Pomnik przyrody

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Skocz do: nawigacji, wyszukiwania
Aktualny wzór oznaczenia pomnika przyrody w Polsce (Dz. U. z 2004 r. Nr 268, poz. 2665).
Wikimedia Commons

Pomnik przyrody – prawnie chroniony twór przyrody, szczególnie cenny ze względów naukowych, zabytkowych, kulturowych i innych[1][2].

Klasyfikacja[edytuj | edytuj kod]

W ramach World Commission on Protected Areas pomniki przyrody (ang. natural monument) są klasyfikowane w kategorii III[3].

Historia[edytuj | edytuj kod]

Termin został wprowadzony przez Aleksandra von Humboldta na przełomie XVIII i XIX wieku, co dało początek kierunkowi konserwatorskiemu w ochronie przyrody[4].

Znaczącym propagatorem objęcia ochroną starych drzew był Hugo Conwentz. Pod postacią pomnika przyrody proponował objąć także rzadkie gatunki roślin i zwierząt[4]

Polska[edytuj | edytuj kod]

Kamieniołom na stoku Wapniarki

Po I wojnie światowej, jesienią 1918 roku ukazał się dekret Rady Regencyjnej o opiece nad zabytkami sztuki i kultury[5] oraz rozporządzenie Ministra Wyznań Religijnych i Oświecenia Publicznego o ochronie niektórych zabytków przyrody z 15 września 1919 roku. Później wydano rozporządzenie Prezydenta Rzeczypospolitej Polskiej o opiece nad zabytkami z 6 marca 1928 roku, gdzie po raz pierwszy padły słowa o ochronie alei przydrożnych[6].

Następnymi aktami prawnymi regulującymi ochronę pojedynczych wartości przyrodniczych była ustawa o ochronie przyrody z 1934[7], 1949[8], 1991[9] i 2004[10] roku.

W brzmieniu Ustawy o ochronie przyrody z 2004 roku:

Pomnikami przyrody są pojedyncze twory przyrody ożywionej i nieożywionej lub ich skupienia o szczególnej wartości przyrodniczej, naukowej, kulturowej, historycznej lub krajobrazowej oraz odznaczające się indywidualnymi cechami, wyróżniającymi je wśród innych tworów, okazałych rozmiarów drzewa, krzewy gatunków rodzimych lub obcych, źródła, wodospady, wywierzyska, skałki, jary, głazy narzutowe oraz jaskinie.

Do pomników przyrody ożywionej należą: pojedyncze krzewy, drzewa i grupy drzew odznaczające się sędziwym wiekiem, wielkością, niezwykłymi kształtami lub innymi cechami, a także zabytkowe aleje drzew. Natomiast do pomników przyrody nieożywionej należą: największe głazy narzutowe, tzw. eratyki oraz interesujące formy powierzchni ziemi np. – źródła, wodospady, jary, skałki, wywierzyska, przełomy rzeczne, jaskinie, odkrywki itp.

Pomniki przyrody w Polsce[edytuj | edytuj kod]

Sosna Waligóra przy drodze krajowej nr 32 koło Sulechowa
Najsłynniejszy Polski Dąb Bartek rosnący przy drodze między Zagnańskiem i Samsonowem (gmina Zagnańsk), w województwie świętokrzyskim.
Trygław w Tychowie – największy głaz narzutowy w Polsce

Według danych z 2012 roku liczba pomników przyrody w Polsce wynosiła 36316[11]. Najwięcej pomników przyrody występuje w województwie mazowieckim (4272), a najmniej w województwie opolskim (661). Sytuacja w ostatnich kliku latach prezentuje się następująco[12]:

rok 1990 1995 2000 2005 2008 2009 2010 2011 2012
ogółem 18 876 26 423 33 094 34 989 35 833 35 420 36 293 36 318 36 316
według województw
Dolnośląskie 2638 2749 2659 2625 2603 2597
Kujawsko-pomorskie 2068 2192 2478 2622 2646 2675
Lubelskie 1550 1478 1506 1532 1504 1513
Lubuskie 1785 1088 1166 1236 1255 1290
Łódzkie 3541 3731 3509 3612 3404 3398
Małopolskie 2189 2183 2132 2187 2204 2207
Mazowieckie 4155 4132 4235 4275 4398 4272
Opolskie 568 638 595 641 647 661
Podkarpackie 1528 1531 1262 1375 1411 1388
Podlaskie 2112 2184 1916 2058 2031 2015
Pomorskie 2619 2728 2744 2784 2795 2809
Śląskie 1402 1526 1500 1518 1521 1532
Świętokrzyskie 460 652 747 713 714 710
Warmińsko-mazurskie 2432 2591 2556 2576 2573 2564
Wielkopolskie 3632 3834 3734 3809 3777 3843
Zachodniopomorskie 2310 2596 2681 2730 2834 2842
według charakteru pomnika
Pojedyncze drzewa 25 940 27 331 28 070 29 472 30 059 30 073 29 996
Grupy drzew 4501 4878 4905 3482 3658 3643 3672
Aleje 772 817 876 674 699 701 728
Głazy 1104 1202 1223 992 1034 1050 1057
Skałki, groty, jaskinie i inne 777 761 267 296 303[adnotacje 1] 302 302
Pozostałe[adnotacje 2] 492 504 540 549 561
Adnotacje
  1. Bez grot i innych.
  2. Krzewy, wodospady, źródła, wywierzyska, jary i inne.

Obecnie pomniki przyrody ustanawia Rada Gminy lub Miasta, wcześniej robił to wojewoda danego województwa.

Kryteria[edytuj | edytuj kod]

Aby uznać drzewo za pomnik przyrody jego obwód w pierśnicy powinien być większy niż szacunkowe wartości minimalne dla danego gatunku. Poniżej podane są orientacyjne wartości dla drzew rosnących poza lasami według P. Rucińskiego[13]:

Artykuły o pomnikach przyrody[edytuj | edytuj kod]

Information icon.svg Z tym tematem związana jest kategoria: Pomniki przyrody w Polsce.

Zobacz też[edytuj | edytuj kod]

Przypisy