Kresy Wschodnie

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Skocz do: nawigacja, szukaj
Ujednoznacznienie Ten artykuł dotyczy wschodniego obszaru dawnej Rzeczypospolitej. Zobacz też: Kresy Zachodnie i Kresy.
Polska i Litwa za panowania Władysława II Jagiełły
Polska przed rokiem 1660, fragment mapy austriackiego towarzystwa bibliograficznego z 1892

Kresy Wschodnie lub po prostu Kresy – w okresie II RP z Kresami Wschodnimi utożsamiano tereny na wschód od linii Curzona[1], podobnie jak obecnie[2]. Początkowo pod tym pojęciem rozumiano Dzikie Pola - obszar graniczny między Rzecząpospolitą a Chanatem Krymskim nad dolnym Dnieprem[3]. Następnie, wschodnie rubieże Rzeczypospolitej Obojga Narodów.

Od 1939 Kresy Wschodnie były okupowane przez ZSRR i Litwę, od 1941 przez III Rzeszę, od 1944 ponownie przez ZSRR. Aneksja terytorium Polski została zaakceptowana przez Wielką Brytanię i USA podczas konferencji teherańskiej oraz jałtańskiej. Po konferencji jałtańskiej (4–11 lutego 1945), wyłoniony w konsekwencji jej ustaleń Tymczasowy Rząd Jedności Narodowej podpisał 16 sierpnia 1945 umowę z ZSRR, uznając nieco zmodyfikowaną linię Curzona za wschodnią granicę Polski, w oparciu o porozumienie o granicy zawarte pomiędzy PKWN i rządem ZSRR 27 lipca 1944. W konsekwencji Kresy Wschodnie zostały odłączone od Polski i wcielone do republik związkowych ZSRR: Białoruskiej SRR, Litewskiej SRR i Ukraińskiej SRR[4].

Decyzje w sprawie zmian granic Polski przez Wielką Brytanię, ZSRR i USA podjęte bez zgody Rządu RP na uchodźstwie były pogwałceniem zasad Karty Atlantyckiej i polsko-brytyjskiej umowy sojuszniczej.

Według badania opinii publicznej przeprowadzonego w 2007 przez Instytut Pentor dla tygodnika „Wprost”, 52,2% Polaków uważa Kresy Wschodnie z Wilnem i Lwowem za ziemie polskie, w tym 51% badanych w wieku poniżej 29 lat (wychowanych po 1989)[5].

Etymologia[edytuj | edytuj kod]

Według Słownika Języka Polskiego Samuela Bogumiła Lindego z 1807 roku, Kresy to linia graniczna między Polską a hordą tatarską u dolnego Dniepru i przy jego ujściu osiadłą. W literaturze określenie to użyte zostało prawdopodobnie po raz pierwszy przez Wincentego Pola w poematach Mohort z 1854 i Pieśni o ziemi naszej. W myśl Pola była to linia od Dniestru po Dniepr, a więc ziemie pogranicza tatarskiego. Z początkiem XX wieku jego znaczenie rozszerzyło się na obszar dawnych wschodnich województw Rzeczypospolitej Obojga Narodów, na wschód od linii WilnoLwów, a w okresie międzywojennym utożsamiano z nim terytorium położone na wschód od linii Curzona. Współcześnie termin Kresy Wschodnie oznacza dawne wschodnie tereny II Rzeczypospolitej.

Historia[edytuj | edytuj kod]

Rzeczpospolita Obojga Narodów[edytuj | edytuj kod]

 Osobny artykuł: Dzikie Pola.

Kresy Wschodnie to w okresie XVI-XVIII wieku obszar położony nad dolnym Dnieprem, poniżej tzw. porohów, w ówczesnym województwie kijowskim. Dzikie Pola znalazły się w granicach Korony po unii lubelskiej z 1569 roku.

Ta sekcja jest niekompletna. Jeśli możesz, rozbuduj ją.

Pod rosyjskim i austriackim zaborem[edytuj | edytuj kod]

Ziemie Rzeczypospolitej po rozbiorach
Mapa rozsiedlenia ludności polskiej z uwzględnieniem spisów z 1916 roku. Odsetek ludności polskiej w powiatach.

Rok 1772 stanowi początek rosyjskich i austriackich zdobyczy terytorialnych kosztem terenów Rzeczypospolitej Obojga Narodów, które dziś rozumiemy pod pojęciem Kresów Wschodnich (tereny na wschód od dzisiejszej granicy Polski). Proces ten odbył się w trzech etapach (rozbiorach). W pierwszym rozbiorze (1772) Rosja zajęła polskie Inflanty, północną część województwa połockiego oraz województwa witebskie, mścisławskie i południowo-wschodnią część mińskiego (ok. 92 tys. km²; 1,3 mln ludności), a Austria województwo ruskie (bez ziemi chełmskiej), okręg Zamościa i południową Małopolskę (ok. 83 tys. km² i 2,65 miliona ludności). W drugim (1793) Rosja zajęła ziemie na wschód od linii DrujaPińskZbrucz, tj. województwa: kijowskie, bracławskie, część podolskiego, wschodnią część wołyńskiego i brzeskolitewskiego, mińskie i część wileńskiego (ok. 250 tys. km²), a w trzecim (1795) pozostałe ziemie Rzeczypospolitej na wschód od Bugu i linii NiemirówGrodno (ok. 120 tys. km²).

Okres ten to w historii Polski okres powstań narodowych (powstanie listopadowe, powstanie styczniowe), prześladowań, zsyłek na Syberię i depolonizacji. Zabory (przede wszystkim rosyjski i pruski) były katastrofą dla polskiej państwowości i rozwoju społecznego. Nieco inaczej było w zaborze austriackim, który w 1866 uzyskał autonomię i polonizację administracji.

Kresy Wschodnie należały do ostatnich rejonów Europy, w których zniesiono pańszczyznę - w 1848 roku w zaborze austriackim i 1863 w rosyjskim (dla porównania w zaborze pruskim w 1807, a w Wielkim Księstwie Poznańskim w 1823 roku).

Okres II RP[edytuj | edytuj kod]

Polska, marzec 1919 (błędnie zaznaczona granica na terenie Górnego Śląska)

Szczególnie burzliwy był dla Kresów Wschodnich okres odradzania się Polski po okresie zaborów i kształtowania jego granic, tj. czas pomiędzy listopadem 1918 a marcem 1921 roku. W okresie tym Polska prowadziła o swoją wschodnią granicę trzy wojny: z Ukraińcami, bolszewikami i Litwinami. W polityce polskiej wobec kształtu granicy wschodniej, obszaru dawnej Rzeczypospolitej Obojga Narodów i polityki wobec narodów położonych pomiędzy odradzającym się państwem polskim a Rosją sowiecką, ścierały się wówczas koncepcja inkorporacyjna obozu Narodowej Demokracji i koncepcja federacyjna Naczelnika Państwa, Józefa Piłsudskiego i jego obozu politycznego.

W maju 1919 roku Związek Sejmowy Ludowo-Narodowy przedłożył w sejmie wniosek nagły w sprawie zapewnienia autonomii Galicji Wschodniej. Działo się to w momencie, kiedy Armia Czerwona doszła do Zbrucza, a kiedy nie podpisano jeszcze traktatu wersalskiego, i mocarstwa zachodnie nie podjęły jeszcze decyzji „o zezwoleniu Polsce zajęcia Galicji po Zbrucz”. Pod wnioskiem podpisali się: Aleksander Skarbek, Stanisław Głąbiński, Marian Seyda, Edward Dubanowicz, Stanisław Grabski, Wojciech Korfanty, Jan Zamorski, Witold Teofil Staniszkis, Aleksander Dębski i inni[6]. Kiedy sytuacja polityczna zmieniła się na korzyść Polski, wniosek został wycofany, a jego autorzy zadeklarowali się jako zwolennicy asymilacji narodowej[7].

Teren ten tworzył wschodnie województwa II Rzeczypospolitej: lwowskie (część), nowogródzkie, poleskie, stanisławowskie, tarnopolskie, wileńskie, wołyńskie i białostockie (część).

Po podpisaniu traktatu ryskiego w 1921 roku, który m.in. ustalał przebieg nowej polskiej granicy, na wschód od ówczesnej granicy pozostało większość ziem odebranych Polsce jeszcze za czasów II rozbioru i ziemie zajęte przez Rosję w I rozbiorze. Na terenach tych pozostała liczna społeczność polska, szacowana na 1,2 miliona[8] do 2 milionów[9] Polaków. Kolejne ponad 100 tysięcy Polaków wyemigrowało w granice II Rzeczypospolitej ze wschodu, byli to głównie ziemianie i inteligencja.

 Osobny artykuł: Traktat ryski (1921).

Rosja sowiecka wobec polskiej społeczności pozostałej na wschód od Zbrucza początkowo zorganizowała akcję polegającą na uczynieniu z Polaka wzorcowego obywatela sowieckiego. Ku temu zmierzała wprowadzona autonomia i pozorowana szeroka swoboda w polskich okręgach narodowościowych, Marchlewszczyźnie i Dzierżyńszczyźnie. Zsowietyzowaną społeczność polską planowano w wykorzystać jako element destabilizacyjny wobec II Rzeczypospolitej[10][11][12]. Jednymi z większych miast o charakterze polskim były wówczas Mińsk i Żytomierz. Z biegiem czasu oczywistym stało się, że Polacy nie byli podatni na wyczekiwaną przez Sowietów zmianę swojej mentalności. Wtenczas postanowiono rozwiązać kwestię polską na obszarze ZSRR inną metodą, a mianowicie poprzez całkowitą eksterminację Polaków. Okręgi narodowościowe zostały zlikwidowane w latach trzydziestych XX wieku. Szacuje się, że podczas rozpętanej czystki etnicznej co najmniej 111 tysięcy Polaków zostało wymordowanych, prawie 29 tysięcy skazano na pobyt w obozach koncentracyjnych w strukturach Gułagu, a ponad 100 tysięcy deportowano m.in. do Kazachstanu, na Syberię, w rejony Charkowa i Dniepropietrowska.

 Osobny artykuł: Operacja polska NKWD.

Okupacja radziecka i niemiecka[edytuj | edytuj kod]

Europa we wrześniu 1939

We wrześniu 1939 roku polskie Kresy Wschodnie znalazły się, w odróżnieniu do reszty Polski, pod okupacją sowiecką. Powodem tego stanu rzeczy był podpisany w Moskwie 23 sierpnia tajny protokół Paktu Ribbentrop-Mołotow, który regulował przebieg linii demarkacyjnej między Niemcami a ZSRR. Sowieci przystąpili do inwazji na Polskę 17 września 1939 roku, posuwając się szybko na zachód. Już 22 września obaj agresorzy uczcili sukcesy swych wojsk wspólną paradą zwycięstwa w Brześciu Litewskim. Już podczas zajmowania Kresów Armia Czerwona dopuszczała się licznych zbrodni, zarówno na ludności cywilnej, jak i na polskich jeńcach wojennych. Ostatecznie przebieg linii granicznej regulował podpisany 28 września między III Rzeszą a ZSRR układ o granicach i przyjaźni. Polskie dowództwo i rząd zostały całkowicie zaskoczone sowieckim atakiem, a ich wahanie przejawiło się brakiem konkretnych rozkazów walki ze wschodnim agresorem, a nawet formalnego ogłoszenia stanu wojny z ZSRR, które nastąpiło dopiero trzy miesiące po napaści, 18 grudnia 1939 roku.

Po rozpoczęciu wojny sowiecko-niemieckiej 22 czerwca 1941 roku, Niemcy posunęli się w pierwszych paru tygodniach ok. tysiąca kilometrów na wschód, rozbijając lub biorąc masowo do niewoli wojska sowieckie. Dla Kresów Wschodnich oznaczało to przejście, na niespełna trzy lata, spod okupacji sowieckiej pod niemiecką. W styczniu 1944 roku wojska sowieckie osiągnęły byłą granicę polsko-sowiecką (sprzed 17 września 1939), a do końca lipca 1944 opanowały na powrót cały obszar przyznany ZSRR traktatem o przyjaźni i granicach z III Rzeszą z 28 września 1939, czyli tereny na wschód od dzisiejszej wschodniej granicy Polski.

 Osobny artykuł: Masakry więzienne NKWD 1941.

Kolejna fala eksterminacji Polaków była czystka etniczna przeprowadzona przez UPA, podczas której zamordowano, często w bardzo okrutny sposób, około 120 tys. osób, z czego zdecydowaną większość stanowili cywile.

Okres powojenny[edytuj | edytuj kod]

Linia Curzona i zmiany terytorium Polski, 1945

Już podczas konferencji teherańskiej w 1943 roku ustalono nową granicę wschodnią Polski, sankcjonując sowieckie zdobycze terytorialne z września 1939, a ignorując protesty Rządu RP na uchodźstwie. Po II wojnie światowej Kresy wcielono do ZSRR jako część związkowych republik Ukrainy, Białorusi i Litwy. Aneksja zdobytych w 1939 terenów wschodniej Polski świętowana była w ZSRR i jest nadal w niepodległej Białorusi jako „Zjednoczenie zachodniej Białorusi z Białoruską SRR”. Oficjalna sowiecka nazwa agresji ZSRR na Polskę brzmiała: „Kampania wyzwoleńcza Armii Czerwonej”. Po rozpadzie ZSRR Kresy Wschodnie znalazły się w granicach powstałych z niego niepodległych państw – Ukrainy, Białorusi i Litwy. Rząd polski nie wysuwał żadnych roszczeń terytorialnych wobec tych państw w związku z zasadą nienaruszalności granic ustalonych w Europie po II wojnie światowej.

 Osobny artykuł: Mienie zabużańskie.
 Osobny artykuł: Wysiedlenie Polaków ze Lwowa.

Demografia[edytuj | edytuj kod]

Ludność według deklarowanej narodowości 1921[edytuj | edytuj kod]

Województwo Ludność [tys.] Polacy [%] Żydzi [%] Inne słowiańskie [%] Pozostali [%]
wileńskie (*)
nowogródzkie 800,8 54 7 39 Białorusini 1
poleskie 879,4 25 17 42 Białorusini/„tutejsi” 16
wołyńskie 1437,6 Ukraińcy
tarnopolskie 1428,5 45 4,8 50 Ukraińcy 0,2
stanisławowskie 1339,2 23 7 68 Ukraińcy 2
lwowskie 2789
(*) woj. powstało 1925

Ludność według deklarowanego języka ojczystego 1931[edytuj | edytuj kod]

Województwo Ludność [tys.] Polski [%] Jidysz i hebrajski [%] Ukraiński i "ruski"[a][b][c][%] Białoruski [%] Pozostałe [%]
wileńskie 1276 59,7 8,5 0,0 22,7 litewski 5,2
nowogródzkie 1057 52,4 7,3 0,1 39,1 rosyjski 0,7
poleskie 1132 14,5 10,0 4,8 6,6 "tutejsi"62,5
wołyńskie 2086 16,6 9,9 68,4 0,1 niemiecki 2,3
tarnopolskie 1600 49,3 4,9 45,5 0,0 niemiecki 0,2
stanisławowskie 1480 22,4 7,4 68,83 0,0 niemiecki 1,1
lwowskie 3127 57,7 7,5 36,66 0,0 niemiecki 0,4

Według Drugiego Powszechnego Spisu Ludności z 9 grudnia 1931 r[13].

Narodowości Polski według danych spisu powszechnego 1931[14]
Mapa języków II RP, 1937[15]
Polacy w województwach kresowych w 1931 roku według spisu powszechnego (%)

Miasta[edytuj | edytuj kod]

Ludność miast stanowili w większości Polacy z dużym odsetkiem ludności żydowskiej (do ok. 20%). W 1931 r. największymi miastami Kresów były:

Miasto Liczba ludności
Lwów 312 200
Wilno 195 100
Stanisławów 60 000
Brześć nad Bugiem 50 700
Grodno 49 700
Równe 41 900
Borysław 41 500
Łuck 35 600
Tarnopol 33 900

Dane z roku 1939[16][edytuj | edytuj kod]

Na Kresach Wschodnich RP żyło, w 1939, ok. 13 mln ludzi, w tym:

  • Polacy – ponad 43%
  • Ukraińcy – 33%
  • Żydzi – 8,3%
  • Białorusini – 7,6%
  • Tutejsi – 6%
  • Inni – 2%

Szac. 1939[edytuj | edytuj kod]

Województwo Polacy % Ukraińcy % Żydzi % Białorusini % Inni %
Białostockie ok. 71% 11,9% 14,5% 2,6%
Wileńskie ok. 52% 8,5% 32% 7,5%
Nowogródzkie ok. 34% 7,3% 58,3% 0,4%
Poleskie 11,2-14,5% 19,3% ok. 10% 59,5%  ?
Wołyńskie 15,5-16,5% ok. 69% 10% 5,5-4,5%
Tarnopolskie 37% 53% 10%
Stanisławowskie ok. 16,5% 72,9% 9,5% 1,1%
Lwowskie 46,5% ok. 41,8% 10,9% 0,8%

Mały rocznik statystyczny 1941[edytuj | edytuj kod]

Ludność terenów zajętych przez ZSRR po napaści na Polskę 17 września i po podpisaniu paktu o granicach i przyjaźni pomiędzy III Rzeszą a ZSRR 28 września 1939[17].

Naród Liczba ludności [tys.]
Polacy 5274 (39,7%)
Żydzi 1109 (8,3%)
Pozostali (*) 6916 (52%)
Ogółem 13299
(*) Ukraińcy, Białorusini, Litwini, Tatarzy, Niemcy, Rosjanie i.in.
Kresowe poczty sztandarowe podczas trwania XIV Światowego Kongresu Kresowian w Częstochowie na Jasnej Górze. 2008

Współczesność[edytuj | edytuj kod]

Tradycja Kresów – Pierogi ruskie gotowane, okraszone przysmażoną na tłuszczu cebulą

Obecnie w Polsce oraz na emigracji działa wiele związków i stowarzyszeń kultywujących pamięć o kulturze i tradycji dawnych polskich Kresów.

W Polsce działają m.in. następujące organizacje i stowarzyszenia:

Na emigracji są to m.in.:

  • Anglia: Ognisko Rodzin Osadników Kresowych, Związek Ziem Wschodnich RP, czy Związek Żołnierzy 5 Dywizji Piechoty, Koło Lwowian w Londynie[30],
  • Australia: Związek Ziem Wschodnich RP w Melbourne[31],
  • Stany Zjednoczone Ameryki: Koło Lwowian w Chicago,
  • Kanada: Związek Ziem Wschodnich RP W Toronto.

Najwięcej organizacji i stowarzyszeń istnieje na samych Kresach Wschodnich i są to przykładowo:

  • Kijów: Federacja Organizacji Polskich na Ukrainie[34], Związek Polaków na Ukrainie (z 73 oddziałami[35] m.in. w Kijowie, Żytomierzu, Kamieńcu Podolskim, Odessie, Berdyczowie, Płoskirowie, Latyczowie, Nityszynie, Sławucie, Szepetówce, Wołoczyskach, Czarnym Ostrowie), Instytut Polski w Kijowie[36],
  • Lwów: oddział Federacji Organizacji Polskich na Ukrainie, Klub Stypendystów Fundacji Semper Polonia we Lwowie, Towarzystwo Kultury Polskiej Ziemi Lwowskiej we Lwowie[37], Instytut Lwowski[38], Polski Zespół Pieśni i Tańca „Lwowiacy”[39], Zespół Pieśni i Tańca „Weseli Lwowiacy”[40], Organizacja Polskich Kombatantów i Osób Represjonowanych miasta Lwowa,
  • Łuck: Stowarzyszenie Kultury Polskiej im. Ewy Felińskiej na Wołyniu, Stowarzyszenie Kultury Polskiej im. Tadeusza Kościuszki,
  • Brzeżany: Polskie Kulturalno-Oświatowe Towarzystwo im. bł. Marceliny Darowskiej[41],
  • Żytomierz: Żytomierski Obwodowy Związek Polaków[42], Związek Polaków Żytomierszczyzny „Polonia”[43], Związek Nauczycieli Polskich Żytomierszczyzny[43], Katolicki Klub Sportowy „Polonia” w Żytomierzu[43], Stowarzyszenie Lekarzy Polskiego Pochodzenia im. Św. Łukasza w Żytomierzu[43], Polskie Towarzystwo Naukowe w Żytomierzu[43], Dobroczynne Towarzystwo Kultury Polskiej na Żytomierszczyźnie[43], Chór im. J. Zarębskiego w Żytomierzu[43], Stowarzyszenie Kombatantów Wojska Polskiego w Żytomierzu[43], Polskie Towarzystwo Kulturalno-Oświatowe w Żytomierzu[43], Teatr Polski im. J.I.Kraszewskiego i Polskie Studium Teatralne w Żytomierzu[43], Studencki Klub Polski w Żytomierzu[43], Miejska Młodzieżowa Publiczna Organizacja „Polskie Bractwo Szlacheckie” w Żytomierzu[43], Żytomierska Obwodowa Społeczna Młodzieżowa Organizacja „Asocjacja Polaków Żytomierszczyzny”[43], Stowarzyszenie „Cmentarz Katolicki” w Żytomierzu[43], Towarzystwo Kultury Polskiej na Żytomierszczyźnie im. J. I. Kraszewskiego[43], Klub Stypendystów „Semper Polonia” w Żytomierzu[43], Stowarzyszenie Młodzieży Polskiej w Żytomierzu[43], Polski Dziecięcy Śpiewający Zespół „Dzwoneczki” w Żytomierzu[43], Zespół tańca polskiego „Koroliski”[43], Żytomierska obwodowa Młodzieżowa Publiczna Organizacja „Związek Szlachty Polskiej” w Żytomierzu[43],
  • Odessa: Towarzystwo Kultury Polskiej „Polonia” w Odessie,
  • Symferopol: Stowarzyszenie Polaków na Krymie w Symferopolu, Polski Ośrodek Kulturalno-Oświatowy im. A. Mickiewicza na Krymie, Krymski Oddział Stowarzyszenia Uczonych Polskich na Ukrainie w Symferopolu,
  • Jałta: oddział Stowarzyszenie Polaków na Krymie, towarzyszenie Polaków w Jałcie „Odrodzenie”,
  • Sewastopol: oddział Stowarzyszenie Polaków na Krymie, Zjednoczenie Polaków Sewastopola „Jedność”, Stowarzyszenie Obywateli Polskiej Narodowości „Nadzieja”, Towarzystwo Kultury Polskiej „Polonia” w Sewastopolu,
  • Mikołajów: Stowarzyszenie Polaków w Mikołajowie[44], Stowarzyszenie „Polonia Semper Fidelis” w Mikołajowie,
  • Chersoń: Obwodowe Towarzystwo Polskie „Polonia” w Chersoniu[45],
  • Jużnoukraińsk: Stowarzyszenie Polaków „Polonia” w Jużnoukraińsku,
  • Dżankoj: Stowarzyszenie Polaków Dżankoja,
  • Pierwomajsk: Rejonowe Stowarzyszenie Polaków „Nadzieja”, Towarzystwo Kultury Polskiej im. Jana Pawła II w Pierwomajsku,
  • Izmaił: Stowarzyszenie „Dom Polski „Kujawy” w Izmaile,
  • Tulczyn: Stowarzyszenie „Dom Polski” w Tulczynie, Tulczyńskie Rejonowe Stowarzyszenie „Dom Polski”, Oddział ZPU „Jedność” w Żmerynce[43],
  • Berdiańsk: Polskie Kulturalno-Oświatowe Towarzystwo „Odrodzenie” w Berdiańsku[46],
  • Winnica: Winnicki Miejski Kulturalno-Oświatowy Związek Polaków[43], Polskie Stowarzyszenie Medyczne w Obwodzie Winnickim[43], Winnicka Miejska Organizacja Społeczna „Konfederacja Polaków Podola” / Polska Szkoła Niedzielna w Winnicy[43], Organizacja Społeczna „Konfederacja Polaków Podola – ХХІ wieku” w Winnicy[43], Winnickie Obwodowe Dobroczynne Towarzystwo „Dom Polski” im. T.M. Leoniuka[43], Stowarzyszenie Polskie Studentów Medyków w Winnicy[43], Winnickie Obwodowe Dobroczynne Stowarzyszenie „Świetlica Polska”[43], Winnickie polonijne stowarzyszenie „Kresowiacy”[43],
  • Płoskirów (dzisiejsza nazwa Chmielnicki): Zjednoczenie Polaków przy Kościele Rzymsko-Katolickim pw. Jezusa Króla Wszechświata[43], Kulturalno-Oświatowe Centrum im. J.Słowackiego Wspólnoty Polskiej miasta Chmielnickiego[43], Polskie Stowarzyszenie Muzyczne[43], Chmielnicki Miejski Związek Polaków im. W Reymonta[43],
  • Kamieniec Podolski: Polskie Stowarzyszenie Kulturalno-Oświatowe w Kamieńcu Podolskim[43], Stowarzyszenie Kultury Polskiej im. Jana Pawła II w Kamieńcu Podolskim[43], Centrum Kulturalno-Oświatowe im. Henryka Sienkiewicza wspólnoty polskiej Kamieńca Podolskiego[43],
  • Gródek Podolski: Towarzystwo Dobroczynne „Polonia” w Gródku Podolskim[43], Towarzystwo Polskich Rodzin Katolickich na Podolu[43], Klub Stypendystów Fundacji SEMPER POLONIA[43],
  • Jarmolińce: Związek Polaków Podola oddział w Jarmolińcach[43], Zrzeszenie Społeczne Rejonu Jarmolińskiego „Jedność”[43],
  • Połonne: Polskie Stowarzyszenie Kulturalno-Oświatowe w Połonnem[43],
  • Starokonstantynów: Społeczna Organizacja Zjednoczenie Polaków w Starokonstantynowie[43],
  • Smotrycz: Stowarzyszenie Kultury Polskiej im. L. Kaczyńskiego w Smotryczu[43],
  • Szaróweczka: „Asocjacja Nowe Życie” w Szaróweczce[43], Drużyna Harcerzy „Przyjaciele” w Szaróweczce[43],
  • Nowogród Wołyński: Nowograd Wołyńska Polska Społeczna Organizacja im. Adama Mickiewicza w Nowogradzie Wołyńskim[43], Nowograd Wołyński Charytatywny Fundusz „Towarzystwo Polskich Rodzin Katolickich im. Św. Wincentego[43], Polskie Kulturalno-Oświatowe Towarzystwo im. J. Lublinskiego w Nowogradzie Wołyńskim[43], Nowograd Wołyńska Rejonowa Organizacja Stowarzyszenia Kulturalno-Oświatowego „Polonia Zwiagelszczyzny”[43],
  • Berdyczów: Berdzyczowskie Polskie Stowarzyszenie Wspierania Przedsiębiorczości[43],
  • Emilczyn: Polskie Kulturalno-Oświatowe Stowarzyszenie im. Jana Pawła II w Emilczynie[43], Towarzystwo Polskiej Kultury „Odrodzenie” w Emilczynie[43],
  • Baranówka: Kulturalno-Oświatowe Stowarzyszenie „Polska Świetlica” w Baranówce[43], Polskie Stowarzyszenie Kulturalno-Oświatowe im. J. I. Kraszewskiego w Baranówce[43],
  • Andruszówka: Kulturalno-Oświatowe Towarzystwo Polaków im. Eustachego Iwanowskiego w Andruszówce[43],
  • Wołodarsk Wołyński: Rejonowy Kulturalno-Oświatowy Związek Polaków im. W. Reymonta w Wołodarsku Wołyńskim[43],
  • Czerwonoarmijsk: Rejonowa Społeczna Organizacja „Towarzystwo Polaków «Pułyny»” w Czerwonoarmijsku[43],
  • Lubar: Lubarskie Polskie Stowarzyszenie[43],
  • Malin: Kulturalno-Oświatowe Stowarzyszenie im. H. Sienkiewicza w Malinie[43],
  • Romanów: Polskie Stowarzyszenie Kulturalno-Oświatowe w Romanowie[43],
  • Różyn: Towarzystwo Kulturalno-Oświatowe Polaków im. Ernesta Malinowskiego w Różynie[43],
  • Bykówka: Stowarzyszenie Polaków im. Jana Pawła II w Bykówce[43],
  • Dołbysz: Towarzystwo Polaków im. Jana Pawła II w Dowbyszu[43], Zjednoczenie Polaków Żytomierszczyzny „Polonia” w Dowbyszu/Polskie Kulturalno-Oświatowe Stowarzyszenie w Dowbyszu[43],
  • Horodnica: Stowarzyszenie „Róża” w Horodnicy[43],
  • Pierszotrawieńsk: Polskie Kulturalno-Oświatowe Towarzystwo „Tokariwka” w Perszotraweńsku[43],
  • Susły: Kulturalno-Oświatowe Stowarzyszenie im. Jana Stypuły w Susłach[43],
  • Bar: Barskie Rejonowe Kulturalno-Oświatowe Stowarzyszenie Polaków[43],
  • Kalinówka: Kalinowski Rejonowy Centrum Kultury Polskiej[43],
  • Koziatyn: Stowarzyszenie Centrum Kultury Polskiej im. Tymosza Padury,
  • Kuryłówka: Dom Polski Pamięci Ignacego Paderewskiego w Kurylówce,
  • Połtawa: Związek Miłośników Kultury Polskiej Ziemi Połtawskiej „Polonia” w Połtawie,
  • Dyneburg: Stowarzyszenie „Odrodzenie Inflant”[49], Towarzystwo miłośników historii Ziemi Łatgalskiej „Inflanty”[50].
  • Pozostałe: Towarzystwo Kultury Polskiej w Maćkowcach[43], Centrum Kulturalno-Oświatowe Polaków im. J. Olszańskiego w Mukarowie Podleśnym[43], Rejonowe Stowarzyszenie Stowarzyszenie Polaków „Rodzina” w Gryszkowcach[43], Społeczna Organizacja Dzieci i Młodzieży „Źródło” w Irszańsku[43], Kulturalno-Oświatowe Towarzystwo Polaków im. J. Słowackiego w Nowej Borowej[43], Stowarzyszenie Polaków „Odrodzenie” w Nowyj Zawod[43], Towarzystwo Kultury Polskiej na Owruczczyźnie w Prykuły[43], Stowarzyszenie Polaków im. H. Sienkiewicza w Tetirkach[43],

Nadrzędną organizacją skupiającą związki i stowarzyszenia kresowe jest obecnie Światowy Kongres Kresowian[51], któremu przewodniczy Jan Skalski. Doniosłą rolę w podtrzymywaniu narodowej pamięci o Kresach odgrywa także Stowarzyszenie Instytut Kresów Rzeczypospolitej[52].

W Polsce i na emigracji zostały także powołane różne fundacje wspierające Polaków pozostałych poza granicami Kraju na wschodnie, m.in. Społeczna Fundacja Pamięci Narodu Polskiego, Fundacja Pomoc Polakom na Wschodzie[53], Fundacja Charytatywna Pomoc Polakom na Kresach imienia Księdza Doktora Mosinga[54], Instytut Lwowski Fundacja Ochrony Dziedzictwa Kulturalnego Kresów Wschodnich, stowarzyszenie „Expatria” zajmujące się pomocą najuboższym i chorym polskim dzieciom z Kresów[55], Fundacja Kresy-Syberia[56] czy Stowarzyszenie Naukowców Polaków Litwy.

Od wielu już lat sprawami kultury dawnych Kresów polskich zajmuje się m.in. redakcja Polskiego Radia w Katowicach w audycji Lwowska Fala prowadzonej przez Danutę Skalską[57], oraz reaktywowane polskie Radio Lwów[58] i Polskie Radio „Berdyczów”[43].

W formie druku publikowane są:

Na dzisiejszym obszarze Ukrainy tamtejsi ukraińscy naukowcy i badacze są ustosunkowani zdecydowanie negatywnie do terminu Kresy Wschodnie. Roman Czmełyk, dyrektor jednego z największych lwowskich muzeów historycznych – muzeum etnograficznego, uważa, że termin „Kresy Wschodnie” powinien nie być stosowany lub zastąpiony terminem bardzie „poprawnym”, natomiast ukraiński profesorów – Leon Zaszkilniak (często goszczący w Polsce) stwierdził, że do czasu gdy pamięć historyczna nie zmieni tego terminu przez najbliższe trzy-cztery pokolenia, terminu „Kresy Wschodnie” należy używać jak najrzadziej[72].

Zobacz też[edytuj | edytuj kod]

Uwagi

  1. "Metoda, użyta przy badaniu stosunków językowych wśród mniejszości słowiańskich w Małopolsce Wschodniej, była zupełnie inną, inną też będzie dokładność wyników językowych w tej dzielnicy, oczywiście, jeżeli chodzi o ustalenie podziału tych mniejszości na poszczególne grupy, nie zaś o odgraniczenie ich od ludności polskiej. Tutaj, z powodu protestów ludności staroruskiej, odżegnującej się od nazwy języka „ukraińskiego", której narzucenie, jako jedynie obowiązującej, mogłoby wpłynąć ujemnie na przebieg akcji spisowej, a więc wyłącznie ze względów technicznych, nie zaś zasadniczych, wprowadzono równolegle oba określenia: „język ukraiński" i „język ruski", dając jednocześnie obu odłamom ludności możność określenia języka ojczystego nazwą dowolnie wybraną. Uzyskane w obu rubrykach liczby nie zostaną jednak ogłoszone oddzielnie, lecz będą złączone w jedną wspólną pozycję spisową języka ojczystego ukraińskiego (ruskiego), tak jak to zostało dokonane w dopiero co przytoczonym oszacowaniu. Stanie się to dlatego, „że oba wyrazy zostały użyte na oznaczenie jednej i tej samej grupy etnicznej i że za zasadnicze określenie języka tej grupy jest uważane określenie — „ukraiński" (patrz wywiad z p. Dr. Buławskim — „Sprawy Narodowościowe" Nr. 1/1932, str. 6). W ten sposób nastawienie ideologiczne spisu 1931 r. w stosunku do mniejszości słowiańskich w Małopolsce, pomimo uzasadnionej względami natury technicznej różnicy terminologii, zasadniczo nie różni się od nastawienia spisu 1921 oraz wszystkich przedwojennych spisów austrjackich, które, tak jak i spis 1931 r., wychodziły z założenia nierozróżniania podziału tych mniejszości, a mianowicie: podziału językowego w spisach austriackich, narodowościowego zaś w spisie 1921 r. (…) Zresztą stwierdzenie istnienia w Małopolsce nieistniejącej ani na Ziemiach Wschodnich ani nigdzie poza granicami Rzeczypospolitej odrębnej narodowości lub języka „ruskiego", czwartego z kolei w Słowiańszczyźnie Wschodniej obok białoruskiego, ukraińskiego i rosyjskiego, nie mogłoby być obecnie naukowo uzasadnione.” Alfons Krysiński, Ludność polska i mniejszości w świetle spisów 1921 i 1931, Warszawa 1933, Instytut Badań Spraw Narodowościowych, Biblioteka Spraw Narodowościowych nr 11, s.44-46.
  2. "Naród nie jest społecznością homogeniczną, stąd też w przypadku ukraińskiego etnosu zamieszkującego terytorium II Rzeczypospolitej możemy wyróżnić następujące grupy prezentujące różny stopień świadomości i samoidentyfikacji: 1. Ukraińcy świadomi swej odrębności narodowej, kultywujący swą odrębność i manifestujący ją na zewnątrz; 2. Ukraińcy o ugruntowanej świadomości narodowej, ograniczający ją jednak do sfery rodzinnej i konfesyjnej; 3. Ukraińcy o niewykształconej świadomości narodowej, zachowujący poczucie odrębności na poziomie etnicznym oraz utrzymujący więź ze swym wyznaniem, słabo znający język literacki, ale modlący się po rusku (Rusini)"'; Robert Potocki, Polityka państwa polskiego wobec zagadnienia ukraińskiego w latach 1930-1939, Lublin 2003, wyd. Instytut Europy Środkowo-Wschodniej, ISBN 83-917615-4-1, s. 45.
  3. "Liczebność Rusinów, których – poza przywódcami, określającymi się coraz wyraźniej jako Rosjanie, czego dowodzili przez przyjmowanie języka rosyjskiego- uznać należy za zbiorowość etniczną, była znikoma. Na podstawie statystyk wyborczych oraz liczby członków instytucji i stowarzyszeń kulturalnych (Towarzystwo im. Michaiła Kaczkowskiego) oraz gospodarczych (Rewizyjny Związek Ruskich Spółdzielni, Ruskij Rolniczyj Sojuz) pozostających pod wpływami „staroruskimimożna ją szacować na 4 do 8% ogółu populacji ukraińskiej." Grzegorz Hryciuk Przemiany narodowościowe i ludnościowe w Galicji Wschodniej i na Wołyniu w latach 1931-1948, Toruń 2005, Wyd. Adam Marszałek , ISBN 83-7441-121-X s.104. „ A. Krysiński szacował rzeczywistą liczebność grupy uważającej się za „Rusinów” na 250 tys.Andrzej Chojnowski, Koncepcje polityki narodowościowej rządów polskich w latach 1921-1939, Wrocław 1979, Wyd. Zakład Narodowy im Ossolińskich, ISBN 83-04-00017-2, s 9. przypis 14.

Przypisy

  1. Krzysztof Jasiewicz, Zagłada polskich Kresów. Ziemiaństwo polskie na Kresach Północno-Wschodnich Rzeczypospolitej pod okupacją sowiecką 1939–1941, Warszawa 1998, ISBN 83-86857-81-1.
  2. „Kresy – problemy terminologiczne”: Termin Kresy obecnie kojarzony jest w potocznym obiegu na ogół ze wschodnimi obszarami państwa polskiego sprzed II wojny światowej. Autor: prof. Stanisław Ciesielski.
  3. Według Słownika Języka Polskiego Samuela B. Lindego z 1807 r.
  4. Ustawa z dnia 31 grudnia 1945 r. o ratyfikacji podpisanej w Moskwie dnia 16 sierpnia 1945 r. umowy między Rzecząpospolitą Polską a Związkiem Socjalistycznych Republik Radzieckich o polsko-radzieckiej granicy państwowej (Dz. U. z 1946 r. Nr 2, poz. 5).
  5. Antoni Dudek. Nie ma jak Lwów. „Wprost”. 10 (1263), s. 30–33, 10 marca 2007. Warszawa: Agencja Wydawniczo-Reklamowa „Wprost”. ISSN 0209-1747. 
  6. Adam Pragier, Czas przeszły dokonany, Londyn 1966, Wyd. Bolesław Świderski s. 253.
  7. „W dobie rokowań wersalskich, gdy przynależność b. Galicji do Polski była kwestionowana, zwłaszcza przez Wielką Brytanię, przedstawiciele Stronnictwa Narodowego wystąpili w Sejmie z projektem, który przewidywał dla obszarów mających obok ludności polskiej znaczną osiadłą ludność innej narodowości, szeroką autonomię ustawodawczą, dla zapewnienia mniejszościom narodowym swobodnego rozwoju narodowego, kulturalnego i gospodarczego. Miało to dotyczyć nie samej tylko Małopolski wschodniej, ale także Wołynia i ziem białoruskich. W pojmowaniu projektodawców, Aleksandra Skarbka, Stanisława Grabskiego i Stanisława Głąbińskiego, był to wszelako gest taktyczny, mający na celu stępienie ostrza traktatu o ochronie mniejszości, narzuconego Polsce w Wersalu. Wcale nie oznaczał porzucenia przez Narodową Demokrację doktryny państwa narodowego.” Adam Pragier, Czas przeszły dokonany, Londyn 1966, Wyd. Bolesław Świderski s. 253.
  8. M. Iwanow, Pierwszy naród ukarany. Polacy w Związku Radzieckim 1921-1939, Warszawa-Wrocław 1991 s. 74-75.
  9. Dane według dr hab. Janusza Kurtyki Biuletyn IPN, nr. 1-2 (96-97) 2009.
  10. „U granic Rzeczypospolitej wyrastał tym samym niewielki rozmiarami, posiadający jednak dla propagandy bolszewików istotne znaczenie, Piemont – zalążek przyszłej Polskiej SRR, a zarazem dogodne poletko eksperymentów sowietyzacyjnych”. Jan Jacek Bruski, Między prometeizmem a Realpolitik. II Rzeczpospolita wobec Ukrainy Sowieckiej 1921-1926, Kraków 2010, Wyd. Uniwersytet Jagielloński, s. 203, ISBN 978-83-62261-13-0.
  11. „Właśnie zaznaczona sowietyzacja Polaków była głównym celem i sednem dokonywanego przez bolszewików eksperymentu. Polski rejon narodowościowy, nazywany potocznie Marchlewszczyzną Radziecką, w tym eksperymencie zajmował, bez przesady, najważniejsze i zarazem szczególne miejsce. Główni realizatorzy tego pomysłu, komuniści polscy, największy wysiłek w kierunku sowietyzacji ludności polskiej kierowali właśnie w polskim rejonie, mając tutaj najwłaściwsze warunki i możliwości. Znajdowali się poza tym w odosobnieniu administracyjno-terytorialnym, prawie bez ograniczeń mogąc sprawować władzę, mając zapewnione ku temu środki materialne i kadrowe. Rejon znajdował się niedaleko granicy państwowej z Polską, więc w zamierzeniu władz miał sprawować ważną rolę propagandowo-polityczną w oddziaływaniu na mieszkających po drugiej stronie Polaków.” Henryk Stroński, Koniec eksperymentu. Rozwiązanie Marchlewszczyzny i deportacje ludności polskiej do Kazachstanu w latach 1935-1936 w świetle nowych dokumentów archiwalnych. Por. też Henryk Stroński, Nieudany eksperyment. Treść, formy i skutki sowietyzacji ludności polskiej na Ukrainie w latach dwudziestych i trzydziestych XX wieku, [w:] Polska droga do Kazachstanu. Materiały z międzynarodowej konferencji naukowej, Żytomierz 12–14 października 1996 roku, pod redakcją Tadeusza Kisielewskiego, Warszawa 1998, Wyd. Instytut Historii PAN, s. 7–23, ISBN 9788386301713.
  12. „W 2010 roku minie 85 lat od czasu powstania i 75 lat od likwidacji polskiego rejonu autonomicznego na Ukrainie – radzieckiej Marchlewszczyzny. Miał być zaczątkiem przyszłej, bolszewickiej Polski. Poligonem, na którym miano przetestować przekształcanie Polaków w „ludzi radzieckich”. Po dziesięciu latach okazało się, że eksperyment się nie powiódł.” Piotr Kościński, Rocznica radzieckiej Marchlewszczyzny, „Rzeczpospolita” 29 grudnia 2009 (dostępne 5.12.2012).
  13. Grzegorz Hryciuk Przemiany narodowościowe i ludnościowe w Galicji Wschodniej i na Wołyniu w latach 1931-1948, Toruń 2005, Wyd. Adam Marszałek , ISBN 83-7441-121-X s. 73-83, Robert Potocki, Polityka państwa polskiego wobec zagadnienia ukraińskiego w latach 1930-1939, Lublin 2003, wyd. Instytut Europy Środkowo-Wschodniej, ISBN 83-917615-4-1, s. 47., "Statystyka Polski" seria C, z. 36, Warszawa 1936; "Statystyka Polski", seria C, z. 65 Warszawa 1938; "Statystyka Polski", seria C, z. 68 Warszawa 1938; "Statystyka Polski", seria C, z. 71, Warszawa 1938; "Statystyka Polski", seria C, z. 78, Warszawa 1938; "Statystyka Polski", seria C, z. 87 Warszawa 1938.
  14. Henryk Zieliński, Historia Polski 1914-1939, Warszawa-Wrocław 1983, ISBN 83-04-00712-6 (1983, wyd. II 1985).
  15. Mapa opracowana na podstawie: 1. Eugeniusz Romer, Powszechny atlas geograficzny, Książnica-Atlas, Lwów-Warszawa 1928 2. Atlas historyczny Polski, PPWK Warszawa-Wrocław 1998, s. 46.
  16. 16,0 16,1 Rafał Wnuk, Za pierwszego Sowieta. Polska konspiracja na Kresach Wschodnich II Rzeczypospolitej (wrzesień 1939 – czerwiec 1941), Warszawa 2007. Wyd. Instytut Pamięci Narodowej i Instytut Studiów Politycznych PAN, s. 13, ISBN 978-83-60464-47-2.
  17. Mały Rocznik Statystyczny Polski, Ministerstwo informacji, Londyn 1941, s. 9-10.
  18. Związek Sybiraków.
  19. Stowarzyszenie Rodzin Osadników Wojskowych i Cywilnych Kresów Wschodnich.
  20. Związek Wypędzonych z Kresów Wschodnich RP.
  21. Towarzystwa Miłośników Lwowa i Kresów Południowo-Wschodnich.
  22. Towarzystwo Miłośników Wołynia i Polesia.
  23. Towarzystwo Przyjaciół Grodna i Wilna.
  24. Stowarzyszenie Przyjaciół Ziemi Drohobyckiej.
  25. Towarzystwo Przyjaciół Ziemi Lidzkiej.
  26. Stowarzyszenie „Wspólnota Polska”.
  27. Studencka Międzyuczelniana Organizacja Kresowiaków.
  28. Stowarzyszenie Kresy – Pamięć i Przyszłość.
  29. Stowarzyszenie Dziedzictwo Kresów.
  30. Koło Lwowian.
  31. Związek Ziem Wschodnich RP.
  32. Polska Macierz Szkolna na Białorusi.
  33. Związek Polaków na Białorusi.
  34. Federacja Organizacji Polskich na Ukrainie.
  35. Polacy na Ukrainie – rozmowa ze Stanisławem Kosteckim – prezesem Związku Polaków na Ukrainie.
  36. Instytut Polski w Kijowie.
  37. Towarzystwo Kultury Polskiej Ziemi Lwowskiej we Lwowie.
  38. Instytut Lwowski.
  39. Polski Zespół Pieśni i Tańca „Lwowiacy.
  40. Zespół Pieśni i Tańca „Weseli Lwowiacy”.
  41. Polskie Kulturalno-Oświatowe Towarzystwo im.bl. M.Darowskiej (Brzeżany).
  42. Żytomierski Obwodowy Związek Polaków na Ukrainie obchodzi dwudziestolecie.
  43. 43,00 43,01 43,02 43,03 43,04 43,05 43,06 43,07 43,08 43,09 43,10 43,11 43,12 43,13 43,14 43,15 43,16 43,17 43,18 43,19 43,20 43,21 43,22 43,23 43,24 43,25 43,26 43,27 43,28 43,29 43,30 43,31 43,32 43,33 43,34 43,35 43,36 43,37 43,38 43,39 43,40 43,41 43,42 43,43 43,44 43,45 43,46 43,47 43,48 43,49 43,50 43,51 43,52 43,53 43,54 43,55 43,56 43,57 43,58 43,59 43,60 43,61 43,62 43,63 43,64 43,65 43,66 43,67 43,68 43,69 43,70 43,71 43,72 43,73 43,74 43,75 43,76 43,77 43,78 Organizacje polskie i zespoły artystyczne.
  44. Stowarzyszenie Polaków w Mikołajowie.
  45. Obwodowe Towarzystwo Polskie „Polonia” w Chersoniu.
  46. Polskie Kulturalno-Oświatowe Towarzystwo „Odrodzenie” w Berdiańsku.
  47. Związek Polaków na Litwie.
  48. Związek Polaków na Łotwie.
  49. Stowarzyszenie „Odrodzenie Inflant”.
  50. Towarzystwo miłośników historii Ziemi Łatgalskiej „Inflanty”.
  51. Światowy Kongres Kresowian.
  52. Instytut Kresowy.
  53. Fundacja Pomoc Polakom na Wschodzie.
  54. Fundacja Charytatywna Pomoc Polakom na Kresach imienia Księdza Doktora Mosinga.
  55. „Expatria”.
  56. Fundacja Kresy-Syberia.
  57. Lwowska Fala.
  58. Radio Lwów.
  59. Semper Fidelis.
  60. Cracowia Leopolis.
  61. Kresowy Serwis Informacyjny.
  62. Krakowskie Pismo Kresowe.
  63. Brama Halicka.
  64. Kurier Galicyjski.
  65. Wołanie z Wołynia.
  66. Dziennik Kijowski.
  67. Gazeta Lwowska.
  68. Echa Polesia.
  69. Kurier Wileński.
  70. Magazyn Wileński.
  71. Polak na Łotwie – pismo Związku Polaków na Łotwie.
  72. Jurij Smirnow, Dlaczego „Kresy”?, [w:] „Kurier Galicyjski”, 13-30 stycznia 2012 nr 1(149).

Bibliografia[edytuj | edytuj kod]

Linki zewnętrzne[edytuj | edytuj kod]

Wikimedia Commons