Jan Amor Tarnowski

Jan Amor Tarnowski
Szlachta	Tarnowscy
Herb	Leliwa
Rodzice	Jan Amor Iunior Tarnowski Barbara z Rożnowa
Żony	Barbara Tęczyńska Zofia Szydłowiecka
Dzieci	Jan Aleksander Tarnowski Jan Tarnowski Zofia Tarnowska Jan Krzysztof Tarnowski
Data urodzin	1488
Miejsce urodzin	Tarnów
Data śmierci	16 maja 1561
Miejsce śmierci	Wiewiórka

Jan Amor Tarnowski herbu Leliwa (ur. 1488 w Tarnowie, zm. 16 maja 1561 w Wiewiórce) – kasztelan krakowski od 1536, wojewoda krakowski od 1535, wojewoda ruski od 1527, kasztelan wojnicki od 1522, starosta sandomierski, lubaczowski, stryjski, chmielnicki, w latach 1527-1533, 1539-1546, 1547-1551, 1554-1555 i 1557-1559 dzierżył buławę hetmana wielkiego koronnego.

Jan Tarnowski, syn Jana Amora Iuniora i Barbary z Rożnowa, wnuczki Zawiszy Czarnego, pochodził z wpływowej szlacheckiej rodziny Leliwitów Tarnowskich posiadającej status senatorski. Wychowywał się na dworach kardynała Fryderyka Jagiellończyka oraz królów Jana Olbrachta, Aleksandra i Zygmunta Starego. Otrzymał wszechstronne, klasyczne, humanistyczne wykształcenie, także militarne.

Popiersie na Pałacu Ursynowskim

W 1501 przyjechał na sejm do Piotrkowa jako dworzanin królewski. W czasie wojny litewsko-moskiewskiej 1507-1508 jako rotmistrz dowodził zacieżną chorągwią jazdy. Swój chrzest bojowy przeszedł w wieku dwudziestu dwóch lat pod okiem hetmana Konstantego Ostrogskiego. Brał także udział w wyprawie do Mołdawii w 1512 gdzie dowodził chorągwią jazdy. W czasie wojny litewsko-moskiewskiej 1512-1522 na czele hufca ochotniczego wziął udział w bitwie pod Orszą. W latach 1517-1521 by dopełnić swe wykształcenie podjął zwyczajową podróż po świecie. Odwiedził Bliski Wschód, w tym Syrię, Palestynę, Egipt, Grecję, Turcję i oczywiście Ziemię Świętą. W 1518 pasowany został w Jerozolimie na rycerza jerozolimskiego. Zwiedził także Zachodnią Europę. W Portugalii król Manuel I Szczęśliwy, pasował go na rycerza. Tarnowski wziął udział w wyprawie przeciwko Maurom. Uczestniczył w wojnie polsko-krzyżackiej 1519-1521 m.in. w czasie oblężenia Królewca w 1520 roku.

Jako zwolennik koalicji antytureckiej wziął udział w wojnie habsbursko-tureckiej w roku 1521. W 1524 w potyczce pod Lwowem rozbił zagon turecki. W 1528 na swoim zamku w Tarnowie gościł przez pół roku wygnanego króla Węgier, Jana Zápolyę. W 1531 był autorem świetnego zwycięstwa w bitwie pod Obertynem w wojnie z hospodarem mołdawskim Piotrem Rareszem.

W czasie wojny litewsko-moskiewskiej 1534-1537 dowodził w 1534 polsko-litewską wyprawą na Moskwę. Wsławił się wówczas zdobyciem Homla i oblężeniem i zdobyciem Staroduba (1535). W 1538 roku, w czasie wojny z Mołdawią, oblegał zamek w Chocimiu.

Szturmak hetmana wielkiego koronnego Jana Tarnowskiego

W polityce wewnętrznej cieszył się popularnością wśród szlachty jednak sprzeciwiał się wzrostowi przywilejów szlacheckich. Był zwolennikiem prowadzenia aktywnej polityki militarnej i ekspansji nie na Węgrzech, jak stronnictwo narodowe, lecz zgodnie z tradycją rodzinną nad dolnym Dunajem przeciwko Turcji (jego dwaj stryjowie zginęli w Bitwie pod Warną). Wielka ambicja i z trudem zdobywane zaszczyty spowodowały, że stał się drażliwy i opozycyjnie nastawiony do dworu królewskiego. Pomimo tego jednak że niezbyt dobrze rozumiał się z Zygmuntem Starym i królową Boną to w czasie tzw. wojny kokoszej stanął przy królu. W polityce był stronnikiem Habsburgów, często wbrew interesom Rzeczypospolitej (np. napad na Oczaków w 1545 r.). Lepsze stosunki miał z jego synem, królem Zygmuntem II Augustem, wsparł go w trudnej sytuacji związanej z jego związkiem z Barbarą Radziwiłłówną. Jego przeciwnikiem politycznym i osobistym był jego siostrzeniec Piotr Kmita.

Był znakomitym administratorem, nie tylko budżetu hetmańskiego lecz także swych prywatnych dóbr, a także mecenasem literatury.

Jan Tarnowski był autorem dzieła Consilium rationis bellicae (Rada sprawy wojennej, 1558), które było wykładnią współczesnej, polskiej techniki wojskowej. Na książce tej wychowały się kolejne generacje dowódców wojskowych Rzeczypospolitej. Dokonał także kompilacji pt. Ustawy prawa ziemskiego polskiego, dla pamięci lepszej krótko i porządnie z statutów i z konstytucyj zebrane, z przydatkiem: O obronie koronnej, i o sprawie i powinności urzędników wojennych, Jego M. Pana Jana Tarnowskiego niekiedy kasztelana krakowskiego etc. etc., temi czasy rycerskiemu stanowi barzo potrzebne. Był również autorem dziennika podróży do Ziemi Świętej: Terminatio ex itinerario Illustris et Magnifici Domini Joanis Comitis in Tarnow Castellani Cracoviensis Supremi exercituum Regni Poloniae Ducis, Venetiis ad Terram Sanctam proficientis (Tytuł przydany później i przez kogo innego)

Jan Kochanowski jego osobie poświęcił pieśń O śmierci Jana Tarnowskiego.

Hetman Jan Tarnowski podczas oblężenia Staroduba 1535, drzeworyt z Kroniki wszystkyego swyata Marcina Bielskiego

Przodkowie

Jan Amor Tarnowski jest w szóstym pokoleniu potomkiem z linii męskiej Spycimira Leliwity.

1. Jan Amor Tarnowski herbu Leliwa, hrabia Świętego Imperium Rzymskiego
2. Jan Amor Iunior Tarnowski herbu Leliwa
3. Jan z Tarnowa herbu Leliwa
4. Jan z Tarnowa herbu Leliwa
5. Rafał z Tarnowa herbu Leliwa
6. Spycimir z Tarnowa, Dębna, Piasku, Melsztyna, komes herbu Leliwa, pierwotnie Lubomla

Bibliografia

• Consilium rationis bellicae Jana Tarnowskiego, Kraków 1858
• Ustawy prawa ziemskiego polskiego, dla pamięci lepszej krótko i porządnie z statutów i z konstytucyj zebrane, z przydatkiem: O obronie koronnej, i o sprawie i powinności urzędników wojennych, Jego M. Pana Jana Tarnowskiego niekiedy kasztelana krakowskiego etc. etc., temi czasy rycerskiemu stanowi barzo potrzebne, Kraków 1858

Przypisy

Poprzednik Otto Chodecki

wojewoda ruski 1527–1535

Następca Jan Tęczyński