Żytomierz
| Żytomierz Житомир |
|||||
|
|||||
| Państwo |  Ukraina |
||||
| Obwód |  żytomierski |
||||
| Burmistrz | Wołodymyr Deboj | ||||
| Powierzchnia | 65 km² | ||||
| Wysokość | 221 m n.p.m. | ||||
| Populacja (2012) • liczba ludności • gęstość |
271 195  4172 os./km² |
||||
| Nr kierunkowy | +380 412 | ||||
|
Położenie na mapie Ukrainy
  Żytomierz
|
|||||
 50°15′N 28°40′E / 50.25, 28.666666666667Na mapach: 50°15′N 28°40′E / 50.25, 28.666666666667 |
|||||
 Multimedia w Wikimedia Commons |
|||||
| Strona internetowa | |||||
Żytomierz (ukr. Житомир, ros. Житомир, jidysz זשיטאָמיר, Żytomir) – miasto liczące ok. 270 tys. mieszkańców, położone nad rzeką Teterew na wyżynie Wołyńsko-Podolskiej na Ukrainie i będące stolicą Obwodu żytomierskiego.
Był miastem królewskim Korony Królestwa Polskiego[1].
Spis treści |
Historia [edytuj]
Założony w 884 Żytomierz był jednym z największych miast Rusi Kijowskiej. Około 1225 roku św. Jacek Odrowąż założył klasztor dominikanów, który został zniszczony podczas najazdu Mongołów na Ruś Kijowską w 1240.[2] W 1333[3] został przyłączony przez Giedymina do Wielkiego Księstwa Litewskiego. W 1444 roku król Polski Kazimierz Jagiellończyk nadał Żytomierzowi prawa miejskie i zbudowano niewielki zamek. Miasto zostało zniszczone przez Tatarów w 1469 i 1481 roku. Podczas najazdu chana krymskiego Mengli Gireja w 1482, zamek żytomierski pozostał jednym z czterech niezdobytych na Naddnieprzu (obok Bracławia, Kaniowa i Czerkas). Warownię rozbudowano po 1540 roku wg projektu starosty Szymona Babińskiego. W 1569 wraz z całą południową częścią Wielkiego Księstwa Litewskiego wszedł w skład Korony. Stał się siedzibą starostwa grodowego i sejmików. W 1572 roku w mieście były 142 budynki, dwór starosty i zamek. Król Polski Zygmunt III Waza w 1569 nadał miastu przywilej organizowania 2 jarmarków rocznie. Upadek miasta rozpoczął się podczas powstania Chmielnickiego w 1648 roku, podczas którego Kozacy wraz z Tatarami zdobyli zamek, wymordowali mieszkańców, a miasto spalili, zniszczyli księgi grodzkie i ziemskie od roku 1582[4]. Po oderwaniu przez Rosję Kijowa od Polski stał się on w 1667 nową stolicą województwa. W 1724 zakon jezuitów zbudował w mieście szkołę i klasztor. W 1765 w mieście było 5 świątyń (3 katolickie, 2 prawosławne) i 285 domów. W wyniku II rozbioru Polski wszedł w skład Rosji: początkowo jako powiat, a później stolica guberni wołyńskiej (do 1918). Po reformie administracji kościelnej w 1798 roku miasto stało się stolicą diecezji katolickiej, a w 1799 także prawosławnej. W 1804 został stolicą guberni wołyńskiej w miejsce Łucka. W 1808 w mieście został ustanowiony teatr polski (założyciel – Łotocki). Podczas powstania styczniowego był trwałym i silnym punktem oparcia dla polskich powstańców.
W 1897 roku miasto liczyło 66 tys. mieszkańców, w tym około 31 tys. Żydów, około 25 tys. prawosławnych i 9 tys. katolików i blisko tysiąc staroobrzędowców[5]. W tym czasie Żytomierz stanowił jedno z najsilniejszych ośrodków polskiego życia religijnego na Prawobrzeżu Dniepru, tutaj znajdowała się Kuria Łucko-Żytomierskiej Diecezji, siedziba biskupa, którego jurysdykcja obejmowała gubernię kijowską, podolską oraz wołyńską, w mieście była także katedra oraz jedyne na Prawobrzeżu rzymskokatolickie Seminarium Duchowne. Dzięki m.in. tutejszym duszpasterzom katolickim pochodzącym z różnych ziem polskich powstawały (obok już istniejących) kolejne polskie towarzystwa charytatywne, oświatowe, sportowe, zawodowe, a także schroniska dla dzieci i biednych, rozmaite systemy szkoleń, szkoły. Wszystkie te organizacje, które pozostawały także w pewien sposób pod pieczą księży katolickich, łączył polski narodowo-patriotyczny duch w dobie walki o niepodległość.
W 1905 roku, w wyniku agitacji czarnosecinnej, doszło w Żytomierzu do pogromu Żydów. Pomimo sukcesów oddziałów samoobrony, 29 Żydów zamordowano, a 150 zostało rannych[6].
W 1917 roku Żytomierz był opanowywany przez armię carską, niemiecką, bolszewicką, białogwardyjską. W jednym roku władza w mieście zmieniała się 13 razy, co spowodowało jego znaczne zniszczenia. Podczas I wojny światowej Żytomierz uzyskał szerokotorowe połączenie kolejowe za sprawą Niemców, którzy uruchomili kolej do Berdyczowa i Korostenia.
Na początku 1919, na fali pogromów na Ukrainie, doszło do dwóch masakr żydowskich mieszkańców Żytomierza. W styczniu wojska ukraińskie razem z okolicznymi chłopami zabiły 80 osób i splądrowały mienie. W marcu, podczas przejmowania miasta przez wojska Dyrektoriatu, rozgorzał pięciodniowy pogrom, w którym zamordowano 317 osób, a wielu odniosło rany[7].
W czasie wojny polsko-radzieckiej o niepodległość od 31 stycznia do 2 lutego 1920 oddziały polskie, w tym 4 Dywizjon Artylerii Konnej przeprowadziły zagon w okolicach miasta. W nocy 26 kwietnia 1920 roku Polacy rozpoczęli natarcie, które zapoczątkowało polską ofensywę na Kijów. W krótkotrwałej bitwie pod Kropiwną została kompletnie rozbita 58 dywizja bolszewicka, a Polacy posunęli się o 70 kilometrów na wschód wyzwalając Żytomierz. W tym samym dniu Józef Piłsudski skierował z Żytomierza odezwę do narodu Ukrainy. 25 maja 1920 roku polscy lotnicy wykryli maszerujące na Kijów duże jednostki kawalerii sowieckiej – Armii Konnej Siemiona Budionnego, która zaatakowała Polaków. Po paru dniach Sowieci przełamali polską obronę pod Żytomierzem i rozbili znajdujące się w mieście oddziały. Żytomierski garnizon został wycięty do ostatniego.
Polsko-sowiecki pokój ryski w 1921 roku pozostawił poza wschodnią granicą II Rzeczypospolitej około miliona Polaków, w okolicach Żytomierza zamieszkujących w zwartych skupiskach. 100 kilometrów na zachód od miasta – wokół Dowbysza powstał polski rejon narodowościowy – Marchlewszczyzna. Na mocy traktatu ryskiego Żytomierz wszedł w skład Ukraińskiej SRR początkowo jako stolica guberni, później okręgu i obwodu. W 1935 roku Żytomierz uzyskał poprzez Fastów połączenie kolejowe z Kijowem. 9 lipca 1941 Żytomierz zajęli Niemcy. 12 listopada 1943 roku sowiecki korpus kawalerii zajął Żytomierz, ale podczas kontrataku Niemcy odzyskali miasto. Dopiero 30 grudnia 1943 r. Sowieci ponowili atak. 31 grudnia wojska armii sowieckiej generała Iwana Czerniachowskiego wkroczyły do miasta. Powrót władzy radzieckiej "uczczono" zbiorową konsumpcją 2 wagonów spirytusu pozostawionych przez Niemców na dworcu kolejowym. Nazajutrz niemiecki kontratak odzyskał Żytomierz. Dopiero trzecie sowieckie natarcie 2 stycznia 1944 opanowało ostatecznie miasto.
W dniu 31 lipca 1944 w Żytomierzu Sowieci podstępnie aresztowali zaproszone na rozmowy dowództwo Obszaru Lwowskiego Armii Krajowej z pułkownikiem Filipkowskim[potrzebne źródło].
W latach 70 w Żytomierzu pracował ksiądz Józef Świdnicki. Jego apostolska praca z młodzieżą owocuje powstaniem wspólnoty ekumenicznej. Młodzież różnych wyznań odkrywa i poznaje źródło, które ich łączy, pogłębia ich wiarę i pomaga przetrwać w różnych doświadczeniach.[8]
Od 1991 Żytomierz znajduje się na Ukrainie i jest miastem obwodowym (wojewódzkim). Od 1991 jest stolicą katolickiej diecezji kijowsko-żytomierskiej obrządku łacińskiego.
W mieście mieszka ok. 50 tys. Polaków i znajduje się tutaj Dom Polski.
Zabytki i obiekty które warto zobaczyć [edytuj]
- Katedra św. Zofii z 1737;
- Kościół św. Jana z Dukli;
- Sobór Przemienienia Pańskiego z 1864;
- dawny kościół ewangelicki;
- klasztor franciszkanów z XVIII w.;
- cmentarz polski (jeden z największych poza granicami Polski po Łyczakowskim we Lwowie i Rossie w Wilnie);
- Cerkiew św. Michała z 1856;
- Pałac biskupi z 1 pol. XIX w.;
- Synagoga z XIX w.;
- Teatr polski z 1808;
- Cerkiew Wniebowzięcia Bogorodzicy
- Muzeum kosmosu
- Głowa Czackiego (granitowa podobizna załorzyciela liceum w Krzemieńcu)
- Ulica Michajłowska (przy cerkwi św. Michała)
- Panorama z Zamkowej Góry
zburzone:
- Kościół i kolegium Jezuitów z 1763;
- Cerkiew św. Wasyla z 1771;
Znani ludzie związani z Żytomierzem [edytuj]
- Tadeusz Borowski – polski prozaik (m.in. Pożegnanie z Marią), poeta, publicysta
- Jarosław Dąbrowski – polski działacz niepodległościowy, generał i wódz naczelny wojsk Komuny Paryskiej
- Ignacy Dubowski – polski biskup katolicki, ordynariusz diecezji łucko-żytomierskiej (1917-1925), administrator apostolski diecezji kamienieckiej (1917-1918), arcybiskup tytularny Philippopolis di Arabia
- Marian Kamil Dziewanowski – polski historyk, profesor, sowietolog , pisarz i dziennikarz, oficer
- Antoni Kaczyński – polski dowódca wojskowy, generał dywizji Wojska Polskiego II RP
- Ludwik Kamilewski – polski ksiądz rzymskokatolicki, proboszcz kościoła katedralnego pw. św. Zofii w Żytomierzu, obecnie proboszcz parafii pw. św. Wacława w tym mieście. Rekonstruuje świątynię parafialną przebudowaną na zakład masarski
- Siergiej Korolow – konstruktor rakiet i statków kosmicznych, ojciec radzieckiej kosmonautyki
- Wincenty Krajewski – polski doktor medycyny, generał brygady Wojska Polskiego
- Józef Ignacy Kraszewski – polski pisarz, publicysta, wydawca, historyk, działacz społeczny i polityczny
- Juliusz Łukasiewicz – polski dyplomata II RP, ambasador
- Franciszek Niepokólczycki – polski dowódca wojskowy, pułkownik saperów Wojska Polskiego, żołnierz AK i powojennego podziemia antykomunistycznego, prezes WiN
- Władysław Olewiński – polski lekarz, chemik
- Anatolij Onoprijenko, seryjny morderca, zwany "Bestią z Żytomierza" lub "Obywatelem O"
- Ignacy Jan Paderewski – polski pianista, kompozytor, działacz niepodległościowy i polityk.
- Mieczysław Pawlikowski – polski wojskowy, sierżant bombardier Polskich Sił Powietrznych na Zachodzie, aktor teatralny, filmowy, telewizyjny i radiowy, reżyser
- Antoni Pietkiewicz – polski pisarz i dziennikarz
- Kamil de Pourbaix – polski działacz społeczny na Wołyniu, ziemianin, okręgowy sędzia przysięgły w Żytomierzu
- Jan Purwiński – polski duchowny katolicki, biskup kijowsko-żytomierski
- Światosław Richter – rosyjski pianista
- Władysław Rostocki – polski historyk, profesor KUL, archiwista, żołnierz Armii Krajowej, uczestnik powstania warszawskiego
- Sergiusz Rudnicki – polski naukowiec, filolog, dziennikarz i działacz społeczny z Żytomierszczyzny, założyciel i przewodniczący Polskiego Towarzystwa Naukowego w Żytomierzu (2000–2006), były redaktor Gazety Polskiej
- Adam Strzembosz – polski działacz niepodległościowy, prawnik, ojciec Teresy, Adama i Tomasza
- Antoni Symon – polski dowódca wojskowy, generał dywizji Wojska Polskiego II RP
- Walentyna Sytnicka – polska działaczka polonijna ze Wschodniego Wołynia, od 2009 redaktor naczelna Gazety Polskiej
- Stefan Śledziński – polski dyrygent, muzykolog i pedagog
- Zygmunt Szczęsny Feliński – przyjaciel Juliusz Słowackiego,naukowiec,arcybiskup Warszawy,ogłoszony świętym kościoła
- Zofia Tajber – Założycielka Zgromadzenia Sióstr Najświętszej Duszy Chrystusa Pana
- Józef Turczyński – polski pianista, nauczyciel i edytor dzieł Chopina
- Aleksander Wicherski – polski kompozytor, krytyk muzyczny, malarz i poeta, z zawodu adwokat
- Apolinary Wnukowski – polski duchowny katolicki, arcybiskup, profesor a następnie rektor seminarium w Żytomierzu
- Kazimierz Zagórski – polski fotograf i podróżnik, powstaniec warszawski
- Sergiusz Zahorski – polski dowódca wojskowy, generał brygady Wojska Polskiego II RP, współtwórca polskiego jeździectwa sportowego
- Juliusz Zarębski – polski kompozytor i pianista
Miasta partnerskie [edytuj]
Zobacz też [edytuj]
- Ludwik Kamilewski
- Samuel Jan Ożga
- Salomea Słowacka
- Cmentarz Rzymskokatolicki w Żytomierzu
- Cerkiew św. Michała w Żytomierzu
Przypisy
- ↑ Magazin für die neue Historie und Geographie Angelegt, t. XVI, Halle, 1782, s. 15.
- ↑ Słownik geograficzny Królewstwa Polskiego i innych krajów słowiańskich, t.1, pod red. F. Sulimirskiego, B. Chlebowskieko, W. Walewskiego, Warszawa 1880 r. s. 903, 904. http://www.kresy.pl/kresopedia,geografia?zobacz/zytomierz
- ↑ Słownik geograficzny Królewstwa Polskiego i innych krajów słowiańskich, t.1, pod red. F. Sulimirskiego, B. Chlebowskieko, W. Walewskiego, Warszawa 1880 r. s. 905. http://www.kresy.pl/kresopedia,geografia?zobacz/zytomierz
- ↑ Słownik geograficzny Królewstwa Polskiego i innych krajów słowiańskich, t.1, pod red. F. Sulimirskiego, B. Chlebowskieko, W. Walewskiego, Warszawa 1880 r. s. 905. http://www.kresy.pl/kresopedia,geografia?zobacz/zytomierz
- ↑ Демоскоп Weekly - Приложение. Справочник статистических показателей
- ↑ J.D. Klier, S. Lambroza: Pogroms: Anti-Jewish Violence in Modern Russian History. Cambridge University Press, 1992, s. 223-4. [dostęp 2013-02-13]. (ang.)
- ↑ Zhitomir (ang.). Jewish Virtual Library, 2008. [dostęp 2013-02-12]. E. Heifetz: The slaughter of the Jews in the Ukraine In 1919 (ang.). Thomas Seltzer, Inc., 1921. [dostęp 2013-02-12]. ss. 44-47.
- ↑ http://mateusz.pl/ksiazki/lzf/index.htm
Linki zewnętrzne [edytuj]
- Żytomierz w Słowniku geograficznym Królestwa Polskiego i innych krajów słowiańskich, Tom XIV (Worowo – Żyżyn) z 1895 r.
- Skała Czackiego w Żytomierzu
|
|||||||
|
||||||||||
