Kosaciec żółty

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Skocz do: nawigacja, szukaj
Kosaciec żółty
Illustration Iris pseudacorus0.jpg
Systematyka[1]
Domena eukarionty
Królestwo rośliny
Klad rośliny naczyniowe
Klad Euphyllophyta
Klad rośliny nasienne
Klasa okrytonasienne
Klad jednoliścienne
Rząd szparagowce
Rodzina kosaćcowate
Rodzaj kosaciec
Gatunek kosaciec żółty
Nazwa systematyczna
Iris pseudacorus L.
Sp. Pl. 38 1753[2]
Synonimy

Iris pseudoacorus L.

"(comns)" Zdjęcia i grafiki w Commons

Kosaciec żółty, irys (Iris pseudacorus L.) – gatunek byliny należący do rodziny kosaćcowatych (Iridaceae).

Zasięg występowania[edytuj | edytuj kod]

Gatunek eurosyberyjski, występujący na obszarach o klimacie oceanicznym[3]. Rośnie dziko w północno-zachodniej Afryce (Madera, Wyspy Kanaryjskie, Algieria, Maroko), całej Europie i na obszarach o umiarkowanym klimacie w Azji Zachodniej i Kaukazie, po Syberię Zachodnią. Jako efemerofit pojawia się także w Australii, Nowej Zelandii, USA i Kanadzie oraz południowej części Ameryki Południowej (Argentyna, Chile, Urugwaj). Jest uprawiany w wielu krajach świata[4]. W Polsce na niżu jest pospolity[5].

Morfologia[edytuj | edytuj kod]

Pokrój
Kwiat
Owoc i nasiona
Łodyga
Wyprostowana, prosto wzniesiona, zazwyczaj rozgałęziona, o wysokości do 1 m. Na przekroju poprzecznym obła lub spłaszczona. Pod ziemią występuje grube, mocne kłącze[3].
Liście
Żywozielone, pochwiasto obejmujące łodygę. Dolne są równowąskomieczowate, górne równowąskolancetowate. Mają szerokość 1-3 cm, a długość do 1 m[3].
Kwiaty
Jaskrawożółte, wyrastające na długich szypułkach po 1-5 z kątów podobnych do liści przysadek. Okwiat 6-działkowy, zrośnięty w rurkę. Trzy działki okółka wewnętrznego są równowąskolancetowate, wyprostowane i krótsze od znamion słupka. Działki okółka zewnętrznego są jajowate, duże, odgięte w dół i ciemnożółte z fioletową nerwacją. Wewnątrz okwiatu jest słupek z dolną, trzykomorową zalążnią, szyjką rozdzielającą się na 3 płatowate znamienia oraz 3 pręciki[3].
Owoc
Trzykomorowa, tępo trójgraniasta, podłużna torebka][3]. Nasiona wielkości 7–8 mm, obustronnie spłaszczone.

Biologia i ekologia[edytuj | edytuj kod]

Hygrofit rosnący na glebach torfowych z wodą stojąca lub wolno płynącą, najczęściej nad martwymi odnogami rzek, stawami, w zarośniętych rowach melioracyjnych, w szuwarach. Kwitnie od maja do lipca[3]. Kwiaty przedprątne, zapylane przez błonkówki[6]. Gatunek charakterystyczny związku Magnocaricion oraz zespołu Iridetum pseudacori, a także wyróżniający dla zespołu Fraxino-Alnetum[7].

Roślina trująca (szczególnie świeża)[6].

Zastosowanie[edytuj | edytuj kod]

  • Sadzony jako gatunek ozdobny w oczkach wodnych. Oprócz typowej formy gatunku istnieją też ozdobne kultywary, np. 'Variegata' o o żółtozielonych i pasiastych liściach[8] .
  • W starożytności kłącza irysa były używane w medycynie ludowej jako środek leczniczy[9].
  • Dawniej wysuszone na słońcu i zwilżone octem kwiaty używane były jako barwnik do papieru i skór[3].

Udział w kulturze[edytuj | edytuj kod]

  • Według niektórych badaczy roślin biblijnych wszędzie tam w Biblii, gdzie wymienione są "lilie" w połączeniu z wodą, prawdopodobnie chodzi o kosaćca żółtego, który na terenach biblijnych występuje pospolicie wzdłuż cieków wodnych. Np. w księdze Mądrość Syracha (50,8) jest werset: "... jak kwiat róży na wiosnę, jak lilie przy źródle[9].
  • Stylizowany kwiat kosaćca wraz z liściem był prawdopodobnie godłem Ludwika VII podczas II wyprawy krzyżowej[9].

Przypisy

  1. Stevens P.F.: Angiosperm Phylogeny Website (ang.). 2001–. [dostęp 2009-06-09].
  2. The Plant List. [dostęp 2014-11-20].
  3. 3,0 3,1 3,2 3,3 3,4 3,5 3,6 František Činčura, Viera Feráková, Jozef Májovský, Ladislav Šomšák, Ján Záborský: Pospolite rośliny środkowej Europy. Jindřich Krejča, Magdaléna Záborská (ilustracje). Warszawa: Państwowe Wydawnictwo Rolnicze i Leśne, 1990. ISBN 83-09-01473-2.
  4. Germplasm Resources Information Network (GRIN). [dostęp 2014-12-15].
  5. Lucjan Rutkowski: Klucz do oznaczania roślin naczyniowych Polski niżowej. Warszawa: Wyd. Naukowe PWN, 2006. ISBN 83-01-14342-8.
  6. 6,0 6,1 Olga Seidl, Józef Rostafiński: Przewodnik do oznaczania roślin. Warszawa: PWRiL, 1973.
  7. Władysław Matuszkiewicz: Przewodnik do oznaczania zbiorowisk roślinnych Polski. Warszawa: Wyd. Naukowe PWN, 2006. ISBN 83-01-14439-4.
  8. Geoff Burnie i inni: Botanica. Rośliny ogrodowe. Könemann, 2005. ISBN 83-8331-1916-0.
  9. 9,0 9,1 9,2 Zofia Włodarczyk: Rośliny biblijne. Leksykon. Kraków: Instytut Botaniki im. W. Szafera PAN, 2011. ISBN 978-83-89648-98-3.

Linki zewnętrzne[edytuj | edytuj kod]