresy – w okresie II RP z Kresami Wschodnimi utożsamiano tereny na wschód od linii Curzona, podobnie jak obecnie. Początkowo pod tym pojęciem rozumiano Dzikie Pola -obszar graniczny między Rzecząpospolitą a Chanatem Krymskim nad dolnym Dnieprem. Następnie, wschodnie rubieże Rzeczypospolitej Obojga Narodów.

Od 1939 Kresy Wschodnie były okupowane przez ZSRR i Litwę, od 1941 przez III Rzeszę, od 1944 ponownie przez ZSRR. Aneksja terytorium Polski została zaakceptowana przez Wielką Brytanię i USA podczas konferencji teherańskiej oraz jałtańskiej. Po konferencji jałtańskiej (4–11 lutego 1945), wyłoniony w konsekwencji jej ustaleń Tymczasowy Rząd Jedności Narodowej podpisał 16 sierpnia 1945 umowę z ZSRR, uznając nieco zmodyfikowaną linię Curzona za wschodnią granicę Polski, w oparciu o porozumienie o granicy zawarte pomiędzy PKWN i rządem ZSRR 27 lipca 1944. W konsekwencji Kresy Wschodnie zostały odłączone od Polski i wcielone do republik związkowych ZSRR: Białoruskiej SRR, Litewskiej SRR i Ukraińskiej SRR.

Decyzje w sprawie zmian granic Polski przez Wielką Brytanię, ZSRR i USA podjęte bez zgody Rządu RP na uchodźstwie były pogwałceniem zasad Karty Atlantyckiej i polsko-brytyjskiej umowy sojuszniczej.

Według badania opinii publicznej przeprowadzonego w 2007 przez instytut Pentor dla tygodnika „Wprost”, 52,2% Polaków uważa Kresy Wschodnie z Wilnem i Lwowem za ziemie polskie, w tym 51% badanych w wieku poniżej 29 lat (wychowanych po 1989).

Etymologia

Według Słownika Języka Polskiego Samuela Bogumiła Lindego z 1807 roku, Kresy to linia graniczna między Polską a hordą tatarską u dolnego Dniepru i przy jego ujściu osiadłą. W literaturze określenie to użyte zostało prawdopodobnie po raz pierwszy przez Wincentego Pola w poematach Mohort z 1854 i Pieśni o ziemi naszej. W myśl Pola była to linia od Dniestru po Dniepr, a więc ziemie pogranicza tatarskiego. Z początkiem XX wieku jego znaczenie rozszerzyło się na obszar dawnych wschodnich województw Rzeczypospolitej Obojga Narodów, na wschód od linii Wilno – Lwów, a w okresie międzywojennym utożsamiano z nim terytorium położone na wschód od linii Curzona. Współcześnie termin Kresy Wschodnie oznacza dawne wschodnie tereny II Rzeczypospolitej.

Historia

Rzeczpospolita Obojga Narodów

Kresy Wschodnie to w okresie XVI-XVIII wieku obszar położony nad dolnym Dnieprem, poniżej tzw. porohów, w ówczesnym województwie kijowskim. Dzikie Pola znalazły się w granicach Korony po unii lubelskiej z 1569 roku.

Herb woj. kijowskiego

Herb woj. czernihowskiego

Herb woj. bracławskiego

Herb woj. ruskiego

Herb woj. podolskiego

Herb woj. wołyńskiego

Ta sekcja jest niekompletna. Jeśli możesz, rozbuduj ją.

Pod rosyjskim i austriackim zaborem

Ziemie Rzeczypospolitej po rozbiorach

Mapa rozsiedlenia ludności polskiej z uwzględnieniem spisów z 1916 roku. Odsetek ludności polskiej w powiatach.

Rok 1772 stanowi początek rosyjskich i austriackich zdobyczy terytorialnych kosztem terenów Rzeczypospolitej Obojga Narodów, które dziś rozumiemy pod pojęciem Kresów Wschodnich (tereny na wschód od dzisiejszej granicy Polski). Proces ten odbył się w trzech etapach (rozbiorach). W pierwszym rozbiorze (1772) Rosja zajęła polskie Inflanty, północną część województwa połockiego oraz województwa witebskie, mścisławskie i południowo-wschodnią część mińskiego (ok. 92 tys. km²; 1,3 mln ludności), a Austria Ruś Halicką, okolice Zamościa i południową Małopolskę (ok. 83 tys. km² i 2,65 miliona ludności). W drugim (1793) Rosja zajęła ziemie ukrainne i północnoruskie na wschód od linii Druja – Pińsk – Zbrucz, tj. województwa: kijowskie, bracławskie, część podolskiego, wschodnią część wołyńskiego i brzeskolitewskiego, mińskie i część wileńskiego (ok. 250 tys. km²), a w trzecim (1795) pozostałe ziemie Polski na wschód od Bugu i linii Niemirów – Grodno (ok. 120 tys. km²).

Okres ten to w historii Polski, a przede wszystkim jej wschodniej części, okres powstań narodowych (powstanie listopadowe, powstanie styczniowe), prześladowań, zsyłek na Syberię i depolonizacji. Zabory (przede wszystkim rosyjski i pruski) były nie tylko katastrofą dla polskiej państwowości, ale również dla jej rozwoju społecznego. Nieco inaczej było w zaborze austriackim, w którym ludność uzyskała (w późniejszym okresie) autonomię – wprowadzono m.in. stałą administrację (urzędy, ewidencję ludności, dokumenty osobiste).

Kresy Wschodnie należały do ostatnich rejonów Europy, w których zniesiono pańszczyznę, a mianowicie 1848 roku w zaborze austriackim i 1864 w rosyjskim (dla porównania w zaborze pruskim w 1807, a w Wielkim Księstwie Poznańskim w 1823 roku).

Okres II RP

Polska, marzec 1919 (błędnie zaznaczona granica na terenie Górnego Śląska)

Szczególnie burzliwy był dla Kresów Wschodnich okres odradzania się Polski po okresie zaborów i kształtowania jego granic, tj. czas pomiędzy listopadem 1918 a marcem 1921 roku. W okresie tym Polska prowadziła o swoją wschodnią granicę trzy wojny: z Ukraińcami, bolszewikami i Litwinami. W polityce polskiej wobec kształtu granicy wschodniej, obszaru dawnej Rzeczypospolitej Obojga Narodów i polityki wobec narodów położonych pomiędzy odradzającym się państwem polskim a Rosją sowiecką, ścierały się wówczas koncepcja inkorporacyjna obozu Narodowej Demokracji i koncepcja federacyjna Naczelnika Państwa, Józefa Piłsudskiego i jego obozu politycznego.

W maju 1919 roku Związek Sejmowy Ludowo-Narodowy przedłożył w sejmie wniosek nagły w sprawie zapewnienia autonomii Kresom Południowo-Wschodnim (a dokładniej Galicji Wschodniej). Działo się to w momencie, kiedy Armia Czerwona doszła do Zbrucza, a kiedy nie podpisano jeszcze traktatu wersalskiego, i mocarstwa zachodnie nie podjęły jeszcze decyzji „o zezwoleniu Polsce zajęcia Galicji po Zbrucz”. Pod wnioskiem podpisali się: Aleksander Skarbek, Stanisław Głąbiński, Marian Seyda, Edward Dubanowicz, Stanisław Grabski, Wojciech Korfanty, J. Zamorski, Witold Staniszkis, Aleksander Dębski i inni. Kiedy sytuacja polityczna zmieniła się na korzyść Polski, wniosek został wycofany, a jego autorzy zadeklarowali się jako zwolennicy asymilacji narodowej.

Teren ten tworzył wschodnie województwa II Rzeczypospolitej: lwowskie (część), nowogródzkie, poleskie, stanisławowskie, tarnopolskie, wileńskie, wołyńskie i białostockie (część).

Herb woj. stanisławowskiego

Herb woj. nowogródzkiego

Herb woj. lwowskiego

Herb woj. tarnopolskiego

Herb woj. wileńskiego

Herb woj. poleskiego

Herb woj. wołyńskiego

Herb woj. białostockiego

Po podpisaniu traktatu ryskiego w 1921 roku, który m.in. ustalał przebieg nowej polskiej granicy, na wschód od ówczesnej granicy pozostało większość ziem odebranych Polsce jeszcze za czasów II rozbioru i ziemie zajęte przez Rosję w I rozbiorze. Na terenach tych pozostała liczna społeczność polska, szacowana na 1,2 miliona do 2 milionów Polaków. Kolejne ponad 100 tysięcy Polaków wyemigrowało w granice II Rzeczypospolitej ze wschodu, byli to głównie ziemianie i inteligencja.

Rosja sowiecka wobec polskiej społeczności pozostałej na wschód od Zbrucza początkowo zorganizowała akcję polegającą na uczynieniu z Polaka wzorcowego obywatela sowieckiego. Ku temu zmierzała wprowadzona autonomia i pozorowana szeroka swoboda w polskich okręgach narodowościowych, Marchlewszczyźnie i Dzierżyńszczyźnie. Zsowietyzowaną społeczność polską planowano w wykorzystać jako element destabilizacyjny wobec II Rzeczypospolitej. Jednymi z większych miast o charakterze polskim były wówczas Mińsk i Żytomierz. Z biegiem czasu oczywistym stało się, że Polacy nie byli podatni na wyczekiwaną przez Sowietów zmianę swojej mentalności. Wtenczas postanowiono rozwiązać kwestię polską na obszarze ZSRR inną metodą, a mianowicie poprzez całkowitą eksterminację Polaków. Okręgi narodowościowe zostały zlikwidowane w latach trzydziestych XX wieku. Szacuje się, że podczas rozpętanej czystki etnicznej co najmniej 111 tysięcy Polaków zostało wymordowanych, prawie 29 tysięcy skazano na pobyt w obozach koncentracyjnych w strukturach Gułagu, a ponad 100 tysięcy deportowano m.in. do Kazachstanu, na Syberię, w rejony Charkowa i Dniepropietrowska.

Okupacja sowiecka i niemiecka

Europa we wrześniu 1939

We wrześniu 1939 roku polskie Kresy Wschodnie znalazły się, w odróżnieniu do reszty Polski, pod okupacją sowiecką. Powodem tego stanu rzeczy był podpisany w Moskwie 23 sierpnia tajny protokół Paktu Ribbentrop-Mołotow, który regulował przebieg linii demarkacyjnej między Niemcami a ZSRR. Sowieci przystąpili do inwazji na Polskę 17 września 1939 roku, posuwając się szybko na zachód. Już 22 września obaj agresorzy uczcili sukcesy swych wojsk wspólną paradą zwycięstwa w Brześciu Litewskim. Już podczas zajmowania Kresów Armia Czerwona dopuszczała się licznych zbrodni, zarówno na ludności cywilnej, jak i na polskich jeńcach wojennych. Ostatecznie przebieg linii granicznej regulował podpisany 28 września między III Rzeszą a ZSRR układ o granicach i przyjaźni. Polskie dowództwo i rząd zostały całkowicie zaskoczone sowieckim atakiem, a ich wahanie przejawiło się brakiem konkretnych rozkazów walki ze wschodnim agresorem, a nawet formalnego ogłoszenia stanu wojny z ZSRR, które nastąpiło dopiero trzy miesiące po napaści, 18 grudnia 1939 roku.

Po rozpoczęciu wojny sowiecko-niemieckiej 22 czerwca 1941 roku, Niemcy posunęli się w pierwszych paru tygodniach ok. tysiąca kilometrów na wschód, rozbijając lub biorąc masowo do niewoli wojska sowieckie. Dla Kresów Wschodnich oznaczało to przejście, na niespełna trzy lata, spod okupacji sowieckiej pod niemiecką. W styczniu 1944 roku wojska sowieckie osiągnęły byłą granicę polsko-sowiecką (sprzed 17 września 1939), a do końca lipca 1944 opanowały na powrót cały obszar przyznany ZSRR traktatem o przyjaźni i granicach z III Rzeszą z 28 września 1939, czyli tereny na wschód od dzisiejszej wschodniej granicy Polski.

Kolejna fala eksterminacji Polaków – połączona z niebywałym okrucieństwem odnośnie sposobu zadawania przedśmiertnego bólu – nadeszła wraz z rozpętaną przez Ukraińców czystką etniczną na narodzie polskim, której ofiarą w okrutny sposób padło około 120 tysięcy bezbronnych i niewinnych istnień ludzkich.

Okres powojenny

Linia Curzona i zmiany terytorium Polski, 1945

Już podczas konferencji teherańskiej w 1943 roku ustalono nową granicę wschodnią Polski, sankcjonując sowieckie zdobycze terytorialne z września 1939, a ignorując protesty Rządu RP na uchodźstwie. Po II wojnie światowej Kresy wcielono do ZSRR jako część związkowych republik Ukrainy, Białorusi i Litwy. Aneksja zdobytych w 1939 terenów wschodniej Polski świętowana była w ZSRR i jest nadal w niepodległej Białorusi jako „Zjednoczenie zachodniej Białorusi z Białoruską SRR”. Oficjalna sowiecka nazwa agresji ZSRR na Polskę brzmiała: „Kampania wyzwoleńcza Armii Czerwonej”. Po rozpadzie ZSRR Kresy Wschodnie znalazły się w granicach powstałych z niego niepodległych państw – Ukrainy, Białorusi i Litwy. Rząd polski nie wysuwał żadnych roszczeń terytorialnych wobec tych państw w związku z zasadą nienaruszalności granic ustalonych w Europie po II wojnie światowej.

Demografia

Zasięg języka polskiego 1918 (Eugeniusz Romer Geograficzno-Statystyczny Atlas Polski, Lwów 1921, wyd.2 – mapa 11)

Spis 1921

Województwo	Ludność [tys.]	Polacy [%]	Żydzi [%]	Inne słowiańskie [%]	Pozostali [%]
wileńskie (*)	–	–	–	–
nowogródzkie	800,8	54	7	39 Białorusini	1
poleskie	879,4	25	17	42 Białorusini/„tutejsi”	16
wołyńskie	1437,6			Ukraińcy
tarnopolskie	1428,5	45	4,8	50 Rusini	0,2
stanisławowskie	1339,2	23	7	68 Ukraińcy	2
lwowskie	2789

(*) woj. powstało 1925

Spis 1931

Województwo	Ludność [tys.]	Polski [%]	Żydowski z hebrajskim [%]	Ukraiński [%]	Ruski [%]	Białoruski [%]	Pozostałe [%]
wileńskie	1276	59,7	8,5	0,0	0,1	22,7	litewski 5,2
nowogródzkie	1057	52,4	7,3	0,0	0,1	39,1	rosyjski 0,7
poleskie	1132	14,5	10,0	4,8	–	6,6	„tutejsi” (Poleszucy) 62,5
wołyńskie	2086	16,6	9,9	68	0,4	0,1	niemiecki 2,3
tarnopolskie	1600	49,3	4,9	25,1	20,4	0,0	niemiecki 0,2
stanisławowskie	1480	22,4	7,4	46,9	22	0,0	niemiecki 1,1
lwowskie	3127	57,7	7,5	18,5	15,6	0,0	niemiecki 0,4

Źródło: Mały Rocznik Statystyczny 1938, s. 23, tabela 14: Ludność według języka ojczystego w 1931

Narodowości Polski wg danych spisu powszechnego 1931

Mapa języków II RP, 1937

Polacy w województwach kresowych w 1931 roku wg spisu powszechnego (%)

Miasta

Ludność miast stanowili w większości Polacy z dużym odsetkiem ludności żydowskiej (do ok. 20%). W 1931 r. największymi miastami Kresów były:

Miasto	Liczba ludności
Lwów	312 200
Wilno	195 100
Stanisławów	60 000
Brześć nad Bugiem	50 700
Grodno	49 700
Równe	41 900
Borysław	41 500
Łuck	35 600
Tarnopol	33 900

Dane z roku 1939

Na Kresach Wschodnich RP żyło, w 1939, ok. 13 mln ludzi, w tym:

• Polacy – ponad 43%
• Ukraińcy – 33% (W spisie 24,2% ludności określiło się jako Ukraińcy, a 8,8% jako Rusini)
• Żydzi – 8,3%
• Białorusini – 7,6%
• Tutejsi – 6%
• Inni – 2%

Szac. 1939

Województwo	Polacy %	Ukraińcy %	Żydzi %	Białorusini %	Inni %
Białostockie	ok. 71%	–	11,9%	14,5%	2,6%
Wileńskie	ok. 52%	–	8,5%	32%	7,5%
Nowogródzkie	ok. 34%	–	7,3%	58,3%	0,4%
Poleskie	11,2-14,5%	19,3%	ok. 10%	59,5%	?
Wołyńskie	15,5-16,5%	ok. 69%	10%	–	5,5-4,5%
Tarnopolskie	37%	53%	10%	–	–
Stanisławowskie	ok. 16,5%	72,9%	9,5%	–	1,1%
Lwowskie	46,5%	ok. 41,8%	10,9%	–	0,8%

Mały rocznik statystyczny 1941

Ludność terenów zajętych przez ZSRR po napaści na Polskę 17 września i po podpisaniu paktu o granicach i przyjaźni pomiędzy III Rzeszą a ZSRR 28 września 1939.

Etnia	Liczba ludności [tys.]
Polacy	5274 (39,7%)
Żydzi	1109 (8,3%)
Pozostali (*)	6916 (52%)
Ogółem	13299

(*) Ukraińcy, Białorusini, Litwini, Tatarzy, Niemcy, Rosjanie i.in.

Kresowe poczty sztandarowe podczas trwania XIV Światowego Kongresu Kresowian w Częstochowie na Jasnej Górze. 2008

Współczesność

Tradycja Kresów – Pierogi ruskie gotowane, okraszone przysmażoną na tłuszczu cebulą

Obecnie w Polsce oraz na emigracji działa wiele związków i stowarzyszeń kultywujących pamięć o kulturze i tradycji dawnych polskich Kresów.

W Polsce działają m.in. następujące organizacje i stowarzyszenia:

• Związek Sybiraków,
• Stowarzyszenie Rodzin Osadników Wojskowych i Cywilnych Kresów Wschodnich,
• Związek Wypędzonych z Kresów Wschodnich RP,
• oddziały terenowe Towarzystwa Miłośników Lwowa i Kresów Południowo-Wschodnich,
• Towarzystwo Miłośników Wołynia i Polesia,
• Towarzystwo Przyjaciół Grodna i Wilna,
• Stowarzyszenie Przyjaciół Ziemi Drohobyckiej,
• Towarzystwo Miłośników Brzeżan i Ziemi Podolskiej
• Dolnośląskie Stowarzyszenie Miłośników Brzeżan i Ziemi Podolskiej
• Towarzystwo Przyjaciół Ziemi Lidzkiej,
• Stowarzyszenie "Wspólnota Polska",
• Studencka Międzyuczelniana Organizacja Kresowiaków,
• Stowarzyszenie Kresy – Pamięć i Przyszłość
• Federacja Organizacji Kresowych
• Stowarzyszenie „Dziedzictwo Kresów”

Na emigracji są to m.in.:

• Anglia: Ognisko Rodzin Osadników Kresowych, Związek Ziem Wschodnich RP, czy Związek Żołnierzy 5 Dywizji Piechoty, Koło Lwowian w Londynie,
• Australia: Związek Ziem Wschodnich RP w Melbourne,
• Stany Zjednoczone Ameryki: Koło Lwowian w Chicago,
• Kanada: Związek Ziem Wschodnich RP W Toronto.

Najwięcej organizacji i stowarzyszeń istnieje na samych Kresach Wschodnich i są to przykładowo:

• Grodno: Polska Macierz Szkolna na Białorusi, Wspólnota Młodej Polonii, Klub Studentów Polskich w Grodnie, Związek Polaków na Białorusi, Republikańskie Zjednoczenie Społeczne „Harcerstwo”,

• Kijów: Federacja Organizacji Polskich na Ukrainie, Związek Polaków na Ukrainie (z 73 oddziałami m.in. w Kijowie, Żytomierzu, Kamieńcu Podolskim, Odessie, Berdyczowie, Płoskirowie, Latyczowie, Nityszynie, Sławucie, Szepetówce, Wołoczyskach, Czarnym Ostrowie), Instytut Polski w Kijowie,
• Lwów: oddział Federacji Organizacji Polskich na Ukrainie, Klub Stypendystów Fundacji Semper Polonia we Lwowie, Towarzystwo Kultury Polskiej Ziemi Lwowskiej we Lwowie, Instytut Lwowski, Polski Zespół Pieśni i Tańca „Lwowiacy”, Zespół Pieśni i Tańca „Weseli Lwowiacy”, Organizacja Polskich Kombatantów i Osób Represjonowanych miasta Lwowa,
• Łuck: Stowarzyszenie Kultury Polskiej im. Ewy Felińskiej na Wołyniu, Stowarzyszenie Kultury Polskiej im. Tadeusza Kościuszki,
• Brzeżany: Polskie Kulturalno-Oświatowe Towarzystwo im. bł. Marceliny Darowskiej,
• Żytomierz: Żytomierski Obwodowy Związek Polaków, Związek Polaków Żytomierszczyzny „Polonia”, Związek Nauczycieli Polskich Żytomierszczyzny, Katolicki Klub Sportowy „Polonia” w Żytomierzu, Stowarzyszenie Lekarzy Polskiego Pochodzenia im. Św. Łukasza w Żytomierzu, Polskie Towarzystwo Naukowe w Żytomierzu, Dobroczynne Towarzystwo Kultury Polskiej na Żytomierszczyźnie, Chór im. J. Zarębskiego w Żytomierzu, Stowarzyszenie Kombatantów Wojska Polskiego w Żytomierzu, Polskie Towarzystwo Kulturalno-Oświatowe w Żytomierzu, Teatr Polski im. J.I.Kraszewskiego i Polskie Studium Teatralne w Żytomierzu, Studencki Klub Polski w Żytomierzu, Miejska Młodzieżowa Publiczna Organizacja „Polskie Bractwo Szlacheckie” w Żytomierzu, Żytomierska Obwodowa Społeczna Młodzieżowa Organizacja „Asocjacja Polaków Żytomierszczyzny”, Stowarzyszenie „Cmentarz Katolicki” w Żytomierzu, Towarzystwo Kultury Polskiej na Żytomierszczyźnie im. J. I. Kraszewskiego, Klub Stypendystów „Semper Polonia” w Żytomierzu, Stowarzyszenie Młodzieży Polskiej w Żytomierzu, Polski Dziecięcy Śpiewający Zespół „Dzwoneczki” w Żytomierzu, Zespół tańca polskiego „Koroliski”, Żytomierska obwodowa Młodzieżowa Publiczna Organizacja „Związek Szlachty Polskiej” w Żytomierzu,
• Odessa: Towarzystwo Kultury Polskiej „Polonia” w Odessie,
• Symferopol: Stowarzyszenie Polaków na Krymie w Symferopolu, Polski Ośrodek Kulturalno-Oświatowy im. A. Mickiewicza na Krymie, Krymski Oddział Stowarzyszenia Uczonych Polskich na Ukrainie w Symferopolu,
• Jałta: oddział Stowarzyszenie Polaków na Krymie, towarzyszenie Polaków w Jałcie „Odrodzenie”,
• Sewastopol: oddział Stowarzyszenie Polaków na Krymie, Zjednoczenie Polaków Sewastopola „Jedność”, Stowarzyszenie Obywateli Polskiej Narodowości „Nadzieja”, Towarzystwo Kultury Polskiej „Polonia” w Sewastopolu,
• Mikołajów: Stowarzyszenie Polaków w Mikołajowie, Stowarzyszenie „Polonia Semper Fidelis” w Mikołajowie,
• Chersoń: Obwodowe Towarzystwo Polskie „Polonia” w Chersoniu,
• Jużnoukraińsk: Stowarzyszenie Polaków „Polonia” w Jużnoukraińsku,
• Dżankoj: Stowarzyszenie Polaków Dżankoja,
• Pierwomajsk: Rejonowe Stowarzyszenie Polaków „Nadzieja”, Towarzystwo Kultury Polskiej im. Jana Pawła II w Pierwomajsku,
• Izmaił: Stowarzyszenie „Dom Polski „Kujawy” w Izmaile,
• Tulczyn: Stowarzyszenie „Dom Polski” w Tulczynie, Tulczyńskie Rejonowe Stowarzyszenie „Dom Polski”, Oddział ZPU „Jedność” w Żmerynce,
• Berdiańsk: Polskie Kulturalno-Oświatowe Towarzystwo „Odrodzenie” w Berdiańsku,
• Winnica: Winnicki Miejski Kulturalno-Oświatowy Związek Polaków, Polskie Stowarzyszenie Medyczne w Obwodzie Winnickim, Winnicka Miejska Organizacja Społeczna „Konfederacja Polaków Podola” / Polska Szkoła Niedzielna w Winnicy, Organizacja Społeczna „Konfederacja Polaków Podola – ХХІ wieku” w Winnicy, Winnickie Obwodowe Dobroczynne Towarzystwo „Dom Polski” im. T.M. Leoniuka, Stowarzyszenie Polskie Studentów Medyków w Winnicy, Winnickie Obwodowe Dobroczynne Stowarzyszenie „Świetlica Polska”, Winnickie polonijne stowarzyszenie „Kresowiacy”,
• Płoskirów (dzisiejsza nazwa Chmielnicki): Zjednoczenie Polaków przy Kościele Rzymsko-Katolickim pw. Jezusa Króla Wszechświata, Kulturalno-Oświatowe Centrum im. J.Słowackiego Wspólnoty Polskiej miasta Chmielnickiego, Polskie Stowarzyszenie Muzyczne, Chmielnicki Miejski Związek Polaków im. W Reymonta,
• Kamieniec Podolski: Polskie Stowarzyszenie Kulturalno-Oświatowe w Kamieńcu Podolskim, Stowarzyszenie Kultury Polskiej im. Jana Pawła II w Kamieńcu Podolskim, Centrum Kulturalno-Oświatowe im. Henryka Sienkiewicza wspólnoty polskiej Kamieńca Podolskiego,
• Gródek Podolski: Towarzystwo Dobroczynne „Polonia” w Gródku Podolskim, Towarzystwo Polskich Rodzin Katolickich na Podolu, Klub Stypendystów Fundacji SEMPER POLONIA,
• Jarmolińce: Związek Polaków Podola oddział w Jarmolińcach, Zrzeszenie Społeczne Rejonu Jarmolińskiego „Jedność”,
• Połonne: Polskie Stowarzyszenie Kulturalno-Oświatowe w Połonnem,
• Starokonstantynów: Społeczna Organizacja Zjednoczenie Polaków w Starokonstantynowie,
• Smotrycz: Stowarzyszenie Kultury Polskiej im. L. Kaczyńskiego w Smotryczu,
• Szaróweczka: „Asocjacja Nowe Życie” w Szaróweczce, Drużyna Harcerzy „Przyjaciele” w Szaróweczce,
• Nowogród Wołyński: Nowograd Wołyńska Polska Społeczna Organizacja im. Adama Mickiewicza w Nowogradzie Wołyńskim, Nowograd Wołyński Charytatywny Fundusz „Towarzystwo Polskich Rodzin Katolickich im. Św. Wincentego, Polskie Kulturalno-Oświatowe Towarzystwo im. J. Lublinskiego w Nowogradzie Wołyńskim, Nowograd Wołyńska Rejonowa Organizacja Stowarzyszenia Kulturalno-Oświatowego „Polonia Zwiagelszczyzny”,
• Berdyczów: Berdzyczowskie Polskie Stowarzyszenie Wspierania Przedsiębiorczości,
• Emilczyn: Polskie Kulturalno-Oświatowe Stowarzyszenie im. Jana Pawła II w Emilczynie, Towarzystwo Polskiej Kultury „Odrodzenie” w Emilczynie,
• Baranówka: Kulturalno-Oświatowe Stowarzyszenie „Polska Świetlica” w Baranówce, Polskie Stowarzyszenie Kulturalno-Oświatowe im. J. I. Kraszewskiego w Baranówce,
• Andruszówka: Kulturalno-Oświatowe Towarzystwo Polaków im. Eustachego Iwanowskiego w Andruszówce,
• Wołodarsk Wołyński: Rejonowy Kulturalno-Oświatowy Związek Polaków im. W. Reymonta w Wołodarsku Wołyńskim,
• Czerwonoarmijsk: Rejonowa Społeczna Organizacja „Towarzystwo Polaków «Pułyny»” w Czerwonoarmijsku,
• Lubar: Lubarskie Polskie Stowarzyszenie,
• Malin: Kulturalno-Oświatowe Stowarzyszenie im. H. Sienkiewicza w Malinie,
• Romanów: Polskie Stowarzyszenie Kulturalno-Oświatowe w Romanowie,
• Różyn: Towarzystwo Kulturalno-Oświatowe Polaków im. Ernesta Malinowskiego w Różynie,
• Bykówka: Stowarzyszenie Polaków im. Jana Pawła II w Bykówce,
• Dołbysz: Towarzystwo Polaków im. Jana Pawła II w Dowbyszu, Zjednoczenie Polaków Żytomierszczyzny „Polonia” w Dowbyszu/Polskie Kulturalno-Oświatowe Stowarzyszenie w Dowbyszu,
• Horodnica: Stowarzyszenie „Róża” w Horodnicy,
• Pierszotrawieńsk: Polskie Kulturalno-Oświatowe Towarzystwo „Tokariwka” w Perszotraweńsku,
• Susły: Kulturalno-Oświatowe Stowarzyszenie im. Jana Stypuły w Susłach,
• Bar: Barskie Rejonowe Kulturalno-Oświatowe Stowarzyszenie Polaków,
• Kalinówka: Kalinowski Rejonowy Centrum Kultury Polskiej,
• Koziatyn: Stowarzyszenie Centrum Kultury Polskiej im. Tymosza Padury,
• Kuryłówka: Dom Polski Pamięci Ignacego Paderewskiego w Kurylówce,
• Połtawa: Związek Miłośników Kultury Polskiej Ziemi Połtawskiej „Polonia” w Połtawie,

• Wilno: Związek Polaków na Litwie (oddziały w Wilnie, Solecznikach, Landwarowie, Podbrodziu, Turmontach, Jawniunach, Szyłutach, Kijuciach koło Oran, Druskiennikach, Wisaginie, Akademii, Kownie, Wędziagole i Kłajpedzie), Fundacja Kultury Polskiej na Litwie im. Józefa Montwiłła, Klub Studentów Polskich, Polska Partia Ludowa, Akcja Wyborcza Polaków na Litwie, Związek Harcerstwa Polskiego na Litwie,

• Ryga: Związek Polaków na Łotwie.

• Dyneburg: Stowarzyszenie „Odrodzenie Inflant”, Towarzystwo miłośników historii Ziemi Łatgalskiej „Inflanty”.

• Pozostałe: Towarzystwo Kultury Polskiej w Maćkowcach, Centrum Kulturalno-Oświatowe Polaków im. J. Olszańskiego w Mukarowie Podleśnym, Rejonowe Stowarzyszenie Stowarzyszenie Polaków „Rodzina” w Gryszkowcach, Społeczna Organizacja Dzieci i Młodzieży „Źródło” w Irszańsku, Kulturalno-Oświatowe Towarzystwo Polaków im. J. Słowackiego w Nowej Borowej, Stowarzyszenie Polaków „Odrodzenie” w Nowyj Zawod, Towarzystwo Kultury Polskiej na Owruczczyźnie w Prykuły, Stowarzyszenie Polaków im. H. Sienkiewicza w Tetirkach,

Nadrzędną organizacją skupiającą związki i stowarzyszenia kresowe jest obecnie Światowy Kongres Kresowian, któremu przewodniczy Jan Skalski. Doniosłą rolę w podtrzymywaniu narodowej pamięci o Kresach odgrywa także Stowarzyszenie Instytut Kresów Rzeczypospolitej.

W Polsce i na emigracji zostały także powołane różne fundacje wspierające Polaków pozostałych poza granicami Kraju na wschodnie, m.in. Społeczna Fundacja Pamięci Narodu Polskiego, Fundacja Pomoc Polakom na Wschodzie, Fundacja Charytatywna Pomoc Polakom na Kresach imienia Księdza Doktora Mosinga, Instytut Lwowski Fundacja Ochrony Dziedzictwa Kulturalnego Kresów Wschodnich, stowarzyszenie „Expatria” zajmujące się pomocą najuboższym i chorym polskim dzieciom z Kresów, Fundacja Kresy-Syberia czy Stowarzyszenie Naukowców Polaków Litwy.

Od wielu już lat sprawami kultury dawnych Kresów polskich zajmuje się m.in. redakcja Polskiego Radia w Katowicach w audycji Lwowska Fala prowadzonej przez Danutę Skalską, oraz reaktywowane polskie Radio Lwów i Polskie Radio „Berdyczów”.

W formie druku publikowane są:

• Głos Kresowian pod red. Jana Niewińskiego – periodyk, wydawany pierwotnie przez Kresowy Ruch Patriotyczny, skupiający większość działających w Polsce środowisk i organizacji kresowych,
• Semper Fidelis – dwumiesięcznik Towarzystwa Miłośników Lwowa i Kresów Południowo-Wschodnich,
• Cracowia Leopolis – kwartalnik poświęcony Kresą południowo-wschodnim wydawany w Krakowie,
• Kresowy Serwis Informacyjny – organ mediowy porozumienia pokoleń kresowych,
• Krakowskie Pismo Kresowe,
• Brama Halicka – czasopismo krajoznawcze poświęcone Ziemie Lwowskiej wydawane we Lwowie,
• Kurier Galicyjski – dwutygodnik wydawany w Stanisławowie,
• Wołanie z Wołynia – pismo religijno-społeczne rzymskokatolickiej diecezji łuckiej,
• Dziennik Kijowski – dwutygodnik wydawany w Kijowie,
• Gazeta Lwowska – dwutygodnik wydawany we Lwowie,
• Lwowskie Spotkania – miesięcznik wydawany we Lwowie,
• Gazeta Polska – czasopismo ukazujące się w Żytomierzu,
• „Krynica” – kwartalnik,
• Echa Polesia – kwartalnik ukazujący się w Brześciu nad Bugiem,
• Głos znad Niemna – tygodnik,
• Słowo Ojczyste – miesięcznik,
• Kurier Wileński,
• Magazyn Wileński – niezależne społeczno-polityczne i kulturalno-literackie pismo wydawane w Wilnie,
• Echo Rygi – czasopismo społeczno-kulturalne, wydawane od roku 1998,
• Polak na Łotwie – pismo Związku Polaków na Łotwie,
• Czas Łatgalii – miesięcznik wydawany od 1997.

Na dzisiejszym obszarze Ukrainy tamtejsi ukraińscy naukowcy i badacze są ustosunkowani zdecydowanie negatywnie do terminu Kresy Wschodnie. Roman Czmełyk, dyrektor jednego z największych lwowskich muzeów historycznych – muzeum etnograficznego, uważa, że termin „Kresy Wschodnie” powinien nie być stosowany lub zastąpiony terminem bardzie „poprawnym”, natomiast ukraiński profesorów – Leon Zaszkilniak (często goszczący w Polsce) stwierdził, że do czasu gdy pamięć historyczna nie zmieni tego terminu przez najbliższe trzy-cztery pokolenia, terminu „Kresy Wschodnie” należy używać jak najrzadziej.

Zobacz też

• Ziemie zabrane
• Architektura rokokowa na kresach dawnej Rzeczypospolitej
• Dialekt północnokresowy
• Dialekt południowokresowy
• Dzikie Pola
• Agresja ZSRR na Polskę 1939
• Samoobrony kresowe (1918-1919)
• Rzeź wołyńska
• Czystka etniczna w Małopolsce Wschodniej

Bibliografia

• Daniel Beauvois Trójkąt ukraiński. Szlachta, carat i lud na Wołyniu, Podolu i Kijowszczyźnie 1793-1914, Wydawnictwo: UMCS, Lublin 2005 ISBN 83-227-2377-6.
• Marek Jan Chodakiewicz, Mit obnażony. Sowiecki ruch partyzancki na Kresach 1941-1944, w: Wschodni Rocznik Humanistyczny, t. II 2005
• Grażyna Korneć, Początki okupacji Kresów Wschodnich przez Związek Sowiecki (1939-1941) w: Wschodni Rocznik Humanistyczny, t. IV 2007
• Adam Sudoł, Losy Polaków na Wschodzie w badaniach historyków Uniwersytetu Kazimierza Wielkiego w Bydgoszczy.Muzeum Dyplomacji i Uchodźstwa Polskiego w Bydgoszczy, [2010]
• Pogranicze polsko – litewsko – białoruskie, Białystok 2003, redakcja: Marek Kietliński. Wersja PDF
• Historycy polscy, litewscy i białoruscy wobec problemów XX wieku, Białystok 2003, redakcja: Krzysztof Buchowski, Wojciech Śleszyński Wersja PDF
• Repatriacje i migracje ludności pogranicza w XX wieku Białystok 2004, redakcja: Marek Kietliński, Wojciech Śleszyński Wersja PDF
• Kościoły a państwo na pograniczu polsko-litewsko-białoruskim Białystok 2005, redakcja: Marek Kietliński, Krzysztof Sychowicz, Wojciech Śleszyński Wersja PDF
• Kolbuszewski J., Kresy, Wydawnictwo Dolnośląskie 1998
• Stefan Buszczyński „Podole, Wołyń i Ukraina” Lwów 1862 (on line)
• „Kresy Wschodnie II Rzeczypospolitej: przekształcenia struktury narodowościowej 1931-1948”, red. Stanisław Ciesielski, Wydawnictwo Uniwersytetu Wrocławskiego, Wrocław 2006 ISBN 83-229-2689-8.

Linki zewnętrzne

• Kresowy Serwis Informacyjny
• Kresy24.pl Kresowy Portal Informacyjny
• Kresy.pl, czyli historia i teraźniejszość
• Kresy północno-wschodnie
• Kresy – śladami naszych przodków
• Historyczne mapy kresów
• Zdjęcia południowej część Kresów i północnej części Kresów
• Kolekcja tematyczna Kresy Wschodnie w Cyfrowej Bibliotece Narodowej Polona
• PolskieKresy.info
• PolskieKresy.pl
• Zdigitalizowana wystawa: Kresy Wschodnie II Rzeczypospolitej Polskiej Małą Ojczyzną Wielu Narodów – ze zbiorów Wacława Nycza i Tadeusza Marcinkowskiego
• Relacje biograficzne Polaków ze Wschodu w zbiorach Ośrodka KARTA