Gienrich Jagoda

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Skocz do: nawigacja, szukaj
Gienrich Jagoda
1936 genrich grigorijewitsch jagoda.jpg
Data i miejsce urodzenia 1891
Rybińsk
Data i miejsce śmierci 15 marca 1938
Moskwa
Ludowy Komisarz Spraw Wewnętrznych ZSRR
Przynależność polityczna WKP(b)
Okres urzędowania od 10 lipca 1934
do 26 września 1936
Następca Nikołaj Jeżow
Galeria zdjęć w Wikimedia Commons Galeria zdjęć w Wikimedia Commons
Kolekcja cytatów w Wikicytatach Kolekcja cytatów w Wikicytatach
Karta rejestrowa G. Jagody z 1912 r. z Ochrany

Gienrich Grigoriewicz Jagoda urodzony jako Gienach Iieguda (Jenoch Jagoda, Jehuda[1]; ros. Генрих Григорьевич Ягода; ur. 20 listopada 1891 w Rybińsku, zm. 15 marca 1938 w Moskwie) – najwyższego szczebla funkcjonariusz służby specjalnej Związku Radzieckiego. Po reorganizacji organów bezpieczeństwa Ludowy Komisarz Spraw Wewnętrznych ZSRR w latach 1934–1936.

Młodość[edytuj | edytuj kod]

Urodzony jako syn Żydów Gierszona Fiszieliewicza Iiegudy (Girsza Jagody) i Chasji[2]. Był kuzynem Jakowa Swierdłowa. Według oficjalnej wersji w 1907 jako szesnastolatek wstąpił do partii bolszewików, faktycznie od 1917; w 1911–1913 zesłaniec; uczestniczył w obydwu rewolucjach: lutowej i październikowej.

Rozwój kariery[edytuj | edytuj kod]

Karierę w aparacie bezpieczeństwa rozpoczął w 1920 wstępując do Czeka z poręki Jakowa Swierdłowa. Stalin zetknął się z nim w Carycynie i poparł dalszą karierę. Według niektórych relacji był szefem kremlowskiego laboratorium toksykologicznego i według niektórych źródeł[3] miał przyczynić się do śmierci Lenina, Maksima Gorkiego i być może Wiaczesława Mienżyńskiego – być może te informacje są jednak echem zeznań, jakie składał podczas procesów pokazowych. Od 1921 członek kolegium (prezydium) Czeka. Od 1924 drugi zastępca Przewodniczącego OGPU Feliksa Dzierżyńskiego, a po jego śmierci w 1926 pierwszy zastępca szefa OGPU Wiaczesława Mienżyńskiego. Był głównym architektem i organizatorem systemu łagrowego. Był kierownikiem projektu budowy Biełmorkanału łączącego Morze Białe z Morzem Bałtyckim[4]. Od listopada 1931 do sierpnia 1933 kopało go blisko 300 tys. więźniów łagrów, z czego jedna trzecia zmarła w trakcie budowy.

Po śmierci Mienżyńskiego w 1934 Jagoda przejął kierownictwo nad OGPU. Po reorganizacji aparatu bezpieczeństwa w 1934 i transformacji OGPU w (GUGB) Główny Urząd Bezpieczeństwa Państwowego i wcielenia go w lipcu do Ludowego Komisariatu Spraw Wewnętrznych NKWD, Jagoda stanął na czele NKWD. Z rozkazu Stalina rozpoczął wielką czystkę po zabójstwie Siergieja Kirowa. W 1936 aresztował Lwa Kamieniewa i Grigorija Zinowjewa, powiązanych kiedyś z Lwem Trockim, następnie doprowadził do ich pokazowego procesu. W 1935 r. przyjął stopień służbowy Generalnego Komisarza bezpieczeństwa publicznego (odpowiednik Marszałka Związku Radzieckiego) oraz zaprojektował sobie biało-niebieski mundur szamerowany złotem ze złoconym kordzikiem.

Koniec kariery i śmierć[edytuj | edytuj kod]

Od 1933 w narastającym konflikcie ze Stalinem, gdy nie w pełni poparł go w sprawie Riutina. Hamował śledztwo w sprawie Zinowjewa i Kamieniewa i nastawał, aby oddać ich pod sąd Biura Politycznego w pełnym składzie. W efekcie we wrześniu 1936 zwolniony ze stanowiska i mianowany Ludowym Komisarzem Łączności ZSRR.

28 marca 1937 Jagodę aresztowano i oskarżono o zbrodnie: spisek, szpiegostwo i zdradę. W tzw. procesie dwudziestu jeden został skazany na karę śmierci, degradację, pozbawienie majątku i wszelkich odznaczeń oraz wykluczenie z WKP(b). G. Jagoda został rozstrzelany w marcu 1938 roku, tak jak jego ludzie rozstrzeliwali wrogów ZSRR. Jako jedyna ofiara procesów moskiewskich nie zrehabilitowany w 1988, ani obecnie. Po aresztowaniu Jagody została rozstrzelana jego żona Ida de domo Awerbach i siostra, zaś 8-letni syn, Garik (Gienrich), pozbawiony opieki zaginął. Stanowisko Jagody w NKWD przejął Nikołaj Jeżow.

Według wcześniejszej literatury, Józef Stalin podobno miał do pewnego stopnia Jagodę w ręku, dysponując zeznaniami byłego wysokiego funkcjonariusza OGPU, Michaiła Trilissera, który dezawuował przeszłość zwierzchnika i potwierdzał jego dawne związki z Ochraną (świadek ów, działający następnie w Kominternie, współwinny represji, został również zabity w 1940).

Przypisy

  1. Gienach Iieguda
  2. Zvi Gitelman. A Century of Ambivalence: The Jews of Russia and the Soviet Union, 1881 to the Present, 2nd expanded edition, Indiana University Press, 1988, 2001, ISBN 0-253-21418-1, p.112
  3. T. Wittlin Commissar, 1972
  4. Mikhail Morukov: The White Sea–Baltic Canal. W: The Economics of Forced Labor: The Soviet Gulag. Paul R. Gregory, Valery Lazarev (red.). Hoover Institution Press, 2003, s. 151–162. ISBN 978-0-8179-3942-7. OCLC 654276814.

Bibliografia[edytuj | edytuj kod]