Tarnów

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Skocz do: nawigacja, szukaj
Inne znaczenia Ten artykuł dotyczy miasta. Zobacz też: inne miejscowości o tej nazwie.
Tarnów
Ratusz, Katedra, Budynek Wodociągów, Bima, Dworzec Główny, Pomnik Władysława Łokietka
Ratusz, Katedra, Budynek Wodociągów, Bima, Dworzec Główny, Pomnik Władysława Łokietka
Herb Flaga
Herb Tarnowa Flaga Tarnowa
Państwo  Polska
Województwo  małopolskie
Powiat miasto na prawach powiatu
Prawa miejskie 7 marca 1330
Prezydent Roman Ciepiela
Powierzchnia 75,38 km²
Wysokość 190–293[1] m n.p.m.
Populacja (2013)
• liczba ludności
• gęstość

111 830[2]
1484 os./km²
Strefa numeracyjna
+48 14
Kod pocztowy 33-100 do 33-110
Tablice rejestracyjne KT
Położenie na mapie województwa małopolskiego
Mapa lokalizacyjna województwa małopolskiego
Tarnów
Tarnów
Położenie na mapie Polski
Mapa lokalizacyjna Polski
Tarnów
Tarnów
Ziemia 50°01′45″N 20°58′18″E/50,029167 20,971667
TERC
(TERYT)
1263011
SIMC 0981570
Urząd miejski
ul. Adama Mickiewicza 2
33-100 Tarnów
Strona internetowa
BIP

Tarnów (wymowa i) – miasto na prawach powiatu w południowej Polsce, w województwie małopolskim, leżące nad rzekami Białą i Dunajcem, o wielowiekowej historii sięgającej początkami czasów piastowskich. Wraz z uzyskaniem praw miejskich w 1330 r. stał się ważnym ośrodkiem w regionie. W latach 1975-1998 miasto było stolicą województwa tarnowskiego. Tarnów jest obecnie członkiem Związku Miast Polskich[3] i miastem centralnym aglomeracji tarnowskiej[4].

W obecnych granicach administracyjnych zajmuje powierzchnię 72,38 km², którą zamieszkuje 111 830 mieszkańców. Jest ważnym ośrodkiem turystycznym i kulturalnym województwa małopolskiego. Położony w płd.-wsch. części kraju, przy trasie komunikacyjnej E-40 i linii kolejowej, jest ważnym węzłem w komunikacji drogowej i kolejowej.

Jest także ważnym ośrodkiem przemysłowym i gospodarczym z wyspecjalizowanymi zakładami chemicznymi, maszynowymi, metalowymi, budowlanymi, szklarskimi i spożywczymi. W dzielnicy Mościce znajdują się Zakłady Azotowe, a także siedziba Grupy Azoty, która jest drugim największym koncernem chemicznym Europy[5]. Swoją siedzibę w Tarnowie ma również Międzynarodowe Centrum Bezpieczeństwa Chemicznego[6] będące organizacją o znaczeniu światowym[7].

Toponimia[edytuj | edytuj kod]

W źródłach: Tharnow 1105 r., Tarnowo 1229 r., Tarnow 1327 r., Tharnow 1473 r. – na terenie Słowiańszczyzny (oraz terenów zajętych przez Słowian: Grecja, Panonia, Niemcy) bardzo popularne i starożytne: (niemieckie Tarnow, greckie Trnovo (pisane po grecku według Rosponda turnovon), czeski Trnov, słoweńskie, słowackie, serbskie, bośniackie, chorwackie, macedońskie Trnovo/Trnowo (m.in. dzielnica Lublany Trnovo najstarsza część miasta obok Krakova), bułgarskie Tyrnowo, czeskie, chorwackie, serbskie, słowackie Trnava etc., polski m.in. Tarnów Opolski i inne Tarnowy. Nazwa topograficzna od prasłowiańskiego tьrnъ = tarn, późniejsze polskie cierń, stąd tarnina (pierwotnie nazwa przynależąca do wielu roślin kolczastych, m.in. głogu, dzikiej róży, jeżyny etc.), a więc określająca teren porośnięty kolczastą roślinnością[8][9].

Historia[edytuj | edytuj kod]

Ruiny zamku na Górze św. Marcina
Ruiny zamku na Górze św. Marcina w Tarnowie, 2013
Ruiny zamku na Górze św. Marcina w Tarnowie

W IX wieku na Górze św. Marcina w odległości około 2,5 kilometra od centrum dzisiejszego miasta powstał gród słowiański o powierzchni ponad 16 ha otoczony umocnieniami w postaci wysokich wałów. Funkcjonował on do początku XI wieku.[10] Pod koniec XI wieku dawny gród i osady przygrodowe nadane zostały przez księżną Judytę, żonę Władysława Hermana, opactwu benedyktyńskiemu w Tyńcu. W jednej z osad przygrodowych benedyktyni założyli wieś Tarnów Mały (dzisiaj Tarnowiec) wzmiankowaną po raz pierwszy w 1124[11].

Miasto Tarnów powstało na terenie wsi rycerskiej Tarnów Wielki wzmiankowanej po raz pierwszy w 1309 r. Lokował je na podstawie przywileju uzyskanego 7 marca 1330 r. Spycimir herbu Leliwa, wojewoda krakowski. Na terenie Tarnowca do 1331 r. powstał duży murowany zamek stanowiący rodową rezydencję i ośrodek administracji tarnowskich dóbr Leliwitów. Do 1567 r. miasto stanowiło własność potomków Spycimira noszących nazwisko Tarnowskich[11]. Tarnów przez wieki pozostawał miastem prywatnym, będąc kolejno własnością rodów: Tarnowskich (potomków Spycimira, jednym z nich był hetman Jan Amor Tarnowski), Ostrogskich, Zasławskich i Sanguszków. Do czasu powstania Zamościa był prawdopodobnie największym miastem w Królestwie Polskim należącym do rodziny możnowładczej. W 1364 r. Rafał z Tarnowa, syn Spycimira wykupił dziedziczne wójtostwo w Tarnowie[12]. Dzięki czemu właściciele miasta zyskali dużo większy wpływ na jego życie za pośrednictwem swoich zarządców, czyli burgrabiów, a później starostów. Wśród pierwszych mieszkańców Tarnowa około 20% stanowili niemieckojęzyczni mieszczanie sprowadzeni prawdopodobnie z Nowego Sącza jako lepiej obeznani z zasadami funkcjonowania miasta na prawie niemieckim[13]. Jedną z pierwszych murowanych budowli w Tarnowie był kościół parafialny (pierwsza wzmianka 1346 r.) pw. Narodzenia NMP. W 2. poł. XIV w. powstała szkoła parafialna (pierwsza wzmianka 1413 r.) i pierwsze cechy rzemieślnicze. Tarnowscy rzemieślnicy specjalizowali się przede wszystkim w wyrobach sukienniczych i płócienniczych (pierwsza wzmianka o cechu sukienników i płócienników 1444 r.)[14]. Kupcy na większą skalę prowadzili handel wołami sprowadzanymi z Rusi i Mołdawii. W Polsce interesy handlowe łączyły tarnowian głównie z Krakowem, Bochnią, Bieczem, Krosnem, Nowym Sączem, Opatowcem, Przemyślem i Sandomierzem. W Królestwie Węgier bliskie i dobrosąsiedzkie Tarnów utrzymywał przede wszystkim z Bardiowem i Kieżmarkiem. Pozytywny wpływ na ekonomiczny rozwój miasta miały przywileje uzyskiwane u kolejnych władców Polski za staraniem właścicieli Tarnowa. Pierwszym z nich był przywilej z 1419 r. nadany przez Władysława Jagiełłę. Władca ten zezwolił kupcom tarnowskim na transport towarów do Wrocławia drogą przez Opatowiec, Lelów i Krzepice (dzięki czemu mogli ominąć Kraków, gdzie obowiązywało prawo składu) oraz zwolnił ich od opłacania obowiązujących na niej ceł[15]. Droga ta zwana była gościńcem śląskim i prowadziła dzisiejszymi ulicami F. Chopina i Klikowską. W 2. poł. XIV w. wał otaczający miasto został zastąpiony obwodem murów (pierwsza wzmianka 1448 r.). Murowany obwód obronny w mieście prywatnym było wielką rzadkością w skali polskiej. Przypuszczalnie wkrótce po wzniesieniu obwodu obronnego powstało bractwo strzeleckie (pierwsza wzmianka z roku 1555), którego członkowie zobowiązani byli do ćwiczeń strzeleckich i obrony umocnień miejskich. Z wydarzeń z życia Tarnowa w XIV w. odnotować należy wizyty królewskie: Kazimierz Wielki - 1362 i 1363, Jadwiga - 1390, Władysław Jagiełło - 1392 oraz konsekrację franciszkanina Jakuba Strzemię na biskupa halickiego w 1392 r.[16] W zbliżonym czasie przy budynku kościoła parafialnego zbudowana została pierwsza kaplica. Była to kaplica św. Krzyża, zwana też kaplicą Bożego Ciała. Otrzymała ona siedmiopolowe sklepienie przeskokowe. W 1400 r. biskup krakowski Piotr Wysz ustanowił przy kościele parafialnym kapitułę kolegiacką, na czele której stał prepozyt. W następnych latach za kolegiatą przy murze miejskim budowane są domy kanoników, czyli członków kapituły. W tym samym roku listę studentów odnowionej Akademii Krakowskiej otworzył Maciej Jan z Tarnowa. W XV w. powstały ważne fundacje sakralne w samym Tarnowie i na jego przedmieściach. W 1415 r. wojewoda krakowski Jan z Tarnowa i jego brat Spytek, ufundowali przy kolegiacie „przy grobie ojca" nową kaplicę z ołtarzem pod wezwaniem Rozesłania Apostołów. Wezwanie kaplicy Rozesłania Apostołów odnosi się do święta, które obchodzone jest w liturgii Kościoła rzymskokatolickiego 15 lipca, a ponieważ tego właśnie dnia w 1410 r. stoczono bitwę pod Grunwaldem, w której obaj Leliwici wzięli udział, można interpretować tę fundację także jako wotum za zwycięstwo w tej bitwie. Prawdopodobnie w 1440 r. na Przedmieściu Wielkim konsekrowany został przez kardynała Izydora drewniany kościół zbudowany przez mieszkańców tegoż przedmieścia. Dzisiaj to kościół Matki Bożej Szkaplerznej na Burku[17]. W 1448 r. decyzją rajców miejskich i nakładem miasta zbudowano kaplicę pw. Ducha Świętego przy szpitalu (przytułku) za murami (dzisiaj w tym miejscu pl. Gen. J. Bema). Na Przedmieściu Małym po południowo-wschodniej stronie murów miasta, zgodnie z umową zawartą ze św. Janem Kapistranem, Jan Amor z Tarnowa wraz z bratem Janem Rafałem, kanonikiem krakowskim, wznieśli drewniany klasztor z kościołem pw. Matki Bożej Śnieżnej i sprowadzili do Tarnowa braci mniejszych św. Bernardyna (bernardynów). Z fundacji Jana Amora z Tarnowa w miejsce drewnianych budynków klasztoru i kościoła pw. Matki Bożej Śnieżnej tarnowskich bernardynów rozpoczęto budowę murowanych obiektów, otoczonych murowanymi fortyfikacjami, ukończoną w 1499 r.[18]. Obecnie budynki te po przebudowaniu pełnią funkcje świeckie. W drugiej połowie XV w. w Tarnowie funkcjonowały już łaźnia i drewniany wodociąg doprowadzający wodę ze wsi Krzyż do zbiorników na rynku. Z 1448 r. pochodzi pierwsza wzmianka w źródłach pisanych o istnieniu ratusza (murowanego lub drewnianego)[19]. Rozwój miasta przerwały dwa lub trzy wielkie pożary w 1483 i 1494 r. niszczące miasto składające się jeszcze w większości z drewnianych budowli. W ramach odbudowy Tarnowa przeprowadzono korektę planu lokacyjnego i zezwolono na przesunięcie granicy zabudowy w głąb rynku, co umożliwiło budowę kamienic z wysuniętym podcieniem. Pierwszą z nich była prawdopodobnie kamienica Rynek 5 (obecnie siedziba Tarnowskiego Centrum Kultury)[20]. Przebudowana została także kolegiata, która otrzymała wysoką wieżę, sklepienie i krótkie prezbiterium z późnogotyckimi stallami zachowanymi do dnia dzisiejszego. Dobudowano do niej także od południa kaplicę Matki Bożej Szkaplerznej a do wejście południowego okazały portal. W centrum Rynku powstały dwa murowane budynki urzędowe: pierwszy przeznaczony na posiedzenia sądu wójtowsko-ławniczego, drugi z wieżą na siedzibę władz miejskich, czyli właściwy ratusz. Z 1445 r. pochodzi pierwsza wzmianka o Żydzie Kalefie z Tarnowa, a z 1498 o kramach żydowskich w Tarnowie[21]. W 1466 r. po raz pierwszy odnotowano podmiejską wieś Zabłocie, a a rok później Grabówkę i Gumniska[22]. W latach 1468 i 1482 r. do Tarnowa dotarły pierwsze zapisane w źródłach epidemie. Około 1513 r. rozpoczęły się prace przy remoncie i rozbudowie fortyfikacji miejskich o drugą linię od strony dzisiejszych ulic Wałowej i Targowej. Wzmocniono też dwie główne bramy: Krakowską i Pilzneńską oraz Mniejszą, która powstała przy obecnej ul. Wielkie Schody. Prace trwały do 1544 r. Powstała w tym czasie m.in. półbaszta zachowana do dnia dzisiejszego przy ul. Basztowej. Prace te wspierał hetman wielki koronny i kasztelan krakowski Jan Amor Tarnowski, właściciel miasta od 1514 r.[23] Z jego inicjatywy w kolegiacie powstały okazałe pomniki nagrobne poświęcone matce, pierwszej żonie, ojcu, bratu przyrodniemu i synowi. Pierwszy z nich stanowi przykład przejścia ze stylu gotyku do renesansu. Pozostałe renesansowe zostały zamówione w pracowni Bartłomieja Berecciego[24]. W 1524 r. obok kolegiaty na zamówienie Jana i Barbary Mikołajowskich herbu Gryf z pobliskich Mikołajowic ukończona została przebudowa murowanego domu w pobliżu kolegiaty zwanego od tego czasu „Mikołajowskim”. Dom ten w stanie prawie niezmienionym zachował się do naszych czasów. W zbliżonym czasie dwa budynki władz miejskich na rynku połączono w jeden budynek ratusza. W 1526 r. za Bramą Krakowską z fundacji mieszczanina Adama Eberharda wzniesiono drewniany kościół św. Anny (w 1654 r. przebudowany na murowany). W 1994 r. wyeksponowano jego fundamenty[25]. W latach 20. lub 30. XVI w. z inicjatywy hetmana Jana Amora Tarnowskiego przebudowano zamek tarnowski, wprowadzając do jego wystroju elementy renesansowe. Otoczono go przy tym nowoczesnymi murowanymi i ziemnymi fortyfikacjami bastejowymi (częściowo zachowane). Od 4 kwietnia do 2 października 1528 r. Jan Amor Tarnowski zamek i dochody z miasta oddał do dyspozycji królowi węgierskiemu Janowi Zapolyi, który stąd podejmował starania o odzyskanie władzy nad swoim królestwem. Przed opuszczeniem Tarnowa król Jan Zapolya w dowód wdzięczności za gościnę nadał miastu pięćset złotych węgierskich dochodu rocznego z ceł handlowych, płaconych dotychczas przez mieszczan tarnowskich w Koszycach i innych węgierskich komorach celnych. Ufundował także ołtarz w miejscowej kolegiacie. Oryginał tego przywileju przechowywany jest w Muzeum Okręgowym w Tarnowie[26]. W 1537 r. w zamku i w mieście gościli król Zygmunt I wraz z królową Boną. Według spisu podatkowego z 1536 r. Tarnów liczył 200 domów i prawdopodobnie wraz z przedmieściami 1500-2000 mieszkańców. Z 1533 r. pochodzi pierwsza wzmianka o istnieniu apteki w Tarnowie. W latach 1554-1560 hetman Jan Amor Tarnowski jako właściciel Tarnowa i znawca prawa magdeburskiego wpisał do ksiąg miejskich (Acta obligationum) przepisy i ustawy dotyczące funkcjonowania, bezpieczeństwa i obrony miasta. W 1559 r. wydał ordynację dla szkoły kolegiackiej[27]. Była to pierwsza znana w Polsce inicjatywa magnacka dotycząca kształcenia młodzieży mieszczańskiej. W tym czasie z fundacji prepozyta ks. Marcina Łyczki powstał murowany budynek szkoły. Dzisiaj jego dawna sala lekcyjna służy jako sala ekspozycyjna Muzeum Diecezjalnego. Od 1547 r. po otrzymaniu przez Jana Amora Tarnowskiego dziedzicznego tytułu hrabiowskiego dobra tarnowskie (tzw. państwo tarnowskie) zaczęło być nazywane też Hrabstwem Tarnowskim[28]. Prace nad budową pomnika nagrobnego Jana Amora Tarnowskiego w kolegiacie powierzono Janowi Marii Padovano. Ponieważ miał on stanąć w prezbiterium pomniki Barbary z Tęczyńskich, Jana Aleksandra, Jana Amora i Jana Tarnowskich przeniesiono do bocznych kaplic, aby zrobić miejsce dla pomnika hetmana. Zmieniono też ich formę. Po śmierci Jana Krzysztofa Tarnowskiego w 1567 r. Padovano musiał także przekomponować ten ostatni pomnik na piętrowy, aby umieścić w nim postać Jana Krzysztofa Tarnowskiego. W ten sposób powstał najwyższy (13,8 m) w Polsce pomnik renesansowy, przedłużony jeszcze później o część poświęconą jego siostrze, Zofii z Tarnowskich Ostrogskiej[29]. Po śmierci kasztelana wojnickiego Jana Krzysztofa Tarnowskiego Tarnów stał się jej własnością. Od 1553 r. była ona małżonką księcia Konstantego Wasyla Ostrogskiego, wojewody kijowskiego. W 1567 r. wspólnym nakładem Konstantego i Zofii Ostrogskich oraz miasta wybrukowano groblę prowadzącą z miasta do zamku. Od tego czasu droga ta nazywana była burkową lub po prostu burkiem[30]. W 1568 r. ukończono manierystyczną przebudowę ratusza, w którego attyce wzorowanej na attyce krakowskich sukiennic znalazły się portrety 28 „panów na Tarnowie”. W tym czasie w Tarnowie przyjął się model mieszczańskiej kamienicy renesansowej, widoczny dzisiaj najlepiej w kamienicach Rynek 19, 20 i 21. Tarnowscy z drugiej linii rodu, zwanej starszą, podjęli nieskuteczną próbę odkupienia Hrabstwa Tarnowskiego, które po śmierci Zofii miało przypaść Ostrogskim. W kwietniu 1570 r. kasztelan czechowski Stanisław Tarnowski z pomocą Olbrachta Łaskiego i Andrzeja Zborowskiego, mających prywatny zatarg z księciem Konstantym Wasylem Ostrogskim, sprowadził ponadtysięczne siły zbrojne, które szturmem zdobyły zamek tarnowski. Mieszczanie tarnowscy pozostali lojalni wobec Zofii i jej męża, którego wojska rozpoczęły blokadę zamku, trwającą do lipca 1570 r. W następnym roku Konstanty Wasyl Ostrogski otrzymał od króla Zygmunta Augusta potwierdzenie dziedzicznego władania Hrabstwem Tarnowskim, a Stanisław Tarnowski nakaz wiecznego milczenia o sprawie i wypłacenia ogromnego odszkodowania[31]. W latach 1578-1585 po staraniach księcia Konstantego Wasyla Ostrogskiego król Stefan Batory (dwukrotnie odwiedzał Tarnów - 1576 i 1578) wydał pięć przywilejów dla Tarnowa: 1) nakaz dla kupców z ziemi krakowskiej, udających się na Ruś, aby tam i z powrotem jechali przez Tarnów pod groźbą utraty towarów; 2) potwierdzenie przywileju Władysława Jagiełły w sprawie ceł; 3) orzeczenie, że mieszczanie tarnowscy zaskarżeni przez Konstantego Korniakta, poborcę ceł w ziemi ruskiej, o zapłatę 2000 grzywien są wolni od zapłaty tej sumy, jak i od płacenia wszystkich innych ceł; 4) zatwierdzenie trzech jarmarków i dodanie czwartego jarmarku na święto Oczyszczenia NMP; 5) nakaz dla kupców oraz innych osób jadących do Węgier, aby udawały się tam i z powrotem tylko przez Tarnów[32]. W 1581 r. Konstanty Wasyl Ostrogski wydał w Ostrogu pierwszy przywilej dla Żydów tarnowskich, w którym wyjął ich spod prawa miejskiego oraz zagwarantował nietykalność bożnicy i kirchołu (cmentarza). Dokument ten zawiera pierwsze wzmianki o cmentarzu żydowskim i synagodze w Tarnowie[33]. W czasach kiedy Tarnów był własnością Konstantego Wasyla Ostrogskiego problemem stały się nadużycia dokonywane przez mianowanych przez niego starostów. Niedługo po 1587 r. uposażył on swojego syna Janusza i polecił mu zawiadywanie Tarnowem. Pod koniec XVI wieku Ostrogscy sprowadzili do Tarnowa Szkotów, którzy znajdowali się początkowo wśród ich służby. W XVII wieku Szkoci stanowili już najliczniejszą niepolską grupę narodowościową wśród mieszczan tarnowskich. Większość ze Szkotów była kramarzami, ale byli wśród nich też kupcy prowadzący interesy na dużą skalę. W XVII w. byli oni najbardziej aktywną gospodarczo częścią mieszkańców Tarnowa. Przybysze ze Szkocji byli wyznania protestanckiego. Zmarłych Szkoci chowali na cmentarzu w ogrodzie Nikelsonów (w pobliżu ul. S. Staszica) zlikwidowanym w 1737 r.[34]. W 1597 r. konsekrowany został kościół pw. Trójcy Przenajświętszej na Terlikówce (od 1994 parafialny). W wieku XVI nie odnotowano w Tarnowie większych pożarów. Zarazy dotykały ludność Tarnowa w 1516 i 1572 r. W 1603 r. bracia Janusz i Aleksander Ostrogscy przy pośrednictwie ojca Konstantego dokonali podziału Hrabstwa Tarnowskiego potwierdzonego w Trybunale Lubelskim. Tarnów, miasto i zamek, podzielono na dwie równe części. Ponieważ Aleksander zmarł jeszcze w tym samym roku majątek trzeba było znowu podzielić pomiędzy Janusza a dzieci Aleksandra. Od tej pory część Tarnowa należącą do Janusza i jego spadkobierców nazywano „książęcą”, zaś część stanowiącą własność spadkobierców Aleksandra z czasem zaczęto określać jako „zamoyską”. Podział ten wpłynął negatywnie na rozwój miasta[35].

W XVIII stuleciu, po pierwszym rozbiorze, Tarnów stał się częścią monarchii habsburskiej (Królestwo Galicji i Lodomerii). Paradoksalnie dzięki temu utworzono w Tarnowie biskupstwo, gdyż dotychczas pobliskie tereny podlegały biskupowi krakowskiemu, a Kraków znacznie później stał się na dobre częścią Cesarstwa Austriackiego. W lutym 1856 r. Tarnów znalazł się przy trasie kolei żelaznej (2-torowa linia kolejowa Kraków-Dębica), co sprzyjało szybszemu rozwojowi miasta. W okresie międzywojennym w pobliskich Mościcach (obecnie dzielnica Tarnowa) zbudowano zakłady produkujące nawozy azotowe. Ich dyrektorem był m.in. znany na arenie ogólnokrajowej działacz polityczny Eugeniusz Kwiatkowski.

Tarnów był pierwszym wolnym miastem w Polsce porozbiorowej. Został wyzwolony z 30 na 31 października 1918 r.[36]

W sierpniu 1920 r. do Tarnowa przybył rząd Ukraińskiej Republiki Ludowej na czele z Atamanem Symonem Petlurą. Swoją siedzibę rząd miał w hotelu Bristol przy ul. Krakowskiej 9. Dziś na tym budynku można zobaczyć tablicę upamiętniającą to wydarzenie. W okresie dwudziestolecia międzywojennego w Tarnowie mieszkało około 300 Ukraińców. Wydawali oni własne gazety, powoływali za zgodą polskich władz szkoły, działali charytatywnie, założyli także Związek Ukrainek, czy związek kombatantów.

28 sierpnia 1939 r. na dworcu głównym w Tarnowie doszło do zamachu bombowego zorganizowanego przez niemieckich nazistów[37]. W czasie II wojny światowej stąd wyruszył pierwszy transport do obozu koncentracyjnego Auschwitz w Oświęcimiu. W czasie wojny miasto straciło znaczną część swoich mieszkańców, którą stanowiła ludność pochodzenia żydowskiego (przed wojną Żydzi stanowili 45% mieszkańców).

18 stycznia 1945 r. Tarnów został zajęty przez wojska radzieckie[38].

W 1975 r. Tarnów w ramach reformy administracji (powołano 49 województw z 17 wówczas istniejących) został stolicą województwa, by w 1999 r. ponownie stać się miastem powiatowym.

Obecnym prezydentem Tarnowa jest Roman Ciepiela.



    Liczba ludności Tarnowa na przestrzeni ostatnich 5 stuleci
   

Największą populację Tarnów odnotował w 1996 r. – według danych GUS 122 359 mieszkańców[39].

Architektura[edytuj | edytuj kod]

Tarnow - mural na rogu ul. Basztowej i Walowej
Tarnow - mural na rogu ul. Basztowej i Walowej
Widok z tarnowskiej wieży ratuszowej
Widok z tarnowskiej wieży ratuszowej
Herb miasta
Tarnowski Ratusz
Rynek z katedrą w tle
Zachowana bima starej synagogi
Pomnik gen.Józefa Bema przy ul. Wałowej
Plac Kazimierza Wielkiego
Ulica Krakowska i plac Jana III Sobieskiego
Ul. Wałowa – deptak
Ulica Krakowska, widok na południowy zachód. Po lewej budynek dawnego CK Starostwa, przed nim pl. Jana III Sobieskiego, w perspektywie wieże kościoła Świętej Rodziny (Misjonarzy)

Zabytki[edytuj | edytuj kod]

  • Zabudowa rynku Starego Miasta (zachowany średniowieczny układ urbanistyczny, kamienice głównie XIX-wieczne, kilka renesansowych)
  • Ratusz (poł. XIV w.)

Kościoły zabytkowe[edytuj | edytuj kod]

Urbanistyka[edytuj | edytuj kod]

Place i skwery[edytuj | edytuj kod]

  • pl. Gen. Józefa Bema
  • pl. Bohaterów Getta
  • pl. Drzewny
  • pl. Dworcowy
  • pl. Jana Pawła II
  • pl. Katedralny
  • pl. Kazimierza Wielkiego
  • pl. Tadeusza Kościuszki
  • pl. Stanisława Kubińskiego
  • pl. Franciszka Morawskiego
  • pl. Ofiar Katynia
  • pl. Ofiar Stalinizmu
  • pl. Jerzego Popiełuszki
  • pl. Rybny
  • pl. Henryka Sienkiewicza
  • pl. Jana III Sobieskiego
  • pl. Sprawiedliwości
  • pl. Więźniów KL Auschwitz
  • pl. 5 Pułku Strzelców Konnych
  • skw. Olgierda Kokocińskiego
  • skw. Andrzeja Małkowskiego
  • skw. Sándora Petőfiego
  • skw. Anieli i Józefa Piszów
  • skw. Alicji i Jana Preiss
  • skw. Starej Synagogi
  • skw. Józefa Starkla
  • skw. Unii Europejskiej
  • Zakątek Króla Władysława Łokietka

Zieleń miejska[edytuj | edytuj kod]

Parki[edytuj | edytuj kod]

  • Park Strzelecki
  • Park Sanguszków
  • Park Piaskówka
  • Park im. Eugeniusza Kwiatkowskiego
  • Park im. Wincentego Muchy
  • Park na os. Westerplatte
  • Park na os. Legionów Henryka Dąbrowskiego
  • Park w Zbylitowskiej Górze
  • Planty im. Józefa Jakubowskiego
  • Miejski Park Kultury i Wypoczynku na Górze św. Marcina

Inne tereny zielone[edytuj | edytuj kod]

  • Kantoria
  • Lasek "Lipie"
  • Las "Sośnina"
  • Lasek Chyszowski
  • Rezerwat przyrody Debrza
  • Aleja lipowa wzdłuż ul. Obrońców Lwowa (pomnik przyrody)
  • Krzyskie stawy

Podział administracyjny[edytuj | edytuj kod]

Dzielnice Tarnowa[edytuj | edytuj kod]

Osiedla w Tarnowie[edytuj | edytuj kod]

Miasto dzieli się na 16 osiedli, stanowiących jednostki pomocnicze Gminy Miasta Tarnowa. W obecnej kadencji działa 13 Rad osiedli[40].
Podział na osiedla (w nawiasach liczba mieszkańców)[41]:

Aglomeracja tarnowska[edytuj | edytuj kod]

Gęsto zaludniony obszar wokół miasta Tarnowa o łącznej liczbie ludności ok 269 000 mieszkańców[42] Wyróżniamy następujące definicje:

Geograficzna Gęsto zabudowany teren wokół miasta Tarnowa o wyraźnie miejsko-podmiejskim charakterze zabudowy. Wyróżnia się ok. 170 tys. trzon o zwartej miejskiej zabudowie na obszarze Tarnowa, Zbylitowskiej Góry, Zgłobic, Koszyc, Rzuchowej, Woli Rzędzińskiej, Wałek, Brzozówki, Ostrowa, Wierzchosławic, Kępy Bogumiłowickiej, Gosławic, Błonia. 2 strefa to strefa przedmieść, zdominowana przez mniej gęstą zabudowę jednorodzinną, na którą składają się pozostałe, silnie zurbanizowane obszary sąsiadujących z Tarnowem gmin, razem z trzonem tworzy obszar zamieszkany przez ok. 269 tys. osób[42] Tę definicję przyjmuje się w wersji eksperckiej KZPK do 2030 roku.

Administracyjna W kwietniu 2009 roku Tarnów i pobliskie gminy porozumiały się co do utworzenia ścisłego związku międzygminego "Aglomeracja Tarnowska" w którego skład miałby wejść Tarnów oraz 12 pobliskich gmin, aglomeracja w granicach liczyć będzie 312 tys. mieszkańców, z czego ok. 160 tys. to ludność miejska. Do zadań aglomeracji należeć będą między innymi wspólne planowanie przestrzenne, tworzenie obszarów inwestycyjnych, wspólna polityka edukacyjna, wspólna gospodarka odpadowo-ściekowa, stworzenie komunikacji aglomeracyjnej (prawdopodobnie na bazie ZKM Tarnów) oraz wprowadzenie tzw. "biletów aglomeracyjnych".

'Historia aglomeracji' W 1998 r. Tarnów wraz z otaczającymi go gminami zawarł tzw. "porozumienie wierzchosławickie", które nazwać można zaczątkiem aglomeracji. Gminy porozumienia prowadzą wspólne przedsięwzięcia i projekty jak np. wspólna gospodarka odpadowa. Należą do niego gminy: miasto Tarnów, Radłów, Wierzchosławice, Wojnicz, Żabno, Ryglice, Pleśna, Lisia Góra oraz gmina wiejska Tarnów. W listopadzie 2006 r., decyzją wojewody małopolskiego (zgodnie z ustawą o gospodarce wodno-ściekowej), została utworzona aglomeracja "Tarnów", w której skład weszły Tarnów, Wojnicz, Żabno, Skrzyszów, Lisia Góra, Wierzchosławice, oraz ościenne miejscowości, będące użytkownikami Tarnowskiej oczyszczalni ścieków[43]. Na mocy uchwały gminy aglomeracji prowadzą wspólną gospodarkę odpadami oraz wodno-ściekową W tym samym czasie zarząd województwa stworzył nowy plan zagospodarowania przestrzennego w którym pojawił się "Tarnowski obszar podmiejski" którego granice mniej więcej pokrywają się z granicami obecnie tworzonej aglomeracji (bez kilku gmin).

Gospodarka[edytuj | edytuj kod]

ul. Nowodąbrowska
Zabytkowy budynek zbiornika wody z 1910
Toroidalny zbiornik wody w pobliżu osiedli mieszkaniowych "Bania"

Tarnów jest ośrodkiem przemysłowym z dominującym przemysłem chemicznym (Zakłady Azotowe w Tarnowie-Mościcach S.A., Becker Farby Przemysłowe Sp. z o.o., Summit Packaging Polska Sp. z o.o.), maszynowym (Zakłady Mechaniczne Tarnów, Ośrodek Badawczo-Rozwojowy Sprzętu Mechanicznego Sp. z o.o., Fabryka Silników Elektrycznych "Tamel", Lenze Tarnów Sp. z o.o., Fabryka Maszyn Tarnów), spożywczym (Zakłady Mięsne "Mięstar" wchodzące w skład Grupy Sokołów, Zakłady Mleczarskie "Mlektar", Zakłady Przemysłu Chłodniczego "Fritar"), materiałów budowlanych (największa w kraju cegielnia: Leier Polska S.A., Bruk-Bet), włókienniczym (Spółdzielnia "Tarnowska Odzież", Tarnospin, Tarkonfex), szklarskim (Huta Szkła Gospodarczego Tarnów wchodząca w skład Grupy Krosno S.A). W mieście istnieją liczne hurtownie, składy materiałów budowlanych, sklepy. W Tarnowie działa Centrum Logistyczne firmy TC Dębica/Goodyear oraz centrum przeładunkowo-magazynowe do obsługi transportu kołowego firmy DHL. Dodatkowo w graniczącej z miastem Brzozówce działa centrum dystrybucyjne firmy Lidl, które obsługuje sklepy w Polsce południowo-wschodniej[44].

Izba Przemysłowo Handlowa w Tarnowie[edytuj | edytuj kod]

Izba Przemysłowo-Handlowa w Tarnowie działa od 1992 roku jako Samorząd Gospodarczy, który na zasadzie dobrowolności zrzesza podmioty gospodarcze z regionu byłego województwa tarnowskiego. Do Izby należą przede wszystkim małe i średnie firmy, prowadzące działalność gospodarczą w sferze produkcji, handlu i usług. Izba posiada osobowość prawną i działa na podstawie Ustawy o izbach gospodarczych oraz w oparciu o uchwalony przez członków Izby Statut. Przynależność do Izby jest dobrowolna, a jej Członkami mogą być wszystkie podmioty gospodarcze prowadzące działalność gospodarczą. Do zadań Izby należy w szczególności: reprezentowanie interesów firm członkowskich; promowanie gospodarki regionu tarnowskiego; kształcenie zawodowe poprzez organizowanie szkoleń, kursów; rozpowszechnianie informacji gospodarczej; kojarzenie podmiotów gospodarczych; wydawanie katalogów, organizowanie targów, konkursów i misji gospodarczych.

Tarnowski Klaster Przemysłowy[edytuj | edytuj kod]

Tarnowski Klaster Przemysłowy S.A. zarządzał, w trakcie swojej działalności, terenem o powierzchni ok. 61 hektarów, skupionym w czterech parkach przemysłowych. 44 hektary są włączone w granice Specjalnej Stefy Ekonomicznej w Krakowie – Podstrefa w Tarnowie (TKP S.A. administruje nimi na mocy porozumienia z Krakowskim Parkiem Technologicznym Sp. z o.o.). Obecnie Spółka ma do zaoferowania obszar o powierzchni blisko 30 ha, prowadzone są prace zmierzające do pozyskania i przygotowania kolejnych terenów pod inwestycje.

Celem Spółki jest tworzenie warunków do wszechstronnego rozwoju gospodarczego regionu oraz tworzenia miejsc pracy, w szczególności poprzez wdrożenie i realizację projektu Tarnowskiego Regionalnego Parku Przemysłowego, zmierzającego do stworzenia zgodnego ze standardami Unii Europejskiej, atrakcyjnego obszaru prowadzenia działalności gospodarczej i inwestowania. Jednym z narzędzi prowadzących do realizacji misji jest konsolidacja administracji wszystkich terenów inwestycyjnych w mieście oraz subregionie tarnowskim. Równocześnie Spółka wspiera małe i średnie przedsiębiorstwa służąc bezpłatnym doradztwem technicznym i prawnym oraz poszukując partnerów do współpracy, w tym zleceń od większych firm krajowych i zagranicznych. Klaster promuje również drobną przedsiębiorczość – docierając z informacjami o firmach do potencjalnych partnerów.

Tarnowski Klaster Przemysłowy S.A. został założony w 1999 roku. Pomysł powołania oparty był na klasycznej definicji klastera przemysłowego. Za wzorzec posłużył kilkudziesięcioletni francuski klaster przemysłowy „Plastic Vallee” w regionie Rhone-Alpes. Projekt zainicjował list intencyjny podpisany 2 czerwca 1998 przez ówczesnego wojewodę tarnowskiego oraz miasto Tarnów, Zakłady Azotowe w Tarnowie-Mościcach i Zakłady Mechaniczne „Tarnów”. W maju 1999 roku podpisano akt notarialny powołujący do życia Spółkę Akcyjną Tarnowski Klaster Przemysłowy „Plastikowa Dolina”. Wśród 34 akcjonariuszy znalazły się m.in.: gmina miasta Tarnowa (jako akcjonariusz większościowy), gminy byłego województwa tarnowskiego, Zakłady Azotowe w Tarnowie-Mościcach S.A., Zakłady Mechaniczne „Tarnów” S.A., Izba Przemysłowo-Handlowa w Tarnowie, a także Izba Rzemieślnicza oraz Małej i Średniej Przedsiębiorczości.

Spółka została powołana do tworzenia warunków, które zachęcą przedsiębiorstwa z branży tworzyw sztucznych do lokalizacji przedsięwzięć produkcyjnych w Tarnowie, pozwalając im na dynamiczny rozwój poprzez wykorzystanie mocnych stron lokalnej gospodarki i systemu lokalnych ulg podatkowych oraz bliskość Zakładów Azotowych w Tarnowie-Mościcach. Zmieniająca się sytuacja rynkowa wymusiła odejście od idei skupiającej się wyłącznie na branży chemicznej – rozszerzono ofertę na wszystkie przedsiębiorstwa bazujące na nowoczesności i innowacyjności.

W pierwszych dwóch latach funkcjonowania spółki skupiono się głównie na promocji projektu i działaniach zmierzających do pozyskania terenów niezabudowanych, przeznaczonych w perspektywie do przekształcenia w atrakcyjne inwestycyjnie obszary przemysłowe. Miały one stanowić miejsce lokalizacji nowych przedsięwzięć produkcyjnych.

W roku 2001 nastąpiło podwyższenie kapitału akcyjnego Spółki. Wszystkie nowe akcje objęła gmina miasta Tarnowa, która wniosła wówczas aportem nieruchomość niezabudowaną o powierzchni 21,403 ha (Park Przemysłowy „Czysta I”). W sierpniu 2001 teren ten objęto statusem specjalnej strefy ekonomicznej (podstrefa Specjalnej Strefy Ekonomicznej w Krakowie). Rok później przeprowadzono procedurę wyłączenia gruntu z produkcji rolnej i wprowadzenia zmian w miejscowym planie ogólnym zagospodarowania przestrzennego. Wykonano pełne uzbrojenie terenu (działanie współfinansowane z Kontraktu Wojewódzkiego dla Województwa Małopolskiego na lata 2001-2002 oraz przez lokalnych dostawców mediów). W tym samym roku nastąpiło kolejne podwyższenie kapitału akcyjnego Spółki.

W roku 2003 skorzystano z dodatkowego naboru wniosków w ramach Kontraktu Wojewódzkiego dla Województwa Małopolskiego na lata 2001-2003 i uzyskano dofinansowanie zadania: „Budowa dróg dojazdowych na terenie parku przemysłowego przy ul. Czystej i Kardynała Wyszyńskiego”. Jego realizacja umożliwiła dostęp do działek przemysłowych położonych wewnątrz terenu Parku Przemysłowego „Czysta I”. Równocześnie podpisane zostały pierwsze umowy przeniesienia własności działek i wydano pierwsze zezwolenia na działalność w specjalnej strefie ekonomicznej.

Rok 2004 przyniósł kolejną zmianę granic Specjalnej Strefy Ekonomicznej w Krakowie Podstrefa w Tarnowie. Rozszerzono ją na tereny położone w Tarnowie-Chyszowie, o łącznej powierzchni ok. 19,5 ha. Stworzyły one park przemysłowy „Czysta II”, który rok później został wniesiony przez Gminę Miasta Tarnowa aportem do Tarnowskiego Klastera Przemysłowego S.A. W czerwcu 2004, z inicjatywy Zarządu Spółki, Zakładów Azotowych w Tarnowie-Mościcach oraz prezydenta Tarnowa podpisano porozumienie w sprawie utworzenia Tarnowskiego Regionalnego Parku Przemysłowego (sygnatariuszem porozumienia była także Tarnowska Grupowa Oczyszczalnia Ścieków sp. z o.o.). Tarnowski Klaster Przemysłowy został wskazany jako podmiot zarządzający projektem. Trzy miesiące po parafowaniu umowy TKP złożył wniosek o dofinansowanie opracowania studium wykonalności Tarnowskiego Regionalnego Parku Przemysłowego z Sektorowego Programu Operacyjnego Wzrost Konkurencyjności Przedsiębiorstw na lata 2004-2006. Wdrażająca program Agencja Rozwoju Przemysłu S.A. zaopiniowała go pozytywnie. W roku 2005 nastąpiło kolejne powiększenie kapitału Tarnowskiego Klastera Przemysłowego. Gmina Miasta Tarnowa wniosła do Spółki aportem wspomniany wyżej park „Czysta II” oraz teren przejęty od Zakładów Mechanicznych „Tarnów”. Na tym ostatnim utworzono blisko 10-hektarowy Park Przemysłowy „Mechaniczne”, który trzy lata później został włączony do specjalnej strefy ekonomicznej.

W marcu 2009 roku tereny oferowane przez Tarnowski Klaster Przemysłowy S.A. powiększyły się o ponad 21 hektarów, wartości ponad 10,5 mln złotych, wniesionych aportem przez Gminę Miasta Tarnowa. Pozwoliło to na powiększenie Parku Przemysłowego „Mechaniczne” do blisko 20 hektarów i utworzenie Parku Przemysłowego „Kryształowy” o powierzchni 11,5 ha (część ma status specjalnej strefy ekonomicznej). Oprócz terenów Tarnowski Klaster Przemysłowy S.A. dysponuje obiektami kubaturowymi o łącznej powierzchni przekraczającej 33 tys. m².

Plany na najbliższą przyszłość zakładają powołanie Stefy Aktywności Gospodarczej „Mechaniczne” (powierzchnia ponad 40 ha), zagospodarowanie Parku Przemysłowego „Kryształowy”, z wykorzystaniem jego części na inwestycje związane z tzw. „przemysłem czasu wolnego” oraz utworzenie Parku Przemysłowego „Czysta III”. Część klastera jest objęta specjalną strefą ekonomiczną (podstrefa SSE w Krakowie). W skład TKP S.A. wchodzą:

  • Tarnowski Regionalny Park Przemysłowy
  • Park Przemysłowy "Czysta I" i "Czysta II"
  • Park Przemysłowy "Mechaniczne"
  • Zielony Park Przemysłowy "Kryształowy".

Gazownictwo[edytuj | edytuj kod]

Tarnów jest ważnym ośrodkiem gazowniczym w południowo-wschodniej Polsce. Rocznie przepływa przez miasto około 6,5 miliarda metrów sześciennych gazu. Stanowi to niemal połowę gazu zużywanego w Polsce. Znajdują się tutaj siedziby trzech państwowych spółek działających w branży gazowniczej:

  • Operator Gazociągów Przesyłowych GAZ-SYSTEM S.A. Oddział w Tarnowie. Swoim zasięgiem obejmuje cztery województwa: małopolskie, podkarpackie. świętokrzyskie oraz lubelskie.
  • Polska Spółka Gazownictwa – Oddział w Tarnowie – spółka strategiczna PGNiG. Zajmuje się obsługą techniczną oraz dystrybucją gazu. Obejmuje swoim zasięgiem cztery województwa: małopolskie, podkarpackie, świętokrzyskie oraz lubelskie. W skład PSG wchodzi siedem oddziałów gazowniczych działających na terenie ww. województw.
  • Karpacki Oddział Obrotu Gazem – wchodzi w skład PGNiG. Zajmuje się obsługą handlową klientów PGNiG dotyczącą sprzedaży gazu. W skład KOOG wchodzi osiem gazowni działających na terenie województw: małopolskiego, podkarpackiego, świętokrzyskiego oraz lubelskiego. Gazownia Tarnowska pełni rolę gazowni koordynującej działania pozostałych siedmiu zakładów.

W Tarnowie funkcjonują centra: księgowe, informatyczne oraz zarządzania personelem spółki PGNiG Technologie z siedzibą w Warszawie[45].

Energia elektryczna[edytuj | edytuj kod]

W Tarnowie znajduje się oddział spółki Tauron Dystrybucja (operator systemu dystrybucyjnego)[46] oraz rejon obsługi klientów spółki Tauron Obsługa Klienta (sprzedaż energii elektrycznej)[47]. Obydwie struktury obejmują swoim zasięgiem teren dawnego województwa tarnowskiego.

Handel[edytuj | edytuj kod]

W mieście funkcjonują 2 galerie handlowe, 2 centra handlowe, 6 domów handlowych, 2 hipermarkety oraz znaczna liczba supermarketów i dyskontów spożywczych.

Galerie handlowe[edytuj | edytuj kod]

Galerie działające:

Baza noclegowa[edytuj | edytuj kod]

W mieście znajduje się 1 hotel 4-gwiazdkowy, 4 hotele 3-gwiazdkowe[48] oraz 2 domy studenta[49]. Na Górze świętego Marcina znajdują się noclegi (kwatery prywatne) Leliwa.

Organizacje wsparcia biznesowego[edytuj | edytuj kod]

Tarnowska Loża Biznesu jest wiodącą Tarnowską organizacją wsparcia biznesowego. Jej celem jest krzewienie postaw przedsiębiorczych i wsparcie (materialne i niematerialne) jej członków.

Transport[edytuj | edytuj kod]

Komunikacja miejska[edytuj | edytuj kod]

Pętla autobusowa w Mościcach
Dworzec PKS
 Osobny artykuł: Komunikacja Miejska w Tarnowie.

W Tarnowie funkcjonuje 28 linii autobusowych (w tym jedna nocna, kursująca wyłącznie w okresie wakacji), podlegające Tarnowskiemu Organizatorowi Komunalnemu w Tarnowie. W mieście prawie wszędzie (oprócz ścisłego Starego Miasta) można dojechać autobusem, dzięki dobremu rozmieszczeniu tras.

Tranzyt drogowy[edytuj | edytuj kod]

Do Tarnowa od granicy z Niemcami dobiega autostrada A4: JędrzychowiceLegnicaWrocławGliwiceKatowiceChrzanówKrakówTarnówRzeszów

W Tarnowie krzyżują się drogi krajowe:

Kolej[edytuj | edytuj kod]

Początki kolei w Tarnowie sięgają zimy 1856 r., kiedy to ukończono i uruchomiono dwutorowy szlak kolejowy KrakówDębica w ramach budowanej linii kolejowej KrakówLwów. Budynek dworca głównego jest obiektem zabytkowym. Powstał na wzór dworca we Lwowie w 1906 r. Od grudnia 2010 r. w budynku dworca głównego działa jedyna w Polsce galeria sztuki współczesnej usytuowana właśnie w takim miejscu (Biuro Wystaw Artystycznych – Galeria Miejska w Tarnowie).

W Tarnowie istnieją dwie stacje, na których zatrzymują się pociągi pasażerskie – Tarnów oraz Tarnów Mościce. Wraz z zatrzymaniem ruchu pasażerskiego na linii kolejowej 115 do Szczucina w 2000 r., nieczynne stały się przystanki Tarnów Północny i Tarnów Klikowa.Nieczynny jest również przystanek osobowy Tarnów Południowy na linii kolejowej 96 do Leluchowa. Istnieją także dwie stacje towarowe – Tarnów Filia i stacja towarowa Zakładów Azotowych Mościce Azoty.

Dworzec główny jest stacją węzłową – tutaj spotykają się 4 szlaki kolejowe:

Tarnowskie tramwaje[edytuj | edytuj kod]

Autobus Mercedes Cito stylizowany na przedwojenny tramwaj
 Osobny artykuł: Tramwaje w Tarnowie.

W latach 1911-1942 działał w Tarnowie system komunikacji tramwajowej. Trasa wiodła od ulicy Burtniczej, poprzez Lwowską, Wałową, Krakowską, aż do dworca kolejowego Tarnów. Długość linii wynosiła 2580 m. W 1927 roku tramwaj przewiózł ponad 1,2 mln pasażerów[50].

Tramwaje w Tarnowie zlikwidowane zostały przez okupacyjne władze niemieckie w 1942 r.

Komunikacja lotnicza[edytuj | edytuj kod]

W Tarnowie znajduje się lądowisko Aeroklubu Ziemi Tarnowskiej posiadające trawiasty pas startowy o długości ok. 500 m. Ponadto w położonym 38 km na północny wschód Mielcu znajduje się port lotniczy Mielec (Port Lotniczy Tarnów/Tarnobrzeg) wykorzystywany przez miejscowy aeroklub oraz PZL Mielec.

Najbliższymi portami lotniczymi wykonującymi połączenia regularne są: port lotniczy Kraków-Balice i port lotniczy Rzeszów-Jasionka.

Obecnie miasto planuje budowę małego, krajowego portu lotniczego z pasem startowym o wymiarach 1300 m długości i 30 m szerokości, umożliwiającego lądowanie samolotów do 50 osób[51]. Powstanie lotniska na terenie miasta zostało zapisane w Strategii Rozwoju Miasta – Tarnów 2020. Politechnika Rzeszowska przygotowuje studium, mające na celu określenie m.in. przydatności proponowanych lokalizacji oraz formy prawnej inwestycji[52].

W 1994 oddano do użytku sanitarne lądowisko, które w 2011 zostało zmodernizowane.

Edukacja[edytuj | edytuj kod]

W Tarnowie funkcjonują liczne placówki oświatowe, w tym: 30 przedszkoli, 20 szkół podstawowych, 15 gimnazjów (w tym 10 w Zespołach Szkół), 17 liceów ogólnokształcących (w tym 10 w Zespołach Szkół), 38 szkół zawodowych (technika, licea profilowane i zasadnicze szkoły zawodowe), zespoły szkół artystycznych: Zespół Szkół Muzycznych (I i II stopnia) oraz Zespół Szkół Plastycznych, 8 szkół wyższych. Ponadto istnieje szereg szkół policealnych, jak również placówki oświatowe innego typu (centra kultury, punkty kursów językowych itp.) Ważna instytucją działająca w Tarnowie jest Otwarte Centrum Egzaminacyjne University of Cambridge Esol Examinations[53]. Liceum Ogólnokształcące nr 2 im. Hetmana Jana Tarnowskiego w ZSO nr 2 w Tarnowie jest jedyną publiczną szkołą w woj. małopolskim z możliwością zdawania matury międzynarodowej[54].

Szkoły wyższe[edytuj | edytuj kod]

Inne[edytuj | edytuj kod]

  • Małopolskie Centrum Doskonalenia Nauczycieli – Ośrodek Doskonalenia Nauczycieli w Tarnowie
  • Cambridge ESOL Polska – Otwarte Centrum Egzaminacyjne
  • Ośrodek Egzaminujący CELI

Kultura[edytuj | edytuj kod]

Tygiel Kultury – Strefa Żywiołów na tarnowskim Rynku
Muzeum Okręgowe w Tarnowie
Centrum Sztuki Mościce w nocy

Teatry[edytuj | edytuj kod]

Co roku w Tarnowie odbywa się Ogólnopolski Festiwal Komedii Teatralnej "TALIA"[55].

Muzea[edytuj | edytuj kod]

  • Muzeum Diecezjalne w Tarnowie (najstarsze muzeum diecezjalne w Polsce)
  • Muzeum Okręgowe (w zbiorach znajdują się 22 fragmenty Panoramy siedmiogrodzkiej, powstałej pod kierunkiem i z udziałem Jana Styki)
  • Ratusz (oddział Muzeum Okręgowego)
  • Muzeum Etnograficzne (oddział Muzeum Okręgowego, jedyna w Polsce stała wystawa poświęcona kulturze Romów: wozy z taborów, stroje, instrumenty, wyroby rzemiosła itp., istniejąca od 1979 r.).

Kina[edytuj | edytuj kod]

Co roku odbywa się w Tarnowie drugi najstarszy w Polsce festiwal filmowy, czyli "Tarnowska Nagroda Filmowa".

  • Kino "Marzenie" 3D (przy ulicy Stanisława Staszica)
  • Kino "Millennium" (2 sale) 3D (przy ulicy Traugutta w Mościcach)

Galerie i stowarzyszenia kulturalne[edytuj | edytuj kod]

  • Biuro Wystaw Artystycznych – Galeria Miejska w Tarnowie. Instytucja Kultury Miasta Tarnowa
  • Galeria Sztuki "Hortar"
  • Galeria "Sztyler"
  • Tarnowskie Centrum Kultury. Instytucja Kultury Miasta Tarnowa
  • Centrum Sztuki Mościce. Instytucja Kultury Województwa Małopolskiego
  • Pałac Młodzieży
  • Tarnowskie Towarzystwo Fotograficzne
  • Związek Polskich Artystów Plastyków Okręg Tarnowski[57]
  • Tarnowskie Towarzystwo Przyjaciół Węgier
  • Towarzystwo Miłośników Lwowa i Kresów Południowo-Wschodnich
  • Towarzystwo Literackie im. A. Mickiewicza – oddział w Tarnowie
  • Tarnowskie Towarzystwo Kulturalne
  • Tarnowska Fundacja Kultury
  • Stowarzyszenie Teatr Nie Teraz
  • Klub Inteligencji Katolickiej
  • Tarnowski Uniwersytet Trzeciego Wieku (TUTW), projekt Fundacji "Kromka Chleba". Funkcjonuje od 2006 roku.
  • Stowarzyszenie Uniwersytet Trzeciego Wieku przy Małopolskiej Wyższej Szkole Ekonomicznej
  • Oddział Tarnowski Stowarzyszenia Autorów Polskich
  • Małopolskie Forum Współpracy z Polonią
  • Stowarzyszenie Media Polanie

Muzyka[edytuj | edytuj kod]

Biblioteki[edytuj | edytuj kod]

  • Miejska Biblioteka Publiczna (z filiami)
  • Biblioteka Pedagogiczna
  • Biblioteka Ekologiczna przy Delegaturze Wojewódzkiego Inspektoratu Ochrony Środowiska

Media[edytuj | edytuj kod]

W Tarnowie działa kilka lokalnych pism i oddziały ogólnopolskich i wojewódzkich gazet, działają także stacje radiowe i telewizja miejska. Gazety i pisma:

Radio:

Rozgłośnie lokalne i regionalne posiadające siedzibę bądź redakcję w Tarnowie:

Pozostałe rozgłośnie regionalne informujące o wydarzeniach w Tarnowie:

Rozgłośnie internetowe:

  • Radio Lumen (Tarnów – Mościce)[59]
  • RDN Religia
  • Internetowe Radio Tarnów

Telewizja:

Sport[edytuj | edytuj kod]

 Osobny artykuł: Sport w Tarnowie.

Tarnów jest ośrodkiem sportu żużlowego (Unia Tarnów, wicemistrzostwo Polski w 1994 r., mistrzostwo Polski w 2004, 2005, 2012 r.) a także wspinaczki sportowej. Rozwija się tu również piłka nożna, piłka ręczna, karate kyokushin, judo, boks, muay thai, pływanie, kung-fu, speedrower i inne dyscypliny.

Bezpieczeństwo[edytuj | edytuj kod]

Opieka zdrowotna[edytuj | edytuj kod]

Do najważniejszych zakładów opieki zdrowotnej w mieście należą:

  • Szpital Wojewódzki im. św. Łukasza
  • Specjalistyczny Szpital im. Edwarda Szczeklika
  • CenterMed – Ogólnopolska Grupa Medyczna
  • Zespół Przychodni Specjalistycznych
  • Mościckie Centrum Medyczne
  • Zakład Opieki Zdrowotnej MSWiA

Ratownictwo medyczne[edytuj | edytuj kod]

W Tarnowie funkcjonuje skoncentrowana dyspozytornia nr 2 dla wschodniej i południowej części Województwa Małopolskiego. Dyspozytornia nr 1 zlokalizowana jest w Krakowie[60].

Powiatowa Stacja Pogotowia Ratunkowego w Tarnowie – Aleja Matki Bożej Fatimskiej 2.[61]

Na terenie Miasta funkcjonują filie:

  • Fatimska (1 zespół specjalistyczny oraz 3 zespoły podstawowe, z czego 2 po 12 godzin na dobę)
  • Mościce (zespół Specjalistyczny)
  • Błonie (zespół Podstawowy).

Pozostałe filie wyjazdowe:

  • Tuchów (zespół Specjalistyczny)
  • Wojnicz (zespół Podstawowy)
  • Żabno (zespół Podstawowy)
  • Gromnik (zespół Podstawowy)
  • Szerzyny (zespół Podstawowy).
  • Zakliczyn (zespół Podstawowy 12 godzin na dobę)[62].

Pożarnictwo[edytuj | edytuj kod]

W Tarnowie znajduje się Komenda Miejska Państwowej Straży Pożarnej, w strukturach której funkcjonują dwie jednostki ratowniczo-gaśnicze:

  • JRG 1 (ul. Klikowska 39)
  • JRG 2 (ul. Błonie 2A)

W Tarnowie działają również dwie jednostki Ochotniczej Straży Pożarnej:

  • OSP Tarnów – Rzędzin
  • OSP Tarnów – Mościce (nie uczestniczy w akcjach ratowniczo-gaśniczych).
  • Zarząd Powiatowy Związku Ochotniczych Straży Pożarnych w Tarnowie (ul. Klikowska 39)[63]

Ratownictwo Chemiczne[edytuj | edytuj kod]

W Tarnowie funkcjonuje Ośrodek Regionalny (Jednostka Ratownictwa Chemicznego) Systemu Pomocy w Transporcie Materiałów Niebezpiecznych (SPOT).

Na bazie JRG 1 powołana została Specjalistyczna Grupa Ratownictwa Chemiczno-Ekologicznego "TARNÓW 1" włączona do Centralnego Odwodu Operacyjnego Komendanta Głównego PSP.

Policja[edytuj | edytuj kod]

W Tarnowie znajduje się Komenda Miejska Policji, w strukturach której działa sześć komisariatów:

  • Komisariat Policji Tarnów – Centrum
  • Komisariat Policji Tarnów – Zachód
  • Komisariat Policji Tuchów
  • Komisariat Policji Żabno
  • Komisariat Policji Ciężkowice
  • Komisariat Policji Wojnicz

W strukturze Komendy Miejskiej Policji funkcjonuje również jednostka antyterrorystyczna (Nieetatowy Zespół Realizacyjny) oraz sekcja policji autostradowej[64].

Straż Graniczna[edytuj | edytuj kod]

W Tarnowie funkcjonuje placówka Karpackiego Oddziału Straży Granicznej.

Wymiar sprawiedliwości[edytuj | edytuj kod]

W Tarnowie swoje siedziby mają:

  • Prokuratura Okręgowa
  • Prokuratura Rejonowa
  • Sąd Okręgowy
  • Sąd Rejonowy
  • Samorządowe Kolegium Odwoławcze

System penitencjarny[edytuj | edytuj kod]

W Tarnowie funkcjonują dwa zakłady karne:

  • ZK zamknięty, o pełnym systemie ochrony z oddziałem zewnętrznym
  • ZK półotwarty w Tarnowie-Mościcach

W mieście funkcjonuje również, jedyny w Małopolsce, zakład poprawczy.

Polityka i administracja[edytuj | edytuj kod]

 Osobny artykuł: okręg wyborczy Tarnów.

Tarnów jest siedzibą wielu instytucji o znaczeniu regionalnym oraz ponadregionalnym. Swoje siedziby mają tutaj m.in. Starostwo Powiatowe, delegatura Małopolskiego Urzędu Wojewódzkiego, wydział zamiejscowy Urzędu Marszałkowskiego Województwa Małopolskiego, Małopolski Ośrodek Ruchu Drogowego, dyrekcja Zespołu Parków Krajobrazowych Województwa Małopolskiego, oddział Urzędu Dozoru Technicznego, oddział Zakładu Ubezpieczeń Społecznych, oddział Urzędu Statystycznego w Krakowie, biuro Agencji Nieruchomości Rolnych w Rzeszowie, regionalny oddział Krajowej Izby Biegłych Rewidentów, Okręgowa Izba Lekarska oraz Okręgowa Izba Lekarsko-Weterynaryjna. W mieście znajduje się również delegatura Krajowego Biura Wyborczego. W przyjętej przez Radę Ministrów Koncepcji Przestrzennego Zagospodarowania Kraju 2030[65], Tarnów został zaliczony do tzw. ważnych ośrodków regionalnych, czyli grona miast, obok miast wojewódzkich, najważniejszych dla rozwoju kraju w perspektywie najbliższych 20 lat[66]. W rankingu Rzeczpospolitej z 2012 roku, Tarnów został uznany za najbardziej innowacyjny samorząd w Polsce[67]. Pod uwagę brano m.in. dostęp do Internetu, unikatowe rozwiązania cyfrowe w biznesie, system wspomagania zarządzanie edukacją czy możliwość załatwienia spraw w e-urzędzie. W Tarnowie znajduje się ogólnopolska centrala organizacji Polska Cyfrowa Równych Szans[68], której celem jest walka z wykluczeniem cyfrowym osób po 50. roku życia.

Miasta partnerskie[edytuj | edytuj kod]

Stowarzyszenia i organizacje pozarządowe działające w Tarnowie[edytuj | edytuj kod]

W Tarnowie działa wiele stowarzyszeń i organizacji pozarządowych:

  • Stowarzyszenie KoLiber, Oddział tarnowski
  • Stowarzyszenie Inwestorów Indywidualnych, Oddział Regionalny w Tarnowie
  • Stowarzyszenie Mieszkańców Strusiny
  • Stowarzyszenie Projekt Tarnów
  • Stowarzyszenie Tarnowska Konfederacja Motocyklistów "WATAHA"[69]

Wspólnoty wyznaniowe[edytuj | edytuj kod]

 Osobny artykuł: Religia w Tarnowie.

Kościół rzymskokatolicki[edytuj | edytuj kod]

W mieście funkcjonuje 15 parafii oraz siedziba biskupa oraz władz diecezji tarnowskiej.

Kościół Polskokatolicki[edytuj | edytuj kod]

Parafia Podwyższenia Krzyża Świętego w Tarnowie

Protestantyzm[edytuj | edytuj kod]

Buddyzm[edytuj | edytuj kod]

Inne[edytuj | edytuj kod]

Ciekawostki[edytuj | edytuj kod]

  • Tarnów jest ważnym ośrodkiem kynologii łowieckiej.
  • W części miasta Klikowa działało PGRPaństwowe Stado Ogierów Klikowa. W 1993 r. po przekształceniu jako Stado Ogierów Klikowa[71], a następnie w latach 1994-2003 jako Stado Ogierów Skarbu Państwa Klikowa[72]. W 2003 r. włączone do Stada Ogierów Białka Sp. z o.o.[73][74] jako Zakład: Stado Ogierów Klikowa.
  • W okolicach miasta co dwa lata odbywają się ogólnopolskie Field-Trialsy im. Kazimierza Tarnowskiego.

Znani mieszkańcy[edytuj | edytuj kod]

Zobacz też[edytuj | edytuj kod]

Przypisy

  1. Skany map topograficznych; najniższy punkt: Klikowa; najwyższy: Góra Św. Marcina
  2. [1].
  3. Tarnów członkiem Związku Miast Polskich
  4. http://web.archive.org/web/20120613200230/http://www.wgsr.uw.edu.pl/pub/uploads/pis05/Swianiewicz_1a.pdf
  5. UE zgodziła się na konsolidację azotów z Tarnowa i Puław
  6. Międzynarodowe Centrum Bezpieczeństwa Chemicznego z siedzibą w Tarnowie
  7. Przedstawiciele 56 krajów świata na konferencji w Tarnowie
  8. Stanisław Rospond, Słownik etymologiczny miast i gmin PRL, Wrocław 1984, s.32
  9. Wiesław Boryś, Słownik etymologiczny języka polskiego, Kraków 2005, s. 80-81
  10. K. Moskal, Grody i zamki nad Dunajcem i Popradem, Nowy Sącz 2011, s. 16-20
  11. 11,0 11,1 Encyklopedia Tarnowa, hasło: Historia, Tarnów, 2010, s. 156.
  12. J. Leniek, F. Herzig, F. Leśniak, Dzieje miasta Tarnowa, Tarnów 1911, s. 48
  13. J. Leniek, F. Herzig, F. Leśniak, Dzieje miasta Tarnowa, Tarnów 1911, s. 32
  14. J. Leniek, F. Herzig, F. Leśniak, Dzieje miasta Tarnowa, Tarnów 1911, s. 34
  15. J. Leniek, F. Herzig, F. Leśniak, Dzieje miasta Tarnowa, Tarnów 1911, s. 48
  16. J. Leniek, F. Herzig, F. Leśniak, Dzieje miasta Tarnowa, Tarnów 1911, s. 44
  17. K. Talarek, hasło: parafia Matki Bożej Szkaplerznej, w: Encyklopedia Tarnowa, red. A. Niedojadło, Tarnów 2010, s. 300
  18. K. Moskal, M. K. Trusz, hasło: Rozwój przestrzenny w: Encyklopedia Tarnowa, red. A. Niedojadło, Tarnów 2010, s. 368
  19. M. K. Trusz, hasło: Ratusz w: Encyklopedia Tarnowa, red. A. Niedojadło, Tarnów 2010, s. 355
  20. K. Moskal, M. K. Trusz, hasło: Rozwój przestrzenny w: Encyklopedia Tarnowa, red. A. Niedojadło, Tarnów 2010, s. 369
  21. J. Leniek, F. Herzig, F. Leśniak, Dzieje miasta Tarnowa, Tarnów 1911, s. 32
  22. K. Moskal, M. K. Trusz, hasło: Rozwój przestrzenny w: Encyklopedia Tarnowa, red. A. Niedojadło, Tarnów 2010, s. 368
  23. K. Moskal, Grody i zamki nad Dunajcem i Popradem, Nowy Sącz 2011, s. 29-33
  24. K. Moskal, hasło: Pomnik Trzech Janów w: Encyklopedia Tarnowa, red. A. Niedojadło, Tarnów 2010, s. 333
  25. K. Moskal, hasło: Kościół św. Anny, w: Encyklopedia Tarnowa, red. A. Niedojadło, Tarnów 2010, s. 214
  26. P. Korzeniowski, hasło: Zapolya Jan w: Encyklopedia Tarnowa, red. A. Niedojadło, Tarnów 2010, s. 518
  27. L. Franciszek, hasło: Tarnowski Jan Amor, w: Encyklopedia Tarnowa, red. A. Niedojadło, Tarnów 2010, s. 452
  28. A. Niedojadło, I. Przebięda, hasło: Hrabstwo Tarnowskie, w: Encyklopedia Tarnowa, red. A. Niedojadło, Tarnów 2010, s. 165
  29. K. Moskal, hasło: Pomnik Jana i Jana Krzysztofa Tarnowskich, w: Encyklopedia Tarnowa, red. A. Niedojadło, Tarnów 2010, s. 331
  30. M. K. Trusz, hasło: Burek, w: Encyklopedia Tarnowa, red. A. Niedojadło, Tarnów 2010, s. 74
  31. K. Moskal, hasło: Wojna o Hrabstwo Tarnowskie, w: Encyklopedia Tarnowa, red. A. Niedojadło, Tarnów 2010, s. 494
  32. J. Leniek, F. Herzig, F. Leśniak, Dzieje miasta Tarnowa, Tarnów 1911, s. 94-95
  33. K. Bańburski, hasło: Żydzi, w: Encyklopedia Tarnowa, red. A. Niedojadło, Tarnów 2010, s. 540-541
  34. M. Borys, hasło: Szkoci w Tarnowie, w: Encyklopedia Tarnowa, red. A. Niedojadło, Tarnów 2010, s. 424
  35. J. Leniek, F. Herzig, F. Leśniak, Dzieje miasta Tarnowa, Tarnów 1911, s. 98
  36. Oficjalny portal miasta Tarnowa – historia – str. 9
  37. Dzieje Tarnowa / Historia miasta / Urząd Miasta Tarnowa / Miasto / TARNÓW – Polski Biegun Ciepła
  38. ВОВ-60 – Сводки
  39. GUS Bank Danych Regionalnych, faktyczne miejsce zamieszkania, stan na 31 XII 1996
  40. [2] Raport o stanie miasta 2010 – stan na 31.12.2010, str. 17
  41. [3] Raport o stanie miasta 2010 – stan na 31.12.2010, str. 13
  42. 42,0 42,1 http://www.espon.eu/export/sites/default/Documents/Projects/ESPON2006Projects/StudiesScientificSupportProjects/UrbanFunctions/fr-1.4.3_April2007-final.pdf
  43. "Wrota Małopolski – dziennik uchwał"
  44. Lidl inwestuje. Będzie 220 nowych miejsc pracy / Aktualności tarnowskie
  45. http://www.gazetakrakowska.pl/artykul/697501,podgorska-wola-gazownicy-boja-sie-ze-straca-prace,id,t.html
  46. Kontakt
  47. Strona główna – TAURON Polska Energia
  48. Hotel "Tarnovia", Hotel "Cristal Park", Pensjonat/Restauracja "Willa Krzyska", Camping 202 "Pod jabłoniami"
  49. Dom Studenta "Karabela", Hotel Państwowej Wyższej Szkoły Zawodowej
  50. Zdzisław Simche: Tarnów i jego okolica: wydano ku uczczeniu sześćsetnej rocznicy założenia miasta Tarnowa / Zdzisław Simche.. Tarnów: Muzeum Okręgowe w Tarnowie, 1993, s. 225. ISBN 83-85988-10-6.
  51. Radio RDN – Informacje Tarnów
  52. Tarnów, oficjalna strona miasta – Aktualności
  53. Informacje nt. ilości szkół zaczerpnięte ze stron http://edunet.tarnow.pl/pl
  54. Witamy na stronach klasy pre-IB
  55. Informacja ze strony e-teatr.pl
  56. http://www.tuptusie.tarnow.pl/
  57. Okręgi i oddziały ZPAP
  58. McCzop. Last.fm.
  59. Radio Lumen
  60. http://www.wrotamalopolski.pl/NR/rdonlyres/8DD3FD93-3B3A-4802-B09A-9AC38CA4C819/792919/RVza1a.pdf
  61. Powiatowa Stacja Pogotowia Ratunkowego w Tarnowie
  62. Stan na 1.08.2013r.
  63. http://www.straz.tarman.pl/index.php/strona_tekstowa/wyswietl/3
  64. Tarnowscy policjanci na autostradzie
  65. Uchwała Nr 239 Rady Ministrów z dnia 13 grudnia 2011 r. w sprawie przyjęcia Koncepcji Przestrzennego Zagospodarowania Kraju 2030
  66. http://www.mrr.gov.pl/rozwoj_regionalny/Polityka_przestrzenna/KPZK/Aktualnosci/Documents/KPZK2030.pdf
  67. Tarnów najbardziej innowacyjny
  68. http://latarnik.mwi.pl/zjazd-latarnikow
  69. Oficjalna strona Tarnowskiej Konfederacji Motocyklistów WATAHA
  70. Dane według raportów wyszukiwarki zborów (www.jw.org) z 2 stycznia 2015.
  71. Internetowy System Aktów Prawnych
  72. Internetowy System Aktów Prawnych
  73. Stado Ogierów Klikowa
  74. Oficjalna witryna Stada Ogierów Białka

Linki zewnętrzne[edytuj | edytuj kod]