Pomnik przyrody

Aktualny wzór (Dz. U. z 2004 r. Nr 268, poz. 2665)

Pomnik przyrody – prawnie chroniony twór przyrody, szczególnie cenny ze względów naukowych, zabytkowych, kulturowych i innych.

Klasyfikacja

W ramach World Commission on Protected Areas pomniki przyrody (ang. natural monument) są klasyfikowane w kategorii III.

Historia

Termin został wprowadzony przez Aleksandra von Humboldta na przełomie XVIII i XIX wieku, co dało początek kierunkowi konserwatorskiemu w ochronie przyrody.

Znaczącym propagatorem objęcia ochroną starych drzew był Hugo Conwentz. Pod postacią pomnika przyrody proponował objąć także rzadkie gatunki roślin i zwierząt

Polska

Po I wojnie światowej, jesienią 1918 roku ukazał się dekret Rady Regencyjnej o opiece nad zabytkami sztuki i kultury oraz rozporządzenie Ministra Wyznań Religijnych i Oświecenia Publicznego o ochronie niektórych zabytków przyrody z 15 września 1919 roku. Później wydano rozporządzenie Prezydenta Rzeczypospolitej Polskiej o opiece nad zabytkami z 6 marca 1928 roku, gdzie po raz pierwszy padły słowa o ochronie alei przydrożnych.

Następnymi aktami prawnymi regulującymi ochronę pojedynczych wartości przyrodniczych była ustawa o ochronie przyrody z 1934, 1949, 1991 i 2004 roku.

W brzmieniu Ustawy o ochronie przyrody z 2004 roku:

„

Pomnikami przyrody są pojedyncze twory przyrody ożywionej i nieożywionej lub ich skupienia o szczególnej wartości przyrodniczej, naukowej, kulturowej, historycznej lub krajobrazowej oraz odznaczające się indywidualnymi cechami, wyróżniającymi je wśród innych tworów, okazałych rozmiarów drzewa, krzewy gatunków rodzimych lub obcych, źródła, wodospady, wywierzyska, skałki, jary, głazy narzutowe oraz jaskinie.

”

Do pomników przyrody ożywionej należą: pojedyncze krzewy, drzewa i grupy drzew odznaczające się sędziwym wiekiem, wielkością, niezwykłymi kształtami lub innymi cechami, a także zabytkowe aleje drzew. Natomiast do pomników przyrody nieożywionej należą: największe głazy narzutowe, tzw. eratyki oraz interesujące formy powierzchni ziemi np. – źródła, wodospady, jary, skałki, wywierzyska, przełomy rzeczne, jaskinie, odkrywki itp.

Pomniki przyrody w Polsce

Sosna Waligóra przy drodze krajowej nr 32 koło Sulechowa

Najsłynniejszy Polski Dąb Bartek rosnący przy drodze między Zagnańskiem i Samsonowem (gmina Zagnańsk), w województwie świętokrzyskim.

Dąb Bogusława X w Puszczy Wkrzańskiej

Wiąz szypułkowy w Komorowie

Trygław w Tychowie - największy głaz narzutowy w Polsce

Według danych z 31 grudnia 2011 roku liczba pomników przyrody w Polsce wynosiła:

rok	1990	1995	2000	2005	2008	2009	2010	2011
ogółem	18 876	26 423	33 094	34 989	35 833	35 420	36 293	36318
według województw
Dolnośląskie							2 625	2 603
Kujawsko--pomorskie							2 622	2 646
Lubelskie							1 532	1 504
Lubuskie							1 236	1 255
Łódzkie							3 612	3 404
Małopolskie							2 187	2 204
Mazowieckie							4 275	4 398
Opolskie							641	647
Podkarpackie							1 375	1 411
Podlaskie							2 058	2 031
Pomorskie							2 784	2 795
Śląskie							1 518	1 521
Świętokrzyskie							713	714
Warmińskomazurskie							2 576	2 573
Wielkopolskie							3 809	3 777
Zachodniopomorskie							2 730	2 834
według charakteru pomnika
Pojedyncze drzewa			25 940	27 331	28 070	29 472	30 059	30 073
Grupy drzew			45 01	48 78	4 905	3 482	3 658	3 643
Aleje			772	817	876	674	699	701
Głazy			1 104	1 202	1 223	992	1 034	1 050
Skałki, groty, jaskinie i inne			777	761	267	296	303	302
Pozostałe					492	504	540	549

Adnotacje

Obecnie pomniki przyrody ustanawia Rada Gminy lub Miasta, wcześniej robił to wojewoda danego województwa.

Kryteria

Aby uznać drzewo za pomnik przyrody jego obwód w pierśnicy powinien być większy niż szacunkowe wartości minimalne dla danego gatunku. Poniżej podane są orientacyjne wartości dla drzew rosnących poza lasami według P. Rucińskiego:

• bez czarny – 100 cm
• bez koralowy – 100 cm
• bluszcz – wszystkie kwitnące
• brzoza brodawkowata – 200 cm
• brzoza omszona – 200 cm
• buk zwyczajny – 300 cm
• choina – 200 cm
• cyprysy – 100 cm
• czeremcha zwyczajna – 94 cm
• czereśnia – 100 cm
• dąb bezszypułkowy – 300 cm
• dąb czerwony – 300 cm
• dereń – wszystkie drzewiaste
• dąb szypułkowy – 300 cm
• głóg – 100 cm
• grab – 200 cm
• grusza – 200 cm
• iglicznia – 275 cm
• jabłoń – 200 cm
• jałowiec – 75 cm
• jarząb pospolity – 100 cm
• jarząb szwedzki – 100 cm
• jedlica, daglezja – 280 cm
• jesion – 250 cm
• jodła – 250 cm
• kasztanowiec – 300 cm
• klon jawor – 225 cm
• klon polny – 225 cm
• klon zwyczajny – 225 cm
• klony inne – 220 cm
• kruszyna – 40 cm
• leszczyna pospolita – 100 cm
• leszczyna turecka – 250 cm
• lipy – 300 cm
• magnolia – 150 cm
• miłorząb – 150 cm
• modrzew – 250 cm
• olsza czarna – 225 cm
• olsza szara – 225 cm
• orzech włoski – 200 cm
• sofora japońska (perełkowiec, szupin) – 250 cm
• platan – 300 cm
• robinia akacjowa – 300 cm
• rokitnik – 60 cm
• sosna Banksa – 275 cm
• sosna czarna – 275 cm
• sosna limba – 150 cm
• sosna zwyczajna – 310 cm
• sosna wejmutka – 275 cm
• szakłak pospolity – 100 cm/wszystkie drzewiaste
• świerk – 275 cm
• topola biała – 400 cm
• topola czarna i podobne – 400 cm
• trzmielina – 50 cm
• tulipanowiec – 150 cm
• wierzba biała – 300 cm
• wierzba krucha – 300 cm
• wierzba iwa – 300 cm
• wierzba pięciopręcikowa – 300 cm
• wiąz górski – 225 cm
• wiąz szypułkowy – 225 cm
• wiąz polny – 225 cm
• żywotniki – 100 cm

Zobacz też

• ochrona przyrody w Polsce
• rezerwat przyrody, park narodowy, park krajobrazowy, ogród botaniczny, ogród zoologiczny, park safari, użytek ekologiczny