Głaz narzutowy

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Skocz do: nawigacja, szukaj
Głaz Mszczonowski
Granitowy głaz narzutowy przed wejściem do Państwowego Instytutu Geologicznego w Warszawie
Głaz narzutowy na warszawskich Sadach Żoliborskich (nieopodal skrzyżowania ul. Broniewskiego i ul. Elbląskiej).
Ujednoznacznienie Ten artykuł dotyczy pojęcia z zakresu geologii. Zobacz też: Głaz – inne znaczenia tego słowa.

Głaz narzutowy, eratyk, narzutniak (z łac. errare – błądzić) – fragment skały litej, przyniesiony przez lądolód.

Obszary północnej i środkowej Polski pokryte są tworami polodowcowymi – składają się na nie głazy, żwirowiska, piaski, mułki, różne gliny i iły. Obok całkowicie zwietrzałych skał moreny zawierają też materiał grubszy – zaokrąglone bryły i wielkie bloki często o objętości wielu metrów sześciennych. Część z nich uległa zniszczeniu, jednak te utworzone ze skał odporniejszych zachowały się do naszych czasów.

Podobne twory znajdują się na obszarze Niemiec, północnej Francji, Wielkiej Brytanii, Kanady, północnej części Stanów Zjednoczonych, czyli wszędzie tam, gdzie dotarł plejstoceński lądolód. Eratyki spotyka się również na obszarach, które były pokryte przez lodowce górskie.

Głazy narzutowe są różnie zachowanym, wyselekcjonowanym materiałem skalnym o dużej wytrzymałości i odporności na działanie czynników klimatycznych. Zbudowane są przeważnie z granitów, amfibolitów, gnejsów, migmatytów, porfirów, kwarcytów.

Głazy narzutowe są zbierane na polach oraz eksploatowane z moren kamienistych np. okolic Suwałk.

Niekiedy pojęcie eratyk jest utożsamiane również z bliskim pojęciem porwak lodowcowy, które jednak dotyczy skał plastycznych lub sypkich o znacznych wymiarach. Głazy narzutowe często są też składnikami większej kry lodowcowej (porwaka lodowcowego).

Zastosowanie głazów narzutowych[edytuj | edytuj kod]

  • wykonuje się z nich kamień łamany i kruszywo,
  • służy do wyrobu kostki i krawężników drogowych,
  • wykorzystuje się je jako materiał budowlany – na fundamenty i na całe budowle np. na Pomorzu,
  • mniejsze głazy są wykorzystywane do brukowania ulic i budowy dróg.

Niektóre głazy narzutowe przyniesione przez lodowiec do Polski ze Skandynawii mają status pomników przyrody nieożywionej.

Głazy narzutowe na świecie[edytuj | edytuj kod]

Największym głazem narzutowym na świecie jest prawdopodobnie głaz Lewiatan w Parku Narodowym Mt. Buffalo w Australii, w stanie Wiktoria o wymiarach 33 x 21 x 12 m. Z występowania olbrzymich głazów znane są też: masyw Erongo w Namibii oraz płaskowyż Serra da Estrela w Portugalii[1]. Największym głazem narzutowym Europy jest prawdopodobnie głaz Ehalkivi (est. blask słońca) na bałtyckim wybrzeżu Estonii, granit pegmatytowy o obwodzie ok. 50 m i objętości ok. 980 m³. Wybrzeże Estonii jest w ogóle największym skupieniem głazów w Europie: do największych należą głazy Majakiwi (ok. 570 m³ objętości) w Parku Narodowym Lahemaa, Kabelikivi k. Tallinna (57 m obwodu, ok. 780 m³ objętości) oraz skupienie głazów - Głazowisko Helmersena na wyspie Hiuma[2].

Głazy narzutowe w Polsce[edytuj | edytuj kod]

Information icon.svg Osobny artykuł: Diabelskie kamienie.

Według danych z 31 grudnia 2010 roku liczba głazów narzutowych w formie pomników przyrody nieożywionej w Polsce wynosiła 1034[3].

rok 2010
według województw
Dolnośląskie 36
Kujawsko--pomorskie 81
Lubelskie 38
Lubuskie 36
Łódzkie 10
Małopolskie 14
Mazowieckie 180
Opolskie 11
Podkarpackie 10
Podlaskie 97
Pomorskie 162
Śląskie 23
Świętokrzyskie 37
Warmińskomazurskie 108
Wielkopolskie 91
Zachodniopomorskie 100

Największym w Polsce głazem narzutowym jest Trygław (zwany też Tychowskim Głazem) w mieście Tychowo, zaś drugim co do wielkości jest Głaz Mszczonowski w Zawadach.

Inne znane:

W Borkowie znajduje się cmentarzysko z grobami megalitycznymi, w Grzybnicy kamienne kręgi, a w Piasecznie głaz "Mazur" o obwodzie 17,5m i wysokości 2,5m.

Wikimedia Commons

Bibliografia[edytuj | edytuj kod]

Przypisy

  1. Migoń P., 2006, Granite landscapes of the world. Oxford University Press, s. 393.
  2. Satkunas i in. 2004. The most representative geosites of Nations of Northern Europe.
  3. GUS. Ochrona środowiska 2011. . ISSN 0867-3217.