József Mindszenty

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Skocz do: nawigacja, szukaj
József Mindszenty
József Pehm
Kardynał prezbiter
József Mindszenty
Pannonia sacra
Kraj działania  Węgry
Data i miejsce urodzenia 29 marca 1892
Csehmindszent
Data i miejsce śmierci 6 maja 1975
Wiedeń
arcybiskup Ostrzyhomia
Okres sprawowania 1945 - 1973
prymas Węgier
Okres sprawowania 2 października 1945 - 18 grudnia 1973
Wyznanie katolickie
Kościół rzymskokatolicki
Prezbiterat 12 czerwca 1915
Nominacja biskupia 4 marca 1944
biskup Veszprém
Sakra biskupia 25 marca 1944
Kreacja kardynalska 18 lutego 1946
Pius XII
Kościół tytularny Santo Stefano al Monte Celio
Commons Multimedia w Wikimedia Commons

József Mindszenty (właściwie József Pehm; ur. 29 marca 1892 w Csehmindszent, zm. 6 maja 1975 w Wiedniu) – Sługa Boży Kościoła katolickiego, węgierski duchowny rzymskokatolicki, kardynał, prymas Węgier w latach 1945-1974.

Młodość[edytuj | edytuj kod]

Przyszły kardynał urodził się w rodzinie plantatorów winorośli, właścicieli ośmiohektarowej winnicy. Miał sześcioro rodzeństwa, jednak dwóch bliźniaków zmarło bardzo wcześnie, a jedna z sióstr w wieku ośmiu lat; był najstarszy z rodzeństwa. Pięć klas szkoły gminnej ukończył w Mindszent.

Dzięki pomocy rodziców i wrodzonym zdolnościom przyszły kardynał ukończył nisko stojącą szkołę gminną w Mindszent, jednak, jak pisał we wspomnieniach, nauczył się nieporównanie mniej, niż jego rówieśnicy z miasta. Po pierwszej komunii został ministrantem i dzięki pomocy proboszcza został przyjęty do gimnazjum norbertanów w Szombathely. W ciągu pierwszych 2-3 lat gimnazjum nadrobił zaległości i w ostatnich klasach był znakomitym uczniem - maturę zdał jako prymus. Dużo czytał, interesował się historią i literaturą piękną.

W gimnazjum Józef Pehm poczuł powołanie do stanu kapłańskiego i zaczął się zagłębiać w tajniki wiary. Został prefektem kongregacji młodzieżowej.

Kapłaństwo[edytuj | edytuj kod]

Bezpośrednio po maturze Józef Pehm związał się z Kościołem, wstępując do seminarium duchownego w Szombathely. Głęboka wiedza teologiczna zjednała mu sympatię i szacunek nauczycieli. Zwrócił na niego uwagę m.in. biskup sufragan z Szombathely János Mikes, który chciał wysłać kleryka na studia teologiczne do wiedeńskiego Pazmaneum - miejsca kształcenia najwybitniejszych węgierskich teologów. Pehm odmówił, uważając, że jego znajomość teologii jest jeszcze zbyt słaba. Biskup przez kilka lat nie mógł mu wybaczyć tej decyzji.

12 czerwca 1915 Józef Pehm otrzymał święcenia kapłańskie od biskupa Mikesa. Posługę duchowną zaczął jako wikary przy proboszczu Béli Geiszlingerze w parafii Felsőpáty. Zdobył w tym czasie rozgłos jako autor książki "Édesanya" ("Mateczka"), wydanej dwukrotnie w 1916 i cieszącej się sporą popularnością.

1 lutego 1917 ks. Józef Pehm został nauczycielem w gimnazjum w pobliskim Zalaegerszeg, gdzie później przez długie lata był proboszczem. Tu za namową rodziców, biskupa i znajomych objął redakcję komitatowej (wojewódzkiej) gazety "Vármegyei Újság" i został rajcą miejskim. Później ks. Pehm założył własną gazetę "Zalamegyei Újság".

Podczas rewolucji na Węgrzech w 1919 przyszły kardynał stracił ukochanego dziadka, a sam dostał się do komunistycznej niewoli. Za namową eskortującego go sierżanta uciekł, ale po drodze w Zalalövő znów został uwięziony przez czerwonych żandarmów. 15 maja 1919 go wypuszczono, ale wbrew zakazom komunistycznych władz odprawił mszę świętą i znów go aresztowano. Wolność odzyskał dopiero na początku sierpnia 1919, po upadku rebelii.

Nagrobek ks. Józsefa kardynała Mindszentyego

W wieku zaledwie 27 lat ks. Józef Pehm został proboszczem parafii pw. św. Marii Magdaleny w komitackim mieście Zalaegerszeg, liczącym wówczas 16 tys. mieszkańców. Parafia obejmowała barokową farę z połowy XVIII wieku i mały kościółek w dzielnicy willowej Kertváros (dziś jest tam tłumnie odwiedzana przez wiernych tablica pamiątkowa ku czci kardynała). Parafia obejmowała również szereg podmiejskich osiedli i wsi: Zalabesnyő, Szenterzsébethegy, Ebergény, Ságod oraz Vorhota. Prócz tego proboszcz Pehm zastępował chorych proboszczów w jednoosobowych parafiach w Kadarkút, Zalaszentgrót, Zalabér, w rodzinnej wsi Zalamindszent, w miejscowości pielgrzymkowej Búcsúszentlászló, w Kisbucsa, Zalaszentmihály, Pacsa i innych.

W 1924 ks. Pehm został mianowany przez biskupa opatem tytularnym klasztoru Pornó, a w 1937 został prałatem papieskim.

Biskup, arcybiskup, kardynał, prymas Węgier[edytuj | edytuj kod]

4 marca 1944 ks. prałat Józef Pehm został mianowany przez papieża Piusa XII biskupem Veszprém i otrzymał sakrę biskupią. Wtedy przyjął nazwisko i imię József Mindszenty ("pochodzący z Mindszent"). W tym niespokojnym czasie dużo podróżował i często zmieniał miejsce pobytu. Jak pisze: "sytuacja była tak pogmatwana, że urząd komitacki w Zalaegerszeg musiał mi wystawić paszport". Do Veszprém biskup Mindszenty przyjechał 29 marca 1944, w dniu swoich 52 urodzin, dziesięć dni po zajęciu Węgier przez III Rzeszę, niemal po kryjomu. Był wówczas poszukiwany przez Gestapo z powodu pomocy, której udzielał polskim uchodźcom. Z początku go nie odnaleziono, bo poszukiwano Józefa Pehma, nie Józefa Mindszentyego. Jednakże już kilka dni później biskup Mindszenty wraz ze swym sekretarzem ks. László Lékaim został uwięziony przez gestapo w jednym z najsurowszych zakładów karnych na Węgrzech - w więzieniu w Sopronkőhida, skąd został uwolniony dopiero w lipcu 1944 po interwencji regenta Miklósa Horthyego. Biskup i jego sekretarz zostali powtórnie uwięzieni w Sopronkőhida 27 listopada 1944, po przewrocie Szálasiego. Wraz nim więziono trzech byłych premierów (księcia Maurycego Esterházyego, Miklósa Kállayego i Gézę Lakatosa) i wielu parlamentarzystów, sędziów, oficerów, artystów, księży i uczonych.

Po śmierci prymasa Justyniana Serédiego papież Pius XII w październiku 1945 mianował biskupa Mindszentyego arcybiskupem Ostrzyhomia i prymasem Węgier. W lutym 1946 roku abp. Mindszenty otrzymał kapelusz kardynalski z tytułem prezbitera Santo Stefano al Monte Celio.

Po przejęciu władzy przez komunistów pod kierownictwem Rákosiego w 1947 i rozpętaniu policyjnego terroru na pełną skalę, po pięciogodzinnej rewizji w pałacu prymasowskim, 26 grudnia 1948 prymas Mindszenty został aresztowany przez ÁVH i rok później w procesie pokazowym "skazany" za zdradę stanu na dożywotnie więzienie. Zarzucono mu, że sprzeciwiał się wprowadzeniu na Węgrzech republiki i polityce państwa komunistycznego, m.in. nacjonalizacji szkół katolickich. Po aresztowaniu prymasa archidiecezją przejściowo zarządzał bp dr János Drahos, po którego śmierci 15 czerwca 1950 kapituła ostrzyhomska wybrała zarządcą archidiecezji biskupa Zoltána Meszlényiego.

Prymas Mindszenty został uwolniony podczas rewolucji węgierskiej w 1956. Po interwencji radzieckiej 4 listopada 1956, stłumieniu powstania i zajęciu Węgier przez Armię Czerwoną prymas schronił się w ambasadzie USA w Budapeszcie, gdzie przebywał przez następne 15 lat.

Sytuacja prymasa jako rezydenta amerykańskiej ambasady stawała się coraz bardziej niewygodna dla wszystkich zainteresowanych, jednak jej rozwiązanie stało się możliwe dopiero po ociepleniu stosunków między Stolicą Apostolską a Związkiem Radzieckim. Prymas Mindszenty twardo odmawiał jakichkolwiek, choćby pozornych ustępstw na rzecz komunistów. Ostatecznie jednak papież Paweł VI interweniował u władz węgierskich, które 28 września 1971 zgodziły się na przejazd prymasa przez Węgry do Rzymu. 23 października 1971 prymas przeniósł się do Wiednia, aby być bliżej ojczyzny. Przed wyjazdem jeszcze koncelebrował mszę świętą z papieżem.

Pozbawiony godności prymasa Węgier, ostatnie lata życia Mindszenty spędził na emigracji w Wiedniu, w Pazmaneum, często wyjeżdżając do znanego miejsca pielgrzymek w Mariazell. Tam też został pochowany po śmierci 6 maja 1975 w Wiedniu.

Arcybiskup József kardynał Mindszenty został zrehabilitowany przez rząd węgierski w 1989. W maju 1991 jego szczątki sprowadzono z Mariazell i uroczyście umieszczono w Krypcie Prymasowskiej archikatedry w Ostrzyhomiu.

Zobacz też[edytuj | edytuj kod]

Bibliografia[edytuj | edytuj kod]

  • Portré dr. Lékai Lászlóról: A megnyesett fa kizöldül. Budapeszt: Közgazdasági és Jogi Könyvkiadó, 1984. ISBN 963-223-317-4.
  • Adriányi Gábor: A prímási szék megüresedetté nyilvánítása 1974-ben.
  • József Antall. Polonia Semper Fidelis!. „Magyar-Lengyel Kurír”, s. 7, 1947. Budapeszt. 
  • Józef senior Antall. Beszélgetés dr.Antall Józseffel a lengyelmentés kulisszatitkairól.. „Magyar-Lengyel Kurir, Budapeszt”, s. 5-6, 1 grudnia 1946. 
  • Stefan Badeni: Wczoraj i przedwczoraj. Katolicki Ośrodek Wydawniczy Veritas London, W.2, 1963. Tom 60. serii Czerwonej Biblioteki Polskiej,
  • Adam Bahdaj: Na Węgrzech. Warszawa, 1946. nr5
  • Adam Bahdaj. Życie kulturalne uchodźstwa polskiego na Węgrzech. „Tygodnik Powszechny Warszawa”, 1945.  nr 39
  • Adam Bahdaj. Życie uchodźstwa polskiego na Węgrzech. „Odrodzenie Warszawa”, 1945.  nr 34
  • Endre Bakó. Huszonnégyszer Magyarországon. „Hajdú-Bihari Napló Debreczyn”, 6 października 1973. 
  • Miklós Beresztóczy. Polak, Węgier dwa bratanki…. „Katolikus Szó Budapeszt”, 1969.  nr6
  • Béla Bethlen: Észak Erdély kormánybiztosa voltam. Zrinyi Katonai Kiadó - Budapeszt, 1989. ISBN 963-327-043-X.
  • István Bethlen: Emlékirata 1944. Zrinyi Katonai Kiadó - Budapeszt, 1988. ISBN 963-326-946-6.
  • László Bókay. Huszonöt éves a római Magyarok Nagyasszonya kápolna. A magyarok kápolnája az Örök Város szívében.. „Új Ember Magazin Budapeszt”, październik 2005.  rocznik II,nr 10.
  • Agostino Casaroli: Il martirio della pazienza la Santa Sede e i paesi comunisti *1963-89. Giulio Einaudi editore S.P.A., Torino, 2000.
  • Agostino Casaroli: A türelem vértanúsága. A Szentszék és a kommunista államok *1963-1989.. Szent István Társulat Budapeszt, 2001. ISBN 963-361-211-X.
  • Helena Csorba, Irena Michalak. Słowo polskie na Węgrzech—Bibliografia poloniców węgierskich 1939-1945. „Biuletyn Instytutu Bibliograficznego Warszawa”, 1958.  t.IV.
  • Gábor Czene. Ügynökök és vértanúk egyháza. Levéltári kutatásairól nyilatkozik Szabó Gyula plébános.. „Népszabadság Budapeszt”, 26 lutego 2005.  — jak szkodzi kościołowi postkomunistyczna propaganda.
  • János Dobszay: Mozaikok a Regnum életéből. Szent István Társulat Budapeszt, 1996.
  • László Emődi: A Regnum Marianum története. Wien, 1989.
  • Máté Gárdonyi. A Magyar Katolikus Egyház önértelmezése a pártállam idején. „Vigilia Budapeszt”. 
  • Gyula Havasy: A magyar katolikusok szenvedései 1944-1989. Budapeszt, 1990.
  • Károly Hetényi Varga: Papi sorsok a horogkereszt és a vörös csillag árnyékában I-III.. Lámpás Kiadó Abaliget, 1993-1996.
  • Gusztáv Hennyey: Magyarország sorsa Kelet és Nyugat között. Egy volt magyar királyi külügyminiszter visszaemlékezései.. Európa História- Budapeszt, 1992. ISBN 963-07-5469-X.
  • Gusztáv Hennyey: Ungarns Schicksal zwischen Ost und West. Von Hase & Koehler Verlag - Mainz - Ungarisches Institut München, 1975. ISBN 963-07-5469-X.
  • Miklós Horthy: Emlékirataim. Buenos Aires, 1953.
  • Miklós Horthy: Emlékirataim. Európa História- Budapeszt, 1990.
  • András Hóry: Kulisszák mögött. Wien, 1965.
  • András Hóry: Bukaresttôl Varsóig. Gondolat Kiadó - Budapeszt, 1987. ISBN 963-281-798-2.
  • Gábor Jakab. Új kereszút Eszterházán. Udvardi Erzsébet Magyar Örökség Díjas.. „Hitvallás - A Győri Egyházmegye lapja Gyōr”.  Rocznik III. numer 11
  • Gábor Jakab. Lyoni beszélgetés Pápai Lajos püspök atyával. Egyre több helyen kapcsolódnak be. A Könnyező Szűzanya tiszteletébe. A győri Könnyező Szűzanya kegyképének másolatát helyezte el püspök úr július 23-án a lyoni fourviere-i bazilikában.. „Hitvallás - A Győri Egyházmegye lapja Gyōr”.  Rocznik VII. nr 9
  • Mihály Jungerth-Arnóthy: Moszkvai napló. Zrinyi Katonai Kiadó - Budapeszt, 1989. ISBN 963-327-049-9.
  • Miklós Kállay: Magyarország ministerelnöke voltam 1942-1944. Európa - História - Budapeszt, 1991. ISBN 963-07-5340-5.
  • István Kamarás: Lelkierőmű Nagymaroson. Budapeszt, 1989.
  • István Kamarás: Búvópatakok. Budapeszt, 1992.
  • István Kamarás: Bensőséges bázisok. Budapeszt, 1994.
  • András Laczkó: Menekülés a jövőért. Lengyel sorsok Magyarországon 1939-1945.. Kiadja a Boglárlellei Városi Tanács, Boglárlelle, 1989. ISBN 963-03-2669-8.
  • István Lagzi: Droga żołnierza polskiego przez węgierską granicę w latach 1939—1941.. Wydawnictwo Poznańskie, Poznań, 1987. ISBN 83-210-0660-4.
  • István Lagzi: Uchodźcy polscy na Węgrzech w latach drugiej wojny światowej. Wydawnictwo Ministerstwa Obrony Narodowej, Warszawa, 1980. ISBN 83-11-06490-3.
  • Árpád Lajtos: Emlékezés a 2.magyar hadseregre 1942-1943. Zrinyi Katonai Kiadó - Budapeszt, 1989. ISBN 963-326-928-8.
  • Jenő Lévai. A magyarországi lengyel bázis története. „Magyar Nemzet Budapeszt”.  nr 184
  • Stanisław Maczek: Od podwody do czołga. Wspomnienia wojenne 1918-1945. Tomar Publishers - Edinburgh, 1961.
  • Irena Michalak. Bibliografia poloniców węgierskich 1939-1945. „Biuletyn Instytutu Bibliograficznego - Warszawa”.  t.IV.nr3
  • József Mindszenty: Emlékirataim. Verlag Ullstein GMBH Berlin-Wien, 1974.
  • József Mindszenty: Emlékirataim. Szent István Társulat Az Apostoli Szentszék Kiadója – Redemtore di Sedes Apostolica, Budapeszt, 1989.
  • József Mindszenty: Emlékirataim. Toronto, 1974.
  • Leon Orłowski. Wspomnienia z Budapesztu. „Kultura (Paryż)”.  nr10
  • Tamás Pallós. Húszéves az első hazai katolikus szeretetotthon. „Új Ember, Budapeszt”.  nr32
  • Tamás Papp. Jelmondatában óriási remény rejlik. Húsz éve hunyt el Lékai László bíboros.. „Új Ember, Budapeszt”.  rocznik LXII. Nr 26. (3019.)
  • Arnold Pataky: Emlékbeszéd Hanauer Árpád István fölött - A Szent István Akadémia emlékbeszédei. Budapeszt, 1942. A veszprémi papnevelő-intézet emlékkönyve, Veszprém, 1986.
  • János Pfeiffer: A veszprémi egyházmegye történeti névtára (1630–1950). Dissertationes Hungariae ex historia ecclesiae, 8). München, 1987.
  • János Pfeiffer: A veszprémi egyházmegye legrégibb egyházlátogatásai (1554–1760). Veszprém, 1947.
  • István Pirigyi: A Hajdúdorogi Egyházmegye története. Az egyházmegye felállítása. Hajdúdorogi Bizánci Katolikus Egyházmegye Jubileumi Évkönyve 1912-1987.. Hajdúdorogi Bizánci Katolikus Egyházmegye Hajdúdorog, 1987.
  • Mihály Rajz, Tibor Korompay: Megemlékezés Dr.Hanauer Árpád István váci megyéspüspökről. (1869-1942). Szent István Társulat - Az Apostoli Szentszék Kiadója – Redemtore di Sedes Apostolica, Budapeszt. ISBN 963-360-821-1.
  • Jan Reychman. Dzieje Polonii węgierskiej. „Problemy Polonii zagranicznej”, Rok 1968. Warszawa. tom V.
  • Reinhard Raffalt: Wohin steuert der Vatikan?. München, 1973.
  • Péter Ruffy: Varsói hajnal. Kossuth Könyvkiadó, Budapeszt, 1961.
  • István Soltész. A korona kalandos hazatérése. Dokumentumok és korabeli titkos iratok 2. rész.. „Új HORIZONT”, Rok 2001. Budapeszt.  rocznik XXIX, nr 2.
  • Kazimierz Stasierski. Polscy uchodźcy na Węgrzech w latach 1939-1945. „Przegląd Historyczny”, Rok 1961. Warszawa. 
  • Kazimierz Stasierski: Szkolnictwo polskie na Węgrzech w czasie drugiej wojny światowej. Poznań, 1969.
  • Hans Jakob Stehle: Geheimdiplomatie im Watykan. Zürich, 1998.
  • Konrád Szántó: A kommunizmusnak sem sikerült. A magyar katolikus egyház története 1945-1991.. Miskolc, 1992.
  • Tibor Talpassy. Bajcsy-Zsilinszky és a lengyelek. „Magyar Nemzet”, Rok 1975. Budapeszt.  nr32
  • Ferenc Tomka. Az egyházban levő változásokról. „Vigilia”, Rok 1972. Budapeszt.  nr 37 strony = 505-510
  • Ferenc Tomka: Intézmény és karizma az egyházban. Vázlatok a katolikus egyház szociológiájához. Rok 1991.
  • Jenő Ungvári. Szakasits Árpád beszél az 1944. évi tervbevett németellenes munkásfelkelésről és a magyarországi lengyelek szerepéről a mozgalomban. „Magyar-Lengyel Kurír”, 31 stycznia 1947. Budapeszt. 
  • Endre Várkonyi. Ember maradt a legnehezebb időkben. Antall József emlékezete.. „Magyar Nemzet”, 24 lipca 1984. Budapeszt. 
  • Endre Várkonyi. Múlt idők tanúi. Dr. Antall József. Menekültügy Magyarországon.. „Magyarország”, 1974. Budapeszt.  nr36
  • Magyar-lengyel kulturális kapcsolatok — Polsko-węgierskie stosunki kulturalne 1948-1978 - A Magyar Tudományos Akadémia Irodalomtudományi Intézete — Zakład Narodowy im.Ossolińskich Wydawnictwo Polskiej Akademii Nauk — Wrocław-Warszawa-Kraków, 1969
  • "Początki prasy polskiej na Węgrzech" — Kwartalnik prasoznawczy, rok 1958, nr4
  • "Polak-Węgier dwa bratanki" — Slavica rok 1964, s.81-106
  • Studia z dziejów polsko-węgierskich stosunków literackich i kulturalnych — Instytut badań literackich Polskiej Akademii Nauk — Katedra Filologii Węgierskiej Uniwersytetu Warszawskiego —
  • Uchodźcy polscy na Węgrzech w czasie wojny, Athenaeum, Budapeszt 1946


Poprzednik
Gyula Czapik
Template-Bishop.svg Biskup sufragan vesprémski
1944–1945
Template-Bishop.svg Następca
László Bánáss
Poprzednik
Jusztinián Serédi
Template-Metropolitan Archbishop.svg Arcybiskup metropolita budapeszteńsko-ostrzyhomski
1945-1973
Template-Metropolitan Archbishop.svg Następca
László Lékai
Poprzednik
Jusztinián Serédi
CardinalCoA PioM.svg Prymas Węgier
1945-1973
CardinalCoA PioM.svg Następca
László Lékai