Gienrich Jagoda

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Skocz do: nawigacja, szukaj
Gienrich Jagoda
1936 genrich grigorijewitsch jagoda.jpg
Data i miejsce urodzenia 1891
Rybińsk
Data i miejsce śmierci 15 marca 1938
Moskwa
Ludowy Komisarz Spraw Wewnętrznych ZSRR
Przynależność polityczna WKP(b)
Okres urzędowania od 10 lipca 1934
do 26 września 1936
Następca Nikołaj Jeżow
Odznaczenia
Order Lenina
Karta rejestrowa G. Jagody z 1912 r. z Ochrany

Gienrich Grigoriewicz Jagoda urodzony jako Gienach Iieguda (Jenoch Jagoda, Jehuda[1]; ros. Генрих Григорьевич Ягода; ur. 20 listopada 1891 w Rybińsku, zm. 15 marca 1938 w Moskwie) – najwyższego szczebla funkcjonariusz służby specjalnej Związku Radzieckiego. Po reorganizacji organów bezpieczeństwa Ludowy Komisarz Spraw Wewnętrznych ZSRR w latach 1934–1936.

Młodość[edytuj | edytuj kod]

Urodzony jako syn Żydów Gierszona Fiszieliewicza Iiegudy (Girsza Jagody) i Chasji[2]. Był kuzynem Jakowa Swierdłowa. Według oficjalnej wersji w 1907 jako szesnastolatek wstąpił do partii bolszewików, faktycznie od 1917; w 1911–1913 zesłaniec; uczestniczył w obydwu rewolucjach: lutowej i październikowej.

Rozwój kariery[edytuj | edytuj kod]

Karierę w aparacie bezpieczeństwa rozpoczął w 1920 wstępując do Czeka z poręki Jakowa Swierdłowa. Stalin zetknął się z nim w Carycynie i poparł dalszą karierę. Według niektórych relacji był szefem kremlowskiego laboratorium toksykologicznego i według niektórych źródeł[3] miał przyczynić się do śmierci Lenina, Maksima Gorkiego i być może Wiaczesława Mienżyńskiego – być może te informacje są jednak echem zeznań, jakie składał podczas procesów pokazowych. Od 1921 członek kolegium (prezydium) Czeka. Od 1924 drugi zastępca Przewodniczącego OGPU Feliksa Dzierżyńskiego, a po jego śmierci w 1926 pierwszy zastępca szefa OGPU Wiaczesława Mienżyńskiego. Był głównym architektem i organizatorem systemu łagrowego. Był kierownikiem projektu budowy Biełmorkanału łączącego Morze Białe z Morzem Bałtyckim[4]. Otrzymał za to Order Lenina[5]. Od listopada 1931 do sierpnia 1933 kopało go blisko 300 tys. więźniów łagrów, z czego jedna trzecia zmarła w trakcie budowy.

Po śmierci Mienżyńskiego w 1934 Jagoda przejął kierownictwo nad OGPU. Po reorganizacji aparatu bezpieczeństwa w 1934 i transformacji OGPU w (GUGB) Główny Urząd Bezpieczeństwa Państwowego i wcielenia go w lipcu do Ludowego Komisariatu Spraw Wewnętrznych NKWD, Jagoda stanął na czele NKWD. Z rozkazu Stalina rozpoczął wielką czystkę po zabójstwie Siergieja Kirowa. W 1936 aresztował Lwa Kamieniewa i Grigorija Zinowjewa, powiązanych kiedyś z Lwem Trockim, następnie doprowadził do ich pokazowego procesu. W 1935 r. przyjął stopień służbowy Generalnego Komisarza bezpieczeństwa publicznego (odpowiednik Marszałka Związku Radzieckiego) oraz zaprojektował sobie biało-niebieski mundur szamerowany złotem ze złoconym kordzikiem.

Koniec kariery i śmierć[edytuj | edytuj kod]

Od 1933 w narastającym konflikcie ze Stalinem, gdy nie w pełni poparł go w sprawie Riutina. Hamował śledztwo w sprawie Zinowjewa i Kamieniewa i nastawał, aby oddać ich pod sąd Biura Politycznego w pełnym składzie. W efekcie we wrześniu 1936 zwolniony ze stanowiska i mianowany Ludowym Komisarzem Łączności ZSRR.

28 marca 1937 Jagodę aresztowano i oskarżono o zbrodnie: spisek, szpiegostwo i zdradę. W tzw. procesie dwudziestu jeden został skazany na karę śmierci, degradację, pozbawienie majątku i wszelkich odznaczeń oraz wykluczenie z WKP(b). G. Jagoda został rozstrzelany w marcu 1938 roku, tak jak jego ludzie rozstrzeliwali wrogów ZSRR. Jako jedyna ofiara procesów moskiewskich nie zrehabilitowany w 1988, ani obecnie. Po aresztowaniu Jagody została rozstrzelana jego żona Ida de domo Awerbach i siostra, zaś 8-letni syn, Garik (Gienrich), pozbawiony opieki zaginął. Stanowisko Jagody w NKWD przejął Nikołaj Jeżow.

Według wcześniejszej literatury, Józef Stalin podobno miał do pewnego stopnia Jagodę w ręku, dysponując zeznaniami byłego wysokiego funkcjonariusza OGPU, Michaiła Trilissera, który dezawuował przeszłość zwierzchnika i potwierdzał jego dawne związki z Ochraną (świadek ów, działający następnie w Kominternie, współwinny represji, został również zabity w 1940).

Przypisy

  1. Gienach Iieguda
  2. Zvi Gitelman. A Century of Ambivalence: The Jews of Russia and the Soviet Union, 1881 to the Present, 2nd expanded edition, Indiana University Press, 1988, 2001, ISBN 0-253-21418-1, p.112
  3. T. Wittlin Commissar, 1972
  4. Mikhail Morukov: The White Sea–Baltic Canal. W: The Economics of Forced Labor: The Soviet Gulag. Paul R. Gregory, Valery Lazarev (red.). Hoover Institution Press, 2003, s. 151–162. ISBN 978-0-8179-3942-7. OCLC 654276814.
  5. Kawaler Orderu Lenina. „Gazeta Lwowska”, s. 2, Nr 78 z 8 kwietnia 1937. 

Bibliografia[edytuj | edytuj kod]