Krążownik

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Skocz do: nawigacji, wyszukiwania
Nieopancerzony krążownik (korweta) HMS "Calliope" z 1883
Brytyjski krążownik pancerny HMS "Devonshire" z 1905
Brytyjski wczesny krążownik lekki HMS "Dauntless" z 1918
Amerykański krążownik lekki USS "Denver" (1942)
Włoski krążownik ciężki "Zara". Regia Marina.
Francuski krążownik ciężki "Algerie"
Radziecki krążownik rakietowy "Groznyj" projektu 58 (1962)
Amerykański krążownik rakietowy USS "Antietam" (1987)

Krążownik – klasa dużych, silnie uzbrojonych okrętów nawodnych, wyróżniana od II połowy XIX wieku do chwili obecnej. W miarę rozwoju techniki klasa krążowników ewoluowała i dzieliła się na liczne podklasy, różniące się od siebie charakterystykami, w tym wielkością. Najbardziej ogólnym podziałem, wiążącym się ze zmianą rodzaju uzbrojenia i zadań krążowników, jest podział na krążowniki klasyczne (artyleryjskie), dziś już nie występujące, i współczesne krążowniki rakietowe.

Krążowniki klasyczne budowane były od początku istnienia klasy do lat 60. XX wieku i stanowiły klasę okrętów słabszych i z reguły mniejszych, lecz szybszych od pancerników, a silniejszych i większych od niszczycieli i kanonierek. Były to okręty artyleryjskie, następnie artyleryjsko-torpedowe przeznaczone do działań w zespołach okrętów – prowadzenia rozpoznania dla zespołów okrętów liniowych lub przewodzenia zespołom niszczycieli i ich wsparcia. Ponadto, krążowniki służyły do samodzielnych działań oceanicznych. Mimo znacznego zróżnicowania wynikającego z ewolucji klasy, wspólnymi cechami większości była silna artyleria, często uzupełniona przez uzbrojenie torpedowe, duży zasięg pływania, stosunkowo duża prędkość i zazwyczaj opancerzenie.

Nowo budowane od lat 60. XX wieku krążowniki rakietowe są z kolei okrętami rakietowymi, służącymi do zwalczania samolotów lub okrętów podwodnych lub nawodnych za pomocą pocisków kierowanych i posiadają uzbrojenie rakietowe oraz bogate wyposażenie elektroniczne, przy znacznie zredukowanym uzbrojeniu artyleryjskim. Krążowniki rakietowe używane są jedynie przez nieliczne floty i stanowią obecnie największe i najsilniejsze po lotniskowcach okręty nawodne.

Klasa krążowników była bardzo niejednolita – ich parametry i przeznaczenie różniły się znacznie w zależności od okresu i podklasy. Wyporność krążowników wahała się od ok. 1500 ton do 16.000 ton[1], a najczęściej od 5000 t do 10.000 t. Typowa długość kadłuba mieściła się w przedziale 110-180 metrów, istniały też jednostki znacznie krótsze, zwłaszcza XIX-wieczne, lub dłuższe.

Podział[edytuj | edytuj kod]

Podział krążowników na klasy opierał się o różne kryteria, przede wszystkim rodzaj opancerzenia lub uzbrojenia. Na podział z uwagi na cechy konstrukcyjne nakładała się klasyfikacja, która mogła być różna w zależności od państwa. Podstawowe podklasy krążowników klasycznych, to chronologicznie:

Niezależnie od tych głównych podklas, wyróżniane są z uwagi na uzbrojenie lub wyposażenie:

Aktualnie istniejące podklasy krążowników to:

Mimo nazwy, nie są zaliczane do krążowników krążowniki liniowe (podklasa okrętów liniowych), krążowniki pomocnicze (uzbrojone statki pełniące podobne zadania do krążowników) i krążowniki podwodne (określenie dużych okrętów podwodnych), natomiast niekoniecznie są do nich zaliczane krążowniki minowe (duże stawiacze min). Odmienną w zasadzie od krążowników klasę stanowi też marginalna klasa wielkich krążowników, podobna do krążowników liniowych.

Początki klasy[edytuj | edytuj kod]

Pierwotną historyczną rolą krążowników było odbywanie samodzielnych rejsów w celu prowadzenia dalekiego rozpoznania, zwalczania żeglugi wroga oraz ochrony własnych linii komunikacyjnych, od czego wzięła się nazwa klasy (ang. cruiser). Na przełomie XVIII i XIX wieku termin cruising lub cruizing oznaczał w języku angielskim prowadzenie samodzielnych operacji przez okręty, niedziałające w składzie eskadry[2]. Termin cruiser oznaczał w tym okresie funkcję okrętu, przy czym działania tego rodzaju wykonywane były najczęściej przez fregaty, korwety i slupy[2]. Analogiczne terminy pojawiły się także w innych językach, w tym w języku polskim jako "krążownik" (od jednego ze znaczeń czasownika cruise jako "krążyć").

Termin "krążownik" był używany coraz powszechniej od połowy XIX wieku na określenie żaglowych fregat, korwet i slupów z pomocniczym napędem parowym, często używane do opisanych zadań krążowniczych. Zbiegło się to w czasie z szybkim postępem technicznym w konstrukcji okrętów, wiążącym się z objęciem dominującej roli przez napęd parowy i redukcją ożaglowania okrętów do roli pomocniczej, a następnie usunięciem go w drugiej połowie stulecia.

W latach 70. XIX wieku nazwa "krążownik" zaczęła być używana jako nazwa klasy, szczególnie w stosunku do nowo budowanych okrętów, o odmiennej konstrukcji i ze zredukowaną rolą ożaglowania. Pierwszy raz wprowadzono taką klasyfikację we Francji[3]. Wkrótce w większości państw morskich, w tym także dominującej na morzach Wielkiej Brytanii, wprowadzono nazwę klasy krążowników, stosowaną także w odniesieniu do starszych okrętów parowo-żaglowych. W licznych państwach stosowano przy tym klasyfikację krążowników w zależności od wielkości, na krążowniki I, II i czasami jeszcze III klasy[3].

Pierwotnie budowano krążowniki nieopancerzone, lecz od lat 70. XIX wieku w ich konstrukcji pojawił się pancerz, który wkrótce stał się cechą charakterystyczną ogółu krążowników.

Rozwój[edytuj | edytuj kod]

Pierwszą po wczesnych krążownikach nieopancerzonych podklasą krążowników były krążowniki pancerne, budowane od lat 70. XIX wieku. Wyróżniającym je elementem konstrukcji było pionowe opancerzenie burt (czasami ograniczające się do pasa na linii wodnej), a nadto opancerzenie artylerii. W latach 90. XIX wieku podklasa ta zyskała dojrzałą postać dużych, silnie opancerzonych i uzbrojonych okrętów i była budowana do początku XX wieku, stale rosnąc pod względem wielkości i uzbrojenia. Drugą podklasą krążowników istniejącą na przełomie XIX i XX wieku były budowane od lat 80. XIX. wieku krążowniki pancernopokładowe, charakteryzujące się ograniczeniem opancerzenia kadłuba do wewnętrznego pokładu pancernego, o formie przyrównywanej do skorupy żółwia. Podklasa ta obejmowała okręty o różnej wielkości, lecz była generalnie słabsza od krążowników pancernych. Najmniejsze krążowniki pancernopokładowe należały do podklasy krążowników torpedowych. Niezależnie od podziału z uwagi na cechy konstrukcyjne, w tym okresie w dalszym ciągu w części państw stosowano podział krążowników na klasy w zależności od wielkości.

Na początku XX wieku krążowniki pancernopokładowe średniej wielkości wyewoluowały w nową podklasę krążowników lekkich, która szybko stała się podstawową podklasą krążowników, aż do pierwszych lat po II wojnie światowej. W krążownikach lekkich ponownie wprowadzono pancerz burtowy (z wyjątkiem wczesnych jednostek), wzorem krążowników pancernych, od których były jednak znacznie mniejsze. Na początku XX wieku krążowniki pancerne zostały wyparte przez większe i silniejsze krążowniki liniowe, które jednak, mimo nazwy, stanowiły już okręty liniowe, a nie krążowniki. Podczas I wojny światowej w służbie znajdowały się nowo budowane krążowniki lekkie oraz starsze krążowniki pancerne i pancernopokładowe, z których część była także nazywana krążownikami lekkimi.

Od lat 20. XX wieku zaczęto obok krążowników lekkich budować krążowniki ciężkie, wywodzące się konstrukcyjnie z krążowników lekkich, lecz silniej uzbrojone i nieco większe. Ich pojawienie się było wywołane przez traktaty rozbrojeniowe, ograniczające zbrojenia morskie. Krążowniki lekkie i ciężkie były głównymi podklasami krążowników służącymi aktywnie podczas II wojny światowej (nieliczne okręty starszych podklas używane były do celów drugorzędnych). Marginalne znaczenie miała klasa jeszcze większych i silniejszych wielkich krążowników, powstała w okresie II wojny światowej, gdyż pomimo kilku projektów, zbudowano tylko jeden ich typ w USA. Klasa ta jednak w zasadzie nie jest już zaliczana do krążowników, będąc podobna do krążowników liniowych.

Oprócz tych podstawowych klas krążowników, wyróżniano krążowniki minowe (duże stawiacze min) i krążowniki lotnicze przenoszące wodnosamoloty. Krążowniki pomocnicze nie miały w rzeczywistości wiele wspólnego z krążownikami – nazywano tak używane w okresie obu wojen światowych przebudowane i uzbrojone statki. W okresie II wojny światowej pojawiły się też krążowniki przeciwlotnicze, będące odmianą krążowników lekkich. Wszystkie wymienione historyczne klasy były okrętami artyleryjskimi lub torpedowo-artyleryjskimi.

W okresie powojennym krążownik przeszedł kolosalne zmiany w samych założeniach jego wykorzystania i w uzbrojeniu. Spowodowane to było zmianą taktyki na morzach i wprowadzeniem na szeroką skalę uzbrojenia rakietowego. Pojawiły się krążowniki rakietowe, uniwersalne lub przeznaczone w zależności od typu do zwalczania okrętów nawodnych, podwodnych lub samolotów, będące największymi okrętami flot poza lotniskowcami (zwłaszcza krążowniki atomowe). Przez pewien okres istniały też rakietowe krążowniki śmigłowcowe (śmigłowcowce), przenoszące śmigłowce.

Polskie krążowniki: ORP "Bałtyk" (służący jedynie jako hulk), ORP "Dragon", ORP "Conrad".

Przypisy

  1. Górna granica wyporności nie uwzględnia specyficznych wielkich krążowników ani krążowników liniowych, stanowiących odrębną klasę, wielkich krążowników rakietowych typu Kirow ani krążowników lotniczych typu Kijew, będących w istocie lekkimi lotniskowcami
  2. 2,0 2,1 A. Preston, Cruisers..., s.6
  3. 3,0 3,1 G. Smirnow, W. Smirnow, Zigzagi korabliestrojenija ili płody "wojenno-morskoj biestołkowszcziny" w: Modelist-Konstruktor nr 3/1978 (ros.)

Bibliografia[edytuj | edytuj kod]

  • Roger Chesneau, Eugène Kolesnik (red.): Conway's All the World's Fighting Ships, 1860-1905, Conway Maritime Press, Londyn, 1979, ISBN 0-85177-133-5 (ang.)
  • Anthony Preston, Cruisers. An illustrated history, PRC Publishing, Londyn 2000 (ang.)
WiktionaryPl nodesc.svg
Zobacz hasło krążownik w Wikisłowniku