Zimna wojna

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Skocz do: nawigacja, szukaj
Zimna wojna
Czas 1947-1991
Miejsce cały świat
Terytorium cały świat
Wynik rozpad Związku Radzieckiego, rozwój i konsolidacja kapitalizmu jako dominującego systemu
Strony konfliktu
Warsaw Pact Logo.svg Układ Warszawski (z ZSRR na czele) Flag of NATO.svg NATO (z USA na czele)
Świat w 1959:

     NATO

     inni sojusznicy USA

     Układ Warszawski

     kraje sojusznicze sprzymierzone z ZSRR

     państwa skolonizowane

     państwa niezaangażowane

Świat w 1980:

     NATO

     inni sojusznicy USA

     Układ Warszawski

     kraje sojusznicze sprzymierzone z ZSRR

     inni sojusznicy ZSRR

     Chiny i ich sojusznicy

Niebieskie krzyżyki to partyzantki antykomunistyczne, a czerwone – prokomunistyczne

Zimna wojna – umowna nazwa trwającego w latach 1947-1991 stanu napięcia oraz rywalizacji ideologicznej, politycznej i militarnej pomiędzy Układem Warszawskim ze Związkiem Radzieckim na czele (określane jako blok komunistyczny, lub wschodni), a państwami niekomunistycznymi skupionymi od 1949 w NATO pod politycznym przywództwem Stanów Zjednoczonych (określanych jako blok zachodni), a także między paralelnymi blokami obronnymi (SEATO, CENTO) i pozaeuropejskimi państwami socjalistycznymi i przeciwnikami USA. Trzecią z sił był Ruch Państw Niezaangażowanych utworzony z inicjatywy lewicowych rządów Egiptu, Jugosławii oraz Indii, frakcja ta odrzucała opowiedzenie się za blokiem zachodnim lub wschodnim.

Zimnej wojnie towarzyszył wyścig zbrojeń, wyścig kosmiczny i gospodarczy. Najważniejszymi wydarzeniami okresu konfliktu były: praski zamach stanu 1948, blokada Berlina, wojna koreańska, kryzys sueski, operacja AJAX, kryzys berliński 1961, kryzys kubański, wojna wietnamska, rewolucja sandinistowska, irańska rewolucja islamska i radziecka interwencja w Afganistanie.

Zimna wojna trwała od roku 1947 – rozpadu koalicji antyhitlerowskiej i ustanowienia w Europie Środkowej wyłącznej strefy wpływów ZSRR – do rozpadu systemów socjalistycznych w Europie (Jesień Ludów) w 1989 i rozpadu samego ZSRR w drugiej połowie 1991 roku. Rozpad bloku wschodniego wyeliminował układ dwubiegunowy w polityce międzynarodowej i zakończył epokę zimnej wojny.

Termin „zimna wojna”[edytuj | edytuj kod]

Jako pierwszy terminu „zimna wojna” użył w 1945 roku brytyjski pisarz George Orwell w eseju You and the Atomic Bomb który ukazał się na łamach brytyjskiej lewicowej gazety Tribune[1].

Termin „zimna wojna” został wprowadzony w 1947 przez Amerykanina Bernarda Barucha[2], by opisać pojawiające się napięcia między dwoma byłymi sojusznikami z czasów II wojny światowej. Popularność zyskał dzięki książce znanego publicysty amerykańskiego Waltera Lippmana. Miała ona tytuł „Zimna wojna”. Stwierdził on w niej, że zakończył się okres koalicji antyhitlerowskiej, a rozpoczął się okres konfrontacji między mocarstwami zachodnimi i ZSRR.

Geneza[edytuj | edytuj kod]

Pismo kominternowskie

Wśród historyków nie ma jasno przyjętej daty rozpoczęcia zimnej wojny. Większość historyków wskazuje na okres po zakończeniu II wojny światowej, jeszcze inni twierdzą że stan ten zaczął się pod koniec I wojny światowej a napięcia między Imperium Rosyjskim a pozostałymi mocarstwami europejskimi i USA istniało już od połowy XIX wieku[3].

W wyniku rewolucji październikowej z 1917 roku, Rosja stała się izolowana na arenie międzynarodowej[4], twórca państwa radzieckiego, Włodzimierz Lenin uważał że kraj jest otoczony przez wrogich mu kapitalistów. Lenin kierując dyplomacją chciał skłócić wrogów ZSRR a jednym z elementów tej polityki miało być utworzenie Międzynarodówki Komunistycznej która wspierała wrzenie rewolucyjne poza granicami Rosji[5]. Po śmierci Lenina, Józef Stalin objął nowy kurs, ZSRR miało być według niego socjalistyczną wyspą pośród mocarstw kapitalistycznych[6]. Już w 1925 roku Stalin stwierdził że widzi politykę międzynarodową w sposób dwubiegunowy, a celem ZSRR jest przeciągnięcie innych krajów w stronę komunizmu[7].

Różne wydarzenia przed II wojną światową wykazywały wzajemną nieufność między mocarstwami zachodnimi a ZSRR[8] a obie strony finansowały przeciwników swoich rządów, Zachód w czasie rosyjskiej wojny domowej wsparł ruch antykomunistyczny zwany jako Biali[9]. W odpowiedzi na wsparcie dla ruchu antykomunistycznego, w 1926 roku Sowieci udzielili wsparcia finansowego strajkującym brytyjskim robotnikom przez co rząd tego kraju zerwał stosunki dyplomatyczne z ZSRR[10]. W 1928 roku w czasie procesu pokazowego dowództwa Partii Socjalistów-Rewolucjonistów, radziecki sąd oskarżył eserowców o planowanie zamachu stanu wspartego przez Francję i Wielką Brytanię[11]. Do 1933 roku USA odmawiała uznania państwowości ZSRR[12].

W latach 30. oskarżenia o współpracę z nazistowskimi Niemcami, Japonią, Francją czy Wielką Brytanią stały się w stalinowskim ZSRR powodem do represji okresu wielkiego terroru[13]. Eskalacja konfliktu przed II wojną światową nie była możliwa ze względu na międzynarodową izolację zarówno USA i ZSRR[14].

Początkowo ZSRR podpisało pakt o nieagresji z Niemcami w którego tajnym protokole podzielono strefy wpływów obu państw w regionie Europy Środkowo-Wschodniej. Po inwazji hitlerowskiej na ZSRR w czerwcu 1941 roku i ataku Japończyków na USA oba mocarstwa zawiązały z Wielką Brytanią sojusz militarny skierowany przeciwko państwom faszystowskim. USA wspomagała walczące UK i ZSRR poprzez Lend-Lease Act[15], mimo zachodniej pomocy, Stalin pozostawał podejrzliwy i uważał że alianci zachodni celowo opóźniali otwarcie drugiego frontu antyniemieckiego aby wykrwawić broniących się Sowietów[16].

Zakończenie II wojny światowej[edytuj | edytuj kod]

Konferencje wojenne dotyczące powojennej Europy[edytuj | edytuj kod]

Winston Churchill, Franklin D. Roosevelt i Józef Stalin w Jałcie

Alianci nie byli zgodni co do tego jak powinna wyglądać powojenna mapa Europy i jak w wyniku wojny granice zostaną ustalone[17]. Każda ze strony prezentowała odmienne pomysły dotyczące ustanowienia i utrzymania powojennego bezpieczeństwa[18]. Zachodni alianci dążyli do tego aby utworzyć jak najszerszy system rządów demokratycznych co miałoby ułatwić państwom pokojowe rozwiązywania problemów za pośrednictwem organizacji międzynarodowych[19].

Biorąc pod uwagę historyczne doświadczenia częstych najazdów na Rosję[20], ogromnych strat ZSRR poniesionych w wyniku wojny (szacowanych na 27 milionów ludzi)[21], ZSRR dążył do zwiększenia własnego bezpieczeństwa poprzez ingerencję w wewnętrzne sprawy państw z którymi graniczył[22][23]. W czasie wojny, Stalin utworzył specjalne ośrodki szkoleniowe dla komunistów z różnych krajów co miało ułatwić im objęcie przywództwa w krajach wyzwolonych przez Armię Czerwoną. W rezultacie po wyzwoleniu, przeszkoleni przez Moskwę działacze obejmowali kontrole nad mediami (zwłaszcza radiem), zlikwidowali wszelkie niezależne instytucje obywatelskie czy konkurencyjne partie polityczne[24]. Stalin dążył jednocześnie do utrzymania pokoju z Wielką Brytanią i USA, mając nadzieję że mocarstwa te dadzą mu się skupić na powojennej odbudowie kraju i uzyskaniu dodatniego wzrostu gospodarczego[25].

Także alianci zachodni byli podzieleni co do wizji powojennego świata. Cele Roosevelta były bardziej globalnego od tych stawianych przez Churchilla, dla Roosevelta zwycięstwa militarne w Europie i Azji miały być kluczem dla amerykańskiej globalnej supremacji ekonomicznej nad Imperium Brytyjskim i utworzenia światowej organizacji pokojowej, Churchill natomiast skoncentrował się na zapewnieniu brytyjskiej kontroli nad Morzem Śródziemnym, utrzymaniu Imperium Brytyjskiego i walkę o niezależność krajów Europy Środkowej i Wschodniej jako bufora między wpływami ZSRR i Wielkiej Brytanii[26].

W opinii Amerykanów, Stalin wydawał się być potencjalnym sojusznikiem w realizacji ich własnych celów, natomiast według Wielkiej Brytanii, Stalin stanowił zagrożenie dla realizacji wyznaczonych celów. Gdy ZSRR zajęło większość państw Europy Środkowej i Wschodniej, Stalin znalazł się w pozycji uprzywilejowanej i dwóch zachodnich przywódców rywalizowało o jego względy. Różnice między Rooseveltem i Churchillem doprowadziły do kilku odrębnych transakcji ze Związkiem Radzieckim. W październiku 1944 roku Churchill udał się do Moskwy i zgodził się na podział Bałkanów dna strefy wpływów, w Jałcie natomiast Roosevelt podpisał ze Stalinem oddzielną umowę w odniesieniu do Azji i odrzucił propozycję brytyjskiego premiera dotyczące Polski i kwestii odszkodowań[27].

Dalsze negocjacje aliantów miały miejsce na konferencji w Jałcie w lutym 1945 roku, również i na tej konferencji nie udało się osiągnąć porozumienia co do powojennych granic[28]. W kwietniu 1945 roku zmarł prezydent Roosevelt a jego następną został ufający Stalinowi Harry Truman który politykę zagraniczną powierzył elitarnej grupie intelektualistów. W tym samym roku zarówno Churchill i Truman sprzeciwili się decyzji Związku Radzieckiego o podtrzymaniu będącego w zasięgu wpływów ZSRR, Polskiego Komitetu Wyzwolenia Narodowego. PKWN rywalizował z londyńskim Rządem RP na uchodźstwie który zerwał stosunki z Sowietami[29].

Po zwycięstwie aliantów w maju 1945 roku, ZSRR skutecznie zajęła Europę Środkową i Wschodnią[30], podczas gdy pozostałe rządy europejskie pozostały w w zasięgu wpływów USA. W Niemczech, alianci ustanowili strefy okupacyjne luźno rozparcelowane przez cztery mocarstwa – Francję, ZSRR, USA i Wielką Brytanią[31].

W 1945 roku konferencja aliancka w San Francisco powołała Organizacja Narodów Zjednoczonych (ONZ) mająca utrzymać na świecie pokój, zdolność działania Rady Bezpieczeństwa tejże instytucji skutecznie paraliżowana była jednak przez prawo weta poszczególnych członków organizacji[32]. W związku z tym ONZ zostało przekształcone w miejsce polemik, forum często wykorzystywane przez ZSRR jako trybuna propagandowa[33].

Konferencja poczdamska i klęska Japonii[edytuj | edytuj kod]

Na konferencji w Poczdamie która rozpoczęła się pod koniec lipca, już po kapitulacji Rzeszy, podjęto ważne decyzje dotyczące przyszłego rozwoju Niemiec i reszty Europy Środkowo-Wschodniej[34]. Pokazane na konferencje antypatie i ostry język uczestników potwierdził wrogie zamiary między jej uczestnikami[35].

W trakcie trwania konferencji Truman poinformował Stalina o tym że USA posiadają nową potężną broń[36]. Stalin zdawał sobie sprawę że Amerykanie pracowali nad bombą atomową, ale uważając że program atomowy stoi w miejscu zareagował na wieść w spokojny sposób. Przywódca ZSRR wyraził zadowolenie z tejże informacji i wyraził nadzieję że broń zostanie wykorzystana przeciwko Japonii[37]. Tydzień po zakończeniu konferencji w Poczdamie, USA dokonało ataku atomowego na Hiroszimę i Nagasaki. Wkrótce po ataku, Stalin zarzucił amerykańskim urzędnikami że Truman zaproponował mu zbyt mało realny wpływ na sytuację w okupowanej Japonii[38].

Początki bloku wschodniego[edytuj | edytuj kod]

Wizerunek Józefa Stalina na jednym z plakatów

We wczesnym okresie II wojny światowej, ZSRR utworzyło podwaliny przyszłego bloku wschodniego poprzez aneksję ziem przyznanych ZSRR w ramach paktu Ribbentrop-Mołotow. Terenami tymi były wschodnie tereny II RP (przyłączone do Ukraińskiej SRR i Białoruskiej SRR)[39], Łotwa (która stała się Łotewską SRR)[40][41], Estonia (stała się Estońską SRR)[42], Litwa (która stała się Litewską SRR, oprócz tego do Litwy włączono obszar Wileńszczyzny)[43], fragment wschodniej Finlandii (Karelo-Fińska SRR) oraz wschodniej Rumunii (połączone z innymi ziemiami mołdawskimi utworzyły Mołdawską SRR)[44][45].

Tereny Europy Środkowo-Wschodniej wyzwolone przez Armię Czerwoną zostały włączone do bloku wschodniego poprzez wciągnięcie ich w strefę wpływów ZSRR[46], krajami takimi stały się Niemiecka Republika Demokratyczna, Polska Rzeczpospolita Ludowa, Węgierska Republika Ludowa, Bułgarska Republika Ludowa, Czechosłowacka Republika Socjalistyczna, Rumuńska Republika Ludowa i Albańska Republika Ludowa (która jednak opuściła blok wschodni)[47][48][49][50]. W ramach konsolidacji bloku wschodniego, NKWD nadzorowała tworzenie w tychże krajach organów tajnej policji[51], jednocześnie odsunięto od władzy przywódców przedwojennych, wielu z nich zostało uwięzionych, a w kilku przypadkach zostali oni rozstrzelani[52].

Rządy bloku wschodniego przyjęły gospodarkę planową i stłumiły rzeczywisty lub potencjalny sprzeciw wobec ich rządów[53]. W ostatnim miesiącu wojny w Azji, Armia Czerwona opanowała kontrolowaną przez Japończyków Mandżurię i zajęła terytorium koreańskie na północ od 38. równoleżnika[54].

Premier UK, Winston Churchill był zaniepokojony ogromem rozmiarów wojsk radzieckich które od tej pory rozmieszczone były na tak dużej powierzchni Europy[55].

Początek konfliktu[edytuj | edytuj kod]

W lutym 1946 roku George Kennan wysłał do Moskwy długi telegram w którym wyraził twarde stanowisko rządu USA wobec rządu ZSRR które stało się podstawową strategii USA wobec ZSRR w czasie trwania zimnej wojny[56]. We wrześniu strona radziecka wysłała poprzez ambasadora w ZSRR wysłała rządowi amerykańskiemu telegram Nowikowa w którym USA oskarżone zostało o tworzenie monopoli kapitalistycznych dążących do wywołania nowej wojny[57].

6 września James Francis Byrnes wygłosił w Niemczech przemówienie w którym odrzucił Plan Morgenthaua (plan zakładający uczynienie z Niemiec kraju rolniczego) i ostrzegł ZSRR że Ameryka utrzyma obecność militarną w Europie na czas nieokreślony[58]. Jak miesiąc później przyznał Byrnes sednem przemowy było pozyskanie w zimnej wojnie narodu niemieckiego[59].

9 lutego 1946 roku, Józef Stalin wygłosił przemówienie, w którym stwierdził, że „komunizm i kapitalizm nie mogą koegzystować” oraz ogłosił plan „przygotowania ZSRR w ciągu pięciu lat na każdą ewentualność”. Wystąpienie zostało odebrane na zachodzie jako „deklaracja III wojny światowej”. Nazwę tej deklaracji ukuł sędzia amerykańskiego Sądu Najwyższego William Douglas[60]. Radziecki dyktator stwierdził że komunizm i kapitalizm nie mogą razem współistnieć i pewnego dnia musi nastąpić ich bezpośrednie starcie, stąd tez zdecydował o zatrzymaniu wszelkiego handlu z Zachodem oraz o rozpoczęciu budowy nowoczesnej broni, bez względu na to, jak wiele kosztowałoby to Związek Radziecki[60].

Kilka tygodni później były premier UK, Churchill wygłosił przemówienie w Fulton w Missouri[61], w którym wezwał do utworzenie anglo-amerykańskiego sojuszu przeciwko ZSRR[62]. W wystąpieniu Churchill stwierdził:

Quote-alpha.png
Od Szczecina nad Bałtykiem do Triestu nad Adriatykiem zapadła żelazna kurtyna dzieląc nasz Kontynent. Poza tą linią pozostały stolice tego, co dawniej było Europą Środkową i Wschodnią. Warszawa, Berlin, Praga, Wiedeń, Budapeszt, Belgrad, Bukareszt i Sofia, wszystkie te sławne miasta i wszyscy ich mieszkańcy leżą w czymś, co trzeba nazwać strefą sowiecką, są one wszystkie poddane, w takiej czy innej formie, wpływowi sowieckiemu, ale także – w wysokiej i rosnącej mierze – kontroli ze strony Moskwy[63][64].

Kryzys irański[edytuj | edytuj kod]

Information icon.svg Osobny artykuł: Kryzys irański (1946).

Gdy po zakończeniu działań wojennych w 1945 roku Brytyjczycy wycofali się z Iranu, wojska radzieckie opóźniały swój powrót do kraju. Józef Stalin starał się bowiem o uzyskanie dla ZSRR koncesji na wydobywanie ropy naftowej w północnych prowincjach Iranu. Jednocześnie Sowieci usiłowali zapewnić sobie bazę polityczną w Iranie, współpracując z lewicowym ugrupowaniem Tude oraz współtworząc nową Demokratyczną Partię Azerbejdżanu (niechętną Tude). W grudniu 1945 roku przy poparciu ZSRR i działaczy lewicowych ogłoszono utworzenie separatystycznej Autonomicznej Republiki Azerbejdżanu z Seyidem Cəfərem Pişəvərim na czele [65].

Rząd azerskiej autonomii zainicjował umiarkowane reformy społeczne, utworzył system powszechnej służby zdrowia, wprowadził pełną kontrolę cen i ustawodawstwo antykorupcyjne. Nakazał również konfiskatę dóbr ziemskich właścicieli, którzy opuścili republikę, i rozdzielenie ich wśród chłopów. Ustanowił również język azerski językiem urzędowym autonomicznej prowincji w miejsce perskiego. W Tebrizie otwarty został uniwersytet oraz szereg azerskich instytucji kulturalnych, które pod rządami Rezy Szacha nie mogły funkcjonować. W ich rozwijaniu rząd wspierali nauczyciele, dziennikarze i działacze przybyli z Azerbejdżańskiej SRR. Niektórzy z nich liczyli na to, że terytorium Iranu zamieszkiwane przez Azerów zostanie wcielone do ZSRR. Do utworzenia w ten sposób "Wielkiego Azerbejdżanu" dążył m.in. pierwszy sekretarz Komunistycznej Partii Azerbejdżanu Mir Cəfər Bağırov[66]. Z administracji republiki usunięto osoby pochodzenia nieazerskiego[67][68].

22 stycznia 1946 miejscowi separatyści ogłosili też powstanie niezależnej Republiki Kurdyjskiej która również zyskała poparcie ZSRR.

USA i Wielka Brytania zdecydowały się na dyplomatyczną konfrontację i ostatecznie wymogły na Stalinie podpisanie 26 marca 1946 układu na mocy którego wojska radzieckie ostatecznie opuściły Iran. Politycy partii Tude zostali usunięci z rządu, parlament irański odrzucił ustawę przyznającą ZSRR naftowe koncesje, a separatystyczne republiki Azerów i Kurdów zostały zlikwidowane przez wojsko rządu Iranu.

Początek zimnej wojny[edytuj | edytuj kod]

Rozłam Tito-Stalin[edytuj | edytuj kod]

Information icon.svg Osobny artykuł: Kryzys jugosłowiański.

Geneza konfliktu[edytuj | edytuj kod]

Josip Broz Tito

W okresie trwania wojny, KPJ wywierała wpływ na pozostałe partie komunistyczne kontynentu. Po zakończeniu wojny popierała rozszerzenie rewolucji na całą Europę co odrzucała Moskwa obawiająca się konfrontacji z zachodem[69].

W przeciwieństwie do innych państw demokracji ludowej Europy, Jugosławia wyzwoliła się spod okupacji samodzielnie z niewielką pomocą ZSRR. Chociaż Stalin był sojusznikiem lidera partyzantów, Josipa Broz Tity, już w 1945 roku, założył w tamtejszej partii siatki agentów[70].

Po wojnie, doszło do kilku incydentów zbrojnych pomiędzy Jugosławią a aliantami zachodnimi. Jugosławia zdobyła bowiem dawne terytoria Włoch na Istrii, a także miasta Zadar i Rijeka. Broz chciał też włączyć miasto Triest, czemu sprzeciwiał się zachód – doprowadziło to do incydentów zbrojnych, jednym z nich była bitwa między samolotami jugosłowiańskimi a amerykańskimi. W latach 1945-1948 jugosłowiańskie lotnictwo zestrzeliło co najmniej cztery samoloty Stanów Zjednoczonych[71]. Oprócz starć mnożyły się konflikty między Włochami a Jugosłowianami w Czterostronnej Komisji Granicznej (organie wytyczającym powojenne granice)[72].

W Jugosławii utworzono plan militarny „Maksimum”, zakładający uderzenie militarne na Włochy i Grecję i wywołanie tam rewolucji, w przypadku gdy Jugosławia zostanie tylko zaatakowana przez któryś z tych krajów czy też USA[73]. Plany te budziły u Stalina niepokój i były o tyle możliwe do zrealizowania że w lipcu 1948 roku po nieudanym zamachu na lidera Włoskiej Partii Komunistycznej, Palmiro Togliattiego, na przemysłowej północy kraju doszło do zrywu robotniczego[74]. Jugosłowiański Tito na domiar tego popierał stronę republikańska w greckiej wojnie domowej (choć pomocy udzielały też ludowa Albania i Bułgaria sąsiadujące z Grecją). Nie spodobało się to Stalinowi który ustalił w rozmowie z brytyjskim premierem iż Grecja nie znajduje się w kręgu zainteresowań Stalina i należy ona do strefy wpływów UK[75]. Na granicy grecko-jugosłowiańskiej mnożyły się incydenty militarne.

Do niepokojącej sytuacji dochodziło też w Turcji. Atmosferę podgrzewał fakt ingerencji USA w wewnętrzne sprawy pogrążonych w chaosie państw[76], sprawiło to niepokój iż półwysep bałkański stanie się zarzewiem nowej wojny.

Mimo przeciwnego popieraniu republikańskich partyzantek stanowisku Moskwy, Tito przyjął w swoim kraju delegację hiszpańską której członkowie mieli wrócić do swojej ojczyzny i zasilić oddziały antyfrankistowskiego ruchu oporu. W 1948 roku do Belgradu przybyła delegacja komunistów hiszpańskich, delegaci chcieli uzyskać poparcie Tity do ewentualnego powstania antyfrankistowskiego.

Jugosłowianie nie zgodzili się na ingerencje w wewnętrzne sprawy kraju. Odrzucili forsowane przez ZSRR propozycje utworzenia firm mieszanych co mogło spowodować kontrolę radziecką nad niektórymi gałęziami jugosłowiańskiej ekonomii. Odrzucono plan według którego Jugosłowianie odstąpić mieli od uprzemysłowienia. W odróżnieniu od innych komunistycznych przywódców, Tito nie uzgadniał polityki zagranicznej z radzieckim ministrem spraw zagranicznych a radzieccy doradcy wojskowi i cywilni byli odprawiani gdy krytykowali drogę wybraną rozwoju wybraną przez reprezentantów titoizmu[77].

Utworzenie Kominformu i rozłam[edytuj | edytuj kod]

We wrześniu 1947 roku z inicjatywy ZSRR utworzono Kominform, czyli Biuro Informacyjne Partii Komunistycznych i Robotniczych, którego celem było egzekwowanie nurtu ortodoksyjnego w ramach międzynarodowego ruchu komunistycznego i zwiększenie koordynacji partii komunistycznych w krajach bloku wschodniego[78].

Na zimę 1948 roku do Związku Radzieckiego przyjechała delegacja z Jugosławii. W rozmowach wziął udział również reprezentant Bułgarii, Georgi Dymitrow. Na spotkaniu dyskutowano nt. utworzenia ewentualnej Federacji Jugosłowiańsko-Bułgarskiej. Stalin oskarżył przy tym Tite że chce on zjednoczyć się w jedno państwo z Albanią (dowodem miało być stworzenie projektu połączenia armii dwóch państwa, działania armii Jugosławii w Albanii – w obawie przed inwazją grecką czy współpraca gospodarcza między krajami). Stalin potępił tę politykę i stwierdził że zadaniem Jugosławii powinno być połączenie się Jugosławii i Bułgarii, a następnie utworzenie Federacji Bałkańskiej z udziałem Albanii, nie zgodził się na to Tito który uznał że Bułgaria powinna stać się republiką związkową Jugosławii (na co z kolei nie godzili się Bułgarzy którzy widzieli w tym próbę ograniczenia ich niezależności, Bułgaria przystała jedynie na możliwość konfederacji)[79].

Na wiosnę Tito wysłał do Stalina list w którym domagał się naprawy błędów radzieckiej wersji systemu socjalistycznego[80]. Radziecka odpowiedź doszła w dniu 4 maja, przedstawiciele ZSRR upomnieli Tito i Komunistyczną Partię Jugosławii i ogłosili że nie mają zamiaru naprawiać tego co Tito nazwał błędami systemowymi. Strona radziecka zauważyła że duma rządu Jugosławii wywodzi się z sukcesów przeciwko Niemcom, stąd też w liście przypomniano jakoby to Armia Czerwona uratowała partyzantów przed zniszczeniem. Odpowiedź Broza nadeszła 17 maja, jugosłowiański przywódca poinformował w niej że sprawa ta zostanie rozstrzygnięta na czerwonym posiedzenie Kominformu. Tito w obawie przed frontalnym atakiem na jugosłowiańskich komunistów nie zjawił się jednak na zjeździe. Józef Stalin wysłał kolejne listy 19 i 22, ponownie zaatakował KP Jugosławii i oznajmił że problem jugosłowiański będzie przedyskutowany na zjeździe niezależnie od tego czy pojawią się na niej Jugosłowianie. Dyktator krytycznie odniósł się do zrównania przez Jugosłowian, ZSRR z krajami imperialistycznymi i stwierdził że zasługi KPJ są takie same jak zasługi innych partii bloku wschodniego, a nawet są mniejsze od zasług KP Francji i Włoch[81].

Wiedząc że Kominform ma wśród członków stosunkowo spore poparcie Tito starał się dojść do porozumienia ze Stalinem, ponadto zbyt wczesne rozstanie się z blokiem wschodnim nie było korzystne dla Jugosławii ze względu na jej konflikt z mocarstwami zachodnimi, ponadto wśród Czarnogórców i Serbów popularna była opcja prorosyjska historycznie związana z okresem walk z Turkami. Na kolejnym ze spotkań Komitetu Centralnego ustalono że w lipcu ruszy V Kongres partii na którym Tito odwoła się do całej partii a partia nie weźmie udziału w spotkaniu Biura w Bukareszcie. W obliczu kryzysu Tito rozważał poddanie się do dymisji od pomysłu odciągnęło go jednak jego najbliższe otoczenie[82].

Kominform okazał się porażką po rozłamie Tito-Stalin w czerwcu 1947 roku gdy Kominform wydalił z listy członków partię jugosłowiańską. Jugosławia pozostała krajem demokracji ludowej jednak przyjęła politykę niezaangażowania[83]. Przy usunięci KPJ powołano się na na „nacjonalistyczne elementy” które miały rzekomo przejąć dominującą pozycję w kierownictwie KPJ. Negowanie radzieckiego przywództwa przyniosło Ticie duży rozgłos na świecie, ale również zapoczątkowało okres niestabilności często zwany okresem Informbiura (Biura Informacyjnego)[84].

ZSRR według rządu Jugosławii próbował kilkukrotnie wyeliminować Titę drogą zabójstwa. W korespondencji między dwoma przywódcami, Tito otwarcie napisał o tym że Stalin wysłał na niego pięciu zabójców w tym jednego z karabinem i bombą, zagroził przy tym wysłaniem zabójcy do Moskwy w celu zabicia oponenta[85]. ZSRR zorganizowało grupę zamachowców, przed śmiercią Stalina zabójstwem Tity zająć się miał Józeg Grygulewicz, agent który wcześniej dokonał zamachów na Lwa Trockiego w Meksyku i hiszpańskiego rewolucjonistę Andreu Nina[86].

Następstwa rozłamu[edytuj | edytuj kod]

Stosunkowo duża część komunistów jugosłowiańskich opowiedziała się za politykę Kominformu np. w Czarnogórze za instytucją opowiedziało się czterech spośród dziewięciu członków tamtejszego komitetu KPJ, niektóre komitety miejskie i jedna trzecia działaczy partii komunistycznej. Staliniści w Czarnogórze próbowali nawet utworzyć własny ruch partyzancki.

Do frakcji kominformowców dołączył Arso Jovanović dawny wojskowy armii królewskiej który przeszedł do wojsk Tity. ZSRR prawdopodobnie chciało powołać w Bukareszcie satelicki rząd emigracyjny Jugosławii do którego dołączyć miał generał Jovanović, generał próbował przedostać się do Rumunii[87].

Z inicjatywy titioistów rozpoczęły się represje na miejscowych sympatykach stalinizmu, duża część zagorzałych stalinistów trafiła do więzienia o zaostrzonym rygorze na wyspie Goli otok, kwestią kontrowersyjną jest na ile przywódca Jugosławii wiedział o istnieniu takiego więzienia[88].

Związek Radziecki rozpoczął blokadę gospodarczą. Jednocześnie Stalin chciał dokonać przewrotu, liderem kraju miał zostać Andrij Hebranga – lider chorwackich komunistów osuniętego od władzy z powodu skłonności nacjonalistycznych[89]. W 1949 rozłam niemal nie przerodził się w wojnę, wówczas na północnej granicy Jugosławii zbierać się zaczęły wojska Armii Czerwonej i Węgier[90].

Po śmierci Stalina w 1953 roku, stosunki między obydwoma państwami zostały znormalizowane, Jugosławia uzyskała pomoc z ZSRR i RWPG. W ten sposób, Tito grał antagonizmami Wschód-Zachód na jego korzyść. Jesienią 1951 roku podpisał z Amerykanami umowę pomocy militarnej. Pomoc przekazana przez mocarstwa zachodnie w latach 1951-1954 wyniosła 407 milionów dolarów z czego 82% tej sumy sponsorowała Ameryka[91].

Wojna domowa w Grecji[edytuj | edytuj kod]

Geneza[edytuj | edytuj kod]

Information icon.svg Osobny artykuł: Wojna domowa w Grecji.

Już 3 i 4 grudnia 1944, po zmasakrowaniu lewicowych demonstrantów[92], według niektórych historyków bez wyjaśnionych do dziś przyczyn[93], ostrzelanych przez siły różnych formacji, uprzednio kolaboracyjnych[2][94] i przy tym jawnie współpracujących z SS przez cały 1944 rok[95] wybuchły gwałtowne, 35-dniowe walki w Atenach zapowiadając niebezpieczeństwo przyszłej, długotrwałej wojny domowej. Już 5 grudnia Winston Churchill zlecił brytyjskiemu dowódcy w Atenach potraktowanie stolicy Grecji jak zbuntowanego miasta wroga, a nie miasta sojuszniczego[96]. Z wielkim trudem, używając także oddziałów byłych greckich hitlerowców[97].

Walki przerywane były negocjacjami, w których uczestniczył premier Wielkiej Brytanii. W styczniu 1945 lewica musiała pogodzić się z porażką, partyzanci wycofali się ze stolicy. Churchill zdecydował o opóźnieniu powrotu do Grecji protegowanego przez Wielką Brytanię monarchy greckiego Jerzego II, do czasu odbycia referendum o ustroju. Otworzyło to drogę do porozumienia zgody narodowej, podpisanego 12 lutego 1945 r. w Warkizie. Zostało ono jednak tylko częściowo zrealizowane przez partyzantów – oddziały ELAS, z nielicznymi wyjątkami, rozeszły się do domów, uprzednio przekazując Brytyjczykom posiadane uzbrojenie, w tym całą broń ciężką[98][99], jednak prawdopodobnie zachowując znaczną część broni osobistej, co ówcześnie było na prowincji naturalne[100]. Porozumienia nie realizowała także strona rządowa, gdyż już w kilka tygodni po podpisaniu umowy z Warkizy rozpoczęto masowe prześladowania członków byłego ruchu oporu ELAS[101].

Przebieg walk[edytuj | edytuj kod]

Na mocy porozumienia z Warkizy ELAS i inne ruchy partyzanckie zostały rozwiązane[102]. W kraju przeprowadzono wybory powszechne (marzec 1946), które odbyły się w atmosferze głębokiego terroru osobistego oraz urzędowych prześladowań wobec byłych uczestników lewicowego ruchu partyzanckiego ELAS[103][104]. 767 biur i punktów informacyjnych lewicy EAM zostało uprzednio napadniętych i zdewastowanych[105]. Okres pomiędzy starciami w Atenach a ponownym wybuchem walk partyzanckich, określany jest w greckiej historiografii mianem "białego terroru"[106]; pojęciem tym posługują się również polscy autorzy Historii Grecji[107]. Komuniści wezwali do bojkotu urn, sukces odniosły siły rojalistyczne, reprezentowane przez Partię Ludową. Formalnie działały jeszcze lewicowe partie polityczne, w tym KPG. Część lewicy schodzi do podziemia, zwłaszcza dziesiątki tysięcy prześladowanych, masowo aresztowanych i następnie torturowanych partyzantów byłego ruchu ELAS[108]. W październiku 1947 komuniści utworzyli siły zbrojne. Spośród kombatantów ruchu oporu, ukrywających się przed nową falą prześladowań, już jesienią 1945 roku powstawały pierwsze oddziały partyzanckie. Na razie nie podejmujące innej walki niż samoobrona. Komuniści przekształcają je następnie w Demokratyczne Wojsko Grecji (DSE)[109] – dowódca gen. Markos Wafiadis), które w 1948 r. liczyło ponad 26 000 żołnierzy zorganizowanych w 9 dywizjach i mniejszych jednostkach[107]. Liczba ta była jednak nieporównywalnie mała w porównaniu z dawnymi siłami ELAS, w skład których wchodziło 119 tys. partyzantów i rezerwistów[110]. Armia rządowa została uzbrojona przez Brytyjczyków. Od 1947 zadania zaopatrywania armii rządowej przejęło USA realizujące Doktrynę Trumana. Oddziały królewskie osiągnęły stan ponad 180 tys. żołnierzy i policjantów, w tym byłych żołnierzy i oficerów hitlerowskich[111].

Pod koniec 1947 powstańcy, panujący nad północnymi terenami Grecji, sformowali tam ponownie rząd tymczasowy (pierwszy, partyzancki rząd tymczasowy centrolewicy za okupacji). Aż do tego momentu, partyzanci byli postrzegani przez centrum i szeroką lewicę, jako kombatanci ruchu oporu, walczący o podstawowe prawa obywatelskie, o rzeczywistą demokrację i o suwerenność. Powołanie wyłącznie komunistów do drugiego rządu tymczasowego zakończyło ten idealistyczny okres postrzegania DSE[112]. W początkach 1948 roku komuniści kontrolowali już większą część terytorium Grecji, jednak bez dużych miast. Od II połowy 1948 roku silniejsza i znacznie lepiej uzbrojona armia rządowa (lotnictwo, artyleria, ścisła blokada brzegów morskich) zaczęła odnosić sukcesy, wypierając komunistyczną partyzantkę w coraz bardziej w górzyste tereny. Po odcięciu dróg zaopatrzenia wiodących z Jugosławii (po poparciu przez greckich komunistów Stalina w konflikcie z Tito[113]) oraz po wysiedleniu przez armię rządową około 800 tysięcy ludności cywilnej, z terenów zagrożonych walkami, komuniści znaleźli się w bardzo trudnej sytuacji. Po kolejny, przegranych bitwach, w masywach gór na Witsi i Grammos, w których przewaga armii rządowej była już co najmniej 10-krotna, komuniści zadecydowali o przerwaniu walk. Około 12,5-14 tysięcy spośród tych emigrantów osiedliło się w Polsce znajdującej się wtedy w bloku wschodnim[114].

Doktryna Trumana i powstrzymywania[edytuj | edytuj kod]

Do 1947 r. doradcy prezydenta USA Harry S. Trumana namawiali go do podjęcia natychmiastowych kroków w celu przeciwdziałania wpływom Związku Radzieckiego i nie dopuszczeniem do rozłamu w bloku państw kapitalistycznych[115] – już w lutym 1947 roku, rząd brytyjski ogłosił że nie może już sobie pozwolić na finansowanie greckiego monarchicznego reżimu wojskowego walczącego przeciwko republikańskim powstańcom. Pomimo że powstańcom greckim poparcia udzielił Tito[116], amerykańscy politycy o pomoc rebeliantom oskarżyli ZSRR który miał według nich próbować wciągnąć Grecję w swoją strefę wpływów[117].

USA przyjęło strategie powstrzymywania[118] – jej celem było powstrzymywanie rozprzestrzeniania się komunizmu. Doktryna Trumana zapoczątkowała okres konsensu między Republikanami a Demokratami w zakresie polityki zagranicznej, który co prawda osłabł w okresie wojny wietnamskiej jednak następnie został ponownie utrwalony[119][120]. Poparcie dla tejże polityki wyraziły umiarkowane europejskie partie konserwatywne i socjaldemokraci – w praktyce oznaczało to niemal bezwarunkowe poparcie dla polityki NATO[121]. Sprzeciw wobec konsensusu przyjętego w krajach zachodnich deklarowały ruchy, tj. pacyfistyczny z okresu wojny w Wietnamie czy też ruch sprzeciwu wobec broni atomowej[122].

Europejscy i amerykańscy komuniści znaleźli się w środku operacji wywiadowych i byli wspierani przez KGB[123], sprzeciw wobec linii dyktowanej przez Moskwę zaczął się wśród zachodnich komunistów po roku 1956.

Charakter prowadzonych działań[edytuj | edytuj kod]

Działania podjęte przez USA w ramach realizacji tej doktryny to:

W świetle zwycięstwa maoistów w Chinach doktryna powstrzymywania została uznana za zbyt pasywną i nieskuteczną. Zastąpiła ją opracowana przez J. F. Dullesa „doktryna odpychania” (ang. roll-back), czyli odepchnięcia komunizmu do granic ZSRR. Głównym elementem tej doktryny była „polityka balansowania na krawędzi wojny” poprzez groźbę zastosowania zmasowanego odwetu nuklearnego w wypadku lokalnego konfliktu[potrzebne źródło]. W międzyczasie doszło do złamania przez ZSRR (1949) amerykańskiej przewagi nuklearnej i środków jej przenoszenia. W związku z tym nie mogła ona przynosić spodziewanych efektów. Doktryna zmasowanego odwetu była militarnym odpowiednikiem doktryny odpychania (wyzwalania).

Kryzys i eskalacja (1953-1962)[edytuj | edytuj kod]

Punktem szczytowym „zimnej wojny” był konflikt koreański[2]. Zarówno w USA, jak i w ZSRR od 1953 r. zmienili się przywódcy. Prezydent Dwight D. Eisenhower obiecywał w kampanii wyborczej zakończenie konfliktu. Nikita Chruszczow, nowy przywódca partii KPZR od września 1953 r. stał się symbolem destalinizacji, zmienił stosunek do Jugosławii i zawarł układ w sprawie Austrii. W 1955 r. doprowadził do spotkania w Genewie przywódców: USA, Wielkiej Brytanii, Francji i ZSRR.

Rozłam chińsko-sowiecki[edytuj | edytuj kod]

Okres po 1956 roku był okresem niepowodzeń ZSRR, było to spowodowane przede wszystkim rozbiciem sojuszu chińsko-sowieckiego. Przyczyną rozłamu między dwoma mocarstwami był konflikt między Mao Zedongiem a Nikitą Chruszczowem. Mao bronił Stalina gdy Chruszczow zaatakował go już po jego śmierci w 1956 roku, ponadto uważał on nowego lidera ZSRR jako tego który zatracił rewolucyjne ideały[129]. Z drugiej strony Chruszczow w kontekście stosunku do wojny jądrowej określił Mao jako „szaleńca na tronie[130].

Państwa demokracji ludowej oznaczone na czerwono opowiedziały się za ZSRR, a oznaczone na żółto za ChRL. Korea Północna, Somalia i Jugosławia, oznaczone na czarno, nie opowiedziały się po żadnej ze stron

Od 1958 oba socjalistyczne kraje nie szczędziły sobie wzajemnej krytyki. ZSRR oskarżał ChRL o nacjonalizm, a Chińczycy władze ZSRR o rewizjonizm. Rząd chiński skrytykował wznowienie przez ZSRR stosunków dyplomatycznych z Federacją Jugosławii, likwidację Kominformu i wdrażanie doktryny pokojowego współistnienia. Chruszczow z kolei potępił realizowany w Chinach wielki skok naprzód[131]. Przywódca ZSRR miał również Mao za złe, że samowolnie sprowokował w 1958 roku zbrojny konflikt w Cieśninie Tajwańskiej[131].

W 1959 roku ZSRR zerwało porozumienie o dostawie do Chin technologii wojskowych i broni atomowej, Chińczycy natomiast odmówili zgody na budowę na swoim terytorium radzieckiej rozgłośni radiowej i odrzucili radzieckie plany utworzenia wspólnej marynarki wojennej[132].

Po rozłamie, Chruszczow próbował wielu desperackich prób przywrócenia sojuszu z Chinami, jednak Mao uważał je za bezużytecznie i odmawiał wszelkich negocjacji[133]. Rozłam wpłnyął na wzajemną, propagandową rywalizację obu stron wewnątrz ruchu komunistycznego[134]. Sowieci na pewien czas skupili się na rywalizacji o przywództwo światowego ruchu komunistycznego z maoistowskimi Chinami[135].

Z państw socjalistycznych po stronie Chin opowiedziały się jedynie Albania, a w latach 70-tych, Demokratyczna Kampucza.

Rywalizacja w ruchu komunistycznym[edytuj | edytuj kod]

Na początku lat 60. maoiści prowadzili zintensyfikowaną kampanię w krajach Europy zachodniej. W 1963 roku założono zagraniczne wersje pisma „Pekin Review”. Radio Pekin dla zagranicy zwiększyło liczbę programu. Dużą rolę w tworzeniu ruchów maoistycznych mieli chińscy ambasadorzy którzy kolportowali pisma i nawiązywali współpracę z sympatykami antyrewizjonistycznego leninizmu[136].

Na skutek działań propagandy chińskiej wiele środowisk zachodnich uznawało chiński wariant leninizmu jako klasyczny wzorzec ideologii. Prasa zachodnia atakowała ZSRR za odejście od wzorca komunistycznego którym miało być ChRL i określała ZSRR jako kraj rewizjonistyczny czy też pisała o ustroju maoistowskiego ChRL jako ustroju o charakterze demokratycznym[137].

W 1967 roku KP Chin poparła 79 organizacji, w 1971 roku grup takich było jedynie 25. Stopniowo KPCh ograniczyło tę politykę, ponownie udzielając poparcia maoistom europejskim łagodząc rewolucyjną taktykę – liberalizacja kursu została skrytykowana przez cześć grup maoistowskich. Już po śmierci Mao kierownictwo KPCh zrewidowało jego politykę i rozpoczęło otwarcie na Zachód część zagranicznych maoistów opowiedziała się za maoizmem proalbańskim, czyli hodżyzmem krytykującym maoistyczną teorię trzech światów i reformy dengistowskie[138].

Wystąpienie Albanii z bloku wschodniego[edytuj | edytuj kod]
Enver Hodża

Rządzona przez Envera Hodżę Albania znalazła się w podobnej sytuacji co Chiny. Chiny aby przyciągnąć tenże kraj do siebie zwiększyły pomoc gospodarczą udzielaną temu państwu[139]. Jednocześnie podobne kroki podjęło ZSRR które starało się utrzymać Albanię jako swojego sojusznika. Do ostatecznego rozłamu Albanii z demokracjami ludowymi doszło po tym gdy Chruszczow wypowiedział się za koncepcją nadania greckiemu Północnemu Epirowi statusu autonomii czemu przeciwni byli Albańczycy[140].

Na skutek rozłamu doszło do zbliżenia chińsko-albańskiego. W porównaniu do dawnych sojuszników Albanii – Jugosławii i ZSRR, Chiny miały najmniejszy wpływ ekonomiczny w Albanii[141]. Chiny nigdy nie interweniowały w produkcję gospodarczą Albanii[142]. Pod względem strategicznym Albania była atrakcyjna dla Mao – wierzył on że pozwoli ona na pozyskanie nowych sojuszników w Europie, co jednak się nie udało[143].

Zarówno Albania, jak i Chiny broniły „czystości” marksizmu-leninizmu, atakując zarówno „amerykański imperializm”, jak i „radziecki i jugosłowiański rewizjonizm”. W „teorii podwójnego przeciwnika”, Jugosławia postrzegana była jako oddział amerykańskiego imperializmu i sabotażyści wobec światowej rewolucji[144]. Poglądy te przyczyniły się do pogorszenia wzajemnych relacji gdy Chiny zaczęły odchodzić od tejże polityki[145].

Stosunki Albanii z Chinami pogorszył się po 15 lipca 1971 roku gdy Chiny odwiedził prezydent USA Richard Nixon[146].

Wyścig kosmiczny i zbrojeniowy[edytuj | edytuj kod]

ZSRR i USA prowadziły politykę remilitaryzacji atomowej i opracowywania broni dalekiego zasięgu[147]. W sierpniu 1957 roku ZSRR z powodzeniem uruchomiło pierwszy na świecie międzykontynentalny pocisk batalistyczny (ICBM)[148][149], a w październiku pierwszego satelitę, Sputnika. Wysłanie Sputnika w orbitę rozpoczęło wyścig kosmiczny między ZSRR a USA[150]. Kulminacyjnym momentem wyścigu kosmicznego był projekt Apollo który później astronauta Frank Borman opisał jako jedną z bitew zimnej wojny[151].

Kampanie zimnej wojny[edytuj | edytuj kod]

Plan Marshalla (22 czerwca 1947)[edytuj | edytuj kod]

  • 17 mld dolarów pomocy finansowej dla zniszczonej wojną Europy, wg pierwotnych planów nakierowanej głównie na państwa znajdujące pod okupacją Związku Radzieckiego. Plany te zostały zniweczone, przez odrzucenie, pod naciskiem Moskwy, pomocy amerykańskiej przez jej adresatów ze wschodniej Europy, w tym Polskę;
  • 3 kwietnia 1948 r. Truman podpisał Europejski Program Odbudowy (ERP);
  • plan czteroletni objął 16 państw, które odbudowały przemysł, handel, powstrzymały inflację i rozwój konfliktów społecznych;
  • początek współpracy ekonomicznej i politycznej;
  • Polska (9 VII) i Czechosłowacja zaakceptowały plan, ale pod wpływem Stalina musiały go odrzucić;
  • państwa uczestniczące w planie założyły Organizację Europejskiej Współpracy Gospodarczej.

Traktat brukselski[edytuj | edytuj kod]

  • 1947 roku utworzenie przez państwa komunistyczne Biura Informacyjnego Partii Komunistycznych (Kominform). W odpowiedzi, państwa zachodnie podpisały w 1948 r. pakt brukselski powołujący Unię Zachodnią, zacieśniając współpracę między narodami;
  • izolacja ZSRR na arenie międzynarodowej;
  • wyścig zbrojeń, produkcja broni atomowej;
  • ZSRR wszedł w posiadanie broni atomowej w 1949 r., łamiąc monopol atomowy USA.

Kryzys berliński[edytuj | edytuj kod]

Wkrótce po wprowadzeniu planu Marshalla stało się jasne, że sama odbudowa gospodarcza nie wystarczy, i niezbędnym warunkiem dla przywrócenia równowagi w Europie jest również zapewnienie jej bezpieczeństwa militarnego. Stało się to szczególnie widoczne z powodu wybuchu I kryzysu berlińskiego w czerwcu 1948 roku.

Im bliższe realizacji były plany połączenia stref zachodnich i utworzenia państwa zachodnioniemieckiego, tym silniej Moskwa akcentowała poparcie dla utworzenia jednolitego państwa i demokratycznego rządu. Jej propozycje były przez USA stanowczo odrzucane. Zerwanie współpracy dwóch mocarstw wywołało dramatyczne konsekwencje w Berlinie, podzielonym tak jak Niemcy na część wschodnią i zachodnią. Część zachodnia leżała na terytorium należącym do strefy wpływów ZSRR. Była otoczona przez radzieckie dywizje i niezabezpieczona przed atakiem, dlatego stanowiła łatwy cel dla Stalina, który przez wprowadzenie blokady mógł wzmóc presję na mocarstwa zachodnie i zmusić je do współpracy. Gdyby blokada powiodła się i udałoby się zmusić Amerykanów do wycofania się ze strefy zachodniej i przejąć ją, wzrósłby prestiż i siła ZSRR, natomiast zmalałaby wiara państw europejskich, głównie Niemiec, w potęgę USA. I kryzys berliński był więc swoistą próbą sił.

Bezpośrednią przyczyną nałożenia blokady było przeprowadzenie w strefach zachodnich reformy walutowej i wprowadzenie nowej waluty: marki niemieckiej. Reforma ta miała objąć także sektory zachodniego Berlina. 24 czerwca Związek Radziecki wstrzymał ruch kolejowy i dostawy żywności do zachodnich sektorów Berlina. Postawione przed tym faktem, Stany Zjednoczone mogły wybrać z trzech możliwych rozwiązań: mogły poddać się i pozwolić na włączenie całego Berlina do strefy sowieckiej, wysłać pancerne pociągi z rozkazem przebicia się do miasta (była to możliwość ryzykowna, ponieważ Rosjanie, postawieni przed groźbą wojny, mogliby nie wycofać się i podjąć atak, ale dawała szanse na szybkie zwycięstwo) lub uruchomić most powietrzny. Ostatnia możliwość oznaczała mniejsze zagrożenie i zacieśnianie współdziałania sojuszników, ale jednocześnie miesiące ciężkiej pracy, a na dodatek istniało ryzyko, że zawiedzie.

Prezydent Truman podjął decyzję pozostania w Berlinie oraz uruchomienia mostu powietrznego. Funkcjonował on przez okres ponad roku. Dzięki niemu mocarstwom zachodnim udało się dostarczać jedzenie i niezbędne surowce dla około 2,5 miliona mieszkańców zablokowanej strefy. Dziennie samoloty przewoziły około 13 tysięcy ton jedzenia i paliwa. Samoloty latały tak często i przewoziły tak wiele produktów, że w końcu transport powietrzny okazał się skuteczniejszy nawet od transportu ziemnego, stosowanego przed blokadą.

W obliczu tak przytłaczającego sukcesu USA, Związek Radziecki był zmuszony uznać, że dalsze utrzymywanie blokady jest bezsensowne. Została ona odwołana w maju 1949 roku. Zniesiono wtedy wszystkie ograniczenia w dziedzinie transportu, łączności i handlu. I kryzys berliński uznać można za zwycięstwo Ameryki, która wykazała się determinacją i cierpliwością, i nie pozwoliła na dalszą ekspansję ZSRR.

Skutki zimnej wojny[edytuj | edytuj kod]

Impuls do wygasania „zimnej wojny” dał upadek puczu moskiewskiego w sierpniu 1991, po którym odwołano trwające poprzez poprzednie czterdzieści lat stałe pogotowie bojowe sił strategicznych ZSRR i USA[2].

Pod koniec lat 80. i na początku 90. XX wieku miało miejsce wiele procesów i zdarzeń, które mogły świadczyć o zakończeniu zimnej wojny. Najczęściej wymienianym powodem załamania się systemu dwubiegunowego jest upadek Związku Radzieckiego 31 grudnia 1991. Natomiast, istnieje jeszcze kilka istotnych wydarzeń, na które należy zwrócić uwagę. Wśród nich często wymienia się następujące: Jesień Ludów. Rewolucje roku 1989, które obaliły rządy partii komunistycznych i spowodowały likwidację ustroju demokracji ludowych w krajach Europy Środkowo-Wschodniej, począwszy od nasilenia ruchów opozycyjnych w Polsce do rozpadu Czechosłowacji; Zjednoczenie Niemiec. Ponieważ podział Niemiec na RFN i NRD był wynikiem konfliktu zimnowojennego między Wschodem a Zachodem, logicznym wydaje się wniosek, że upadek żelaznej kurtyny i zjednoczenie obu części państw niemieckich w październiku 1990 roku również miały oznaczać zakończenie zimnej wojny; Przyjęcie Paryskiej Karty Nowej Europy. 21 listopada 1990 w Paryżu została podpisana tzw. Karta Nowej Europy, proklamująca koniec trwającej niemal pół wieku konfrontacji dwóch bloków polityczno-wojskowych oraz początek „nowej ery demokracji, pokoju i jedności”[152]; rozwiązanie Rady Wzajemnej Pomocy Gospodarczej (28 czerwca 1991) i Układu Warszawskiego (1 lipca 1991). W 1991 roku zostały rozwiązane dwa najważniejsze sojusze Związku Radzieckiego – sojusz polityczno-wojskowy (Układ Warszawski) oraz sojusz gospodarczy (RWPG), co oznaczało ostateczny upadek bloku wschodniego; wycofanie wojsk rosyjskich z państw byłego Układu Warszawskiego. Terytorium Polski wojska radzieckie zaczęły opuszczać 8 kwietnia 1991 roku[153]. 17 września 1993 roku została wycofana ostatnia grupa rosyjskich żołnierzy[153].

Zobacz też[edytuj | edytuj kod]

Przypisy

  1. George Orwell, „You and the Atomic Bomb”, Tribune.
  2. 2,0 2,1 2,2 2,3 Zimna wojna, w: Słownik polityki, pod redakcją Marka Bankowicza, Wiedza Powszechna, Warszawa 1996.
  3. Gaddis 1990, s. 57.
  4. Lee 1999, s. 57.
  5. Palmieri 1989, s. 62.
  6. Tucker 1992, s. 46.
  7. Tucker 1992, s. 47–48.
  8. Halliday 2001, s. 2e.
  9. Gaddis 1990, s. 57.
  10. Tucker 1992, s. 74.
  11. Tucker 1992, s. 98.
  12. LaFeber 1993, s. 194–197.
  13. Tim Tzouliadis. The Forsaken. The Penguin Press. ISBN 978-1-59420-168-4.
  14. Heller, s. 19. „But by 1924 the Soviet Union, led now by Joseph Stalin, abandoned this policy of promoting world revolution. Exhausted by war against external and internal enemies, the Soviet government resolved to concentrante for the immediate future on its own economic recovery and development. ... The United States was also politically isolationist during the interwar period.”.
  15. George C. Herring Jr., Aid to Russia, 1941–1946: Strategy, Diplomacy, the Origins of the Cold War (Columbia University Press, 1973).
  16. Gaddis 1990, s. 151–153.
  17. Gaddis 2005, s. 13–23.
  18. Gaddis 2005, s. 13–23.
  19. Gaddis 1990, s. 156.
  20. Gaddis 2005, s. 7.
  21. „Leaders mourn Soviet wartime dead”, BBC News.
  22. Gaddis 2005, s. 13–23.
  23. Gaddis 1990, s. 176.
  24. Max Frankel, „Stalin’s Shadow,” New York Times reviewing Anne Applebaum, Iron Curtain: The Crushing of Eastern Europe, 1944–1956 (2012).
  25. Heller, s. 27. „From the Soviet perspective, a postwar period of peace and reconstruction was indispensable. Therefore, the continuation of cooperation and peaceful relations with its wartime allies, the United States and Great Britain, was greatly to be desired.”.
  26. Plokhy 2010.
  27. Plokhy 2010.
  28. Gaddis 2005, s. 21.
  29. Zubok 1996, s. 94.
  30. Gaddis 2005, s. 21.
  31. Gaddis 2005, s. 22.
  32. Bourantonis 1996, s. 130.
  33. Garthoff 1994, s. 401.
  34. Byrd, Peter (2003). „Cold War (entire chapter)”. In McLean, Iain; McMillan, Alistair. The concise Oxford dictionary of politics. Oxford University Press. ISBN 0-19-280276-3.
  35. Alan Wood, s. 62.
  36. Gaddis 2005, s. 25–26.
  37. Gaddis 2005, s. 25–26.
  38. LaFeber 2002, s. 28.
  39. Roberts 2006, s. 43.
  40. Wettig 2008, s. 21.
  41. Senn, Alfred Erich, Lithuania 1940 : revolution from above, Amsterdam, New York, Rodopi, 2007 ISBN 978-90-420-2225-6.
  42. Wettig 2008, s. 21.
  43. Wettig 2008, s. 21.
  44. Shirer 1990, s. 794.
  45. Roberts 2006, s. 55.
  46. Schmitz, David F. (1999). „Cold War (1945–91): Causes [entire chapter]”. In Whiteclay Chambers, John. The Oxford Companion to American Military History. Oxford University Press. ISBN 0-19-507198-0.
  47. Cook 2001, s. 17.
  48. Grenville 2005, s. 370–371.
  49. Van Dijk, Ruud, Encyclopedia of the Cold War, Volume 1, s. 200. Taylor & Francis, 2008. ISBN 0-415-97515-8.
  50. Wettig 2008,. 96–100.
  51. Gaddis 2005, s. 34.
  52. Gaddis 2005, s. 100.
  53. Roht-Arriaza 1995, s. 83.
  54. Gaddis 2005, s. 40.
  55. Fenton, Ben. „The secret strategy to launch attack on Red Army”, telegraph.co.uk.
  56. Schecter 2003, s. 152–154.
  57. Kydd 2005, s. 107.
  58. Gaddis 2005, s. 30.
  59. Morgan, Curtis F. „Southern Partnership: James F. Byrnes, Lucius D. Clay and Germany, 1945–1947”. James F. Byrnes Institute.
  60. 60,0 60,1 Karrie Pilgrim: Who’s To Blame For The Cold War? (ang.). [dostęp 2011-05-06].
  61. Gaddis 2005, s. 94.
  62. Których oskarżył o ustanowienie „żelaznej kurtyny”Harriman, Pamela C. (Winter 1987–1988). „Churchill and ... Politics: The True Meaning of the Iron Curtain Speech”. Winston Churchill Centre.
  63. Przemówienie w Fulton (język angielski).
  64. Pełny polski tekst przemówienia Siła pokoju.
  65. Ervand Abrahamian: Historia współczesnego Iranu. Warszawa: Książka i Wiedza, 2008, s. 155. ISBN 9788305135979.
  66. Tadeusz Świętochowski: Azerbejdżan. Warszawa: TRIO, 2006, s. 125-127. ISBN 83-7436-037-2.
  67. Ervand Abrahamian: Historia współczesnego Iranu. Warszawa: Książka i Wiedza, 2008, s. 155. ISBN 9788305135979.
  68. red. Krasnowolska Anna: Historia Iranu. Wrocław: Zakład Narodowy im. Ossolińskich, 2010, s. 841-842. ISBN 9788304050471.
  69. Zbigniew Marcin Kowalewski Jugosławia między Stalinem a rewolucją Le Monde diplomatique – Edycja polska, lipiec 2013.
  70. Zbigniew Marcin Kowalewski Jugosławia między Stalinem a rewolucją Le Monde diplomatique – Edycja polska, lipiec 2013.
  71. „Air victories of Yugoslav Air Force”. Vojska.
  72. Jerzy Woydyłło Tito jakiego nie znamy, 1992, „Rozdział XVII: Trudna próba”.
  73. A. Životić, „Zašto je reorganizovana jugoslovenska armija 1948? Ratni plan ‘Maksimum’”, Istorija 20. Veka nr 1, 2008.
  74. Zbigniew Marcin Kowalewski Jugosławia między Stalinem a rewolucją Le Monde diplomatique – Edycja polska, lipiec 2013.
  75. Zbigniew Marcin Kowalewski Jugosławia między Stalinem a rewolucją Le Monde diplomatique – Edycja polska, lipiec 2013.
  76. Jerzy Woydyłło Tito jakiego nie znamy, 1992, „Rozdział XVII: Trudna próba”.
  77. Zbigniew Marcin Kowalewski Jugosławia między Stalinem a rewolucją Le Monde diplomatique – Edycja polska, lipiec 2013.
  78. Gaddis 2005, s. 32.
  79. Jerzy Woydyłło Tito jakiego nie znamy, 1992, „Rozdział XVII: Trudna próba”.
  80. „The Best Years of Our Lives”. Time Magazine. 23 kwietnia 1948.
  81. Jerzy Woydyłło Tito jakiego nie znamy, 1992, „Rozdział XVII: Trudna próba”.
  82. Jerzy Woydyłło Tito jakiego nie znamy, 1992, „Rozdział XVII: Trudna próba”.
  83. Carabott & Sfikas 2004, s. 66.
  84. Zbigniew Marcin Kowalewski Jugosławia między Stalinem a rewolucją Le Monde diplomatique – Edycja polska, lipiec 2013.
  85. Medvedev, Zhores A.; Medvedev, Roy A.; Jeličić, Matej; Škunca, Ivan (2003). The Unknown Stalin. Tauris. s. 61–62 ISBN 978-1-58567-502-9.
  86. Zbigniew Marcin Kowalewski Jugosławia między Stalinem a rewolucją Le Monde diplomatique – Edycja polska, lipiec 2013.
  87. Zbigniew Marcin Kowalewski Jugosławia między Stalinem a rewolucją Le Monde diplomatique – Edycja polska, lipiec 2013.
  88. Jerzy Woydyłło Tito jakiego nie znamy, 1992, „Rozdział XVII: Trudna próba”.
  89. Zbigniew Marcin Kowalewski Jugosławia między Stalinem a rewolucją Le Monde diplomatique – Edycja polska, lipiec 2013.
  90. „No Words Left?”. Time Magazine.
  91. Jerzy Woydyłło Tito jakiego nie znamy, 1992, „Rozdział XVII: Trudna próba”.
  92. archiwalne zdjęcia prasowe: Artykuły w greckim dzienniku Kathimerini, ilustrowane fotografiami Dimitri Kessel'a - naocznego świadka i dokumentatora masakr 3 i 4 grudnia 1944. Zdjęcie ze str.7 utrwaliło moment, gdy byłe, kolaboracyjne formacje porządkowe przygotowują się do otwarcia ognia do spokojnie zachowujących się demonstrantów. To zdjęcie, udostępnione greckiemu wydaniu Wikipedii, dokumentuje, że widocznych troje cywili, zostało zastrzelonych w Atenach 3 grudnia 1944, gdy nieśli widoczną na zdjęciu tablicę z żądaniem "Szubienica dla Gonatasa". Chodziło o polityka, uważanego ze jednego z orędowników utworzenia hitlerowskiej formacji "Bataliony Bezpieczeństwa". Następnie powojennnego, rojalistycznego działacza parlamentarnego.
  93. M.Mazower str.400
  94. http://www.athensguide.com/syntagma.html – strona w języku ang., zawiera m.in. opis największej z masakr demonstrantów
  95. M.Mazower str.400
  96. Richard Clogg "Greece, 1940–1949: occupation, resistance, civil war : a documentary history [1]
  97. Okoliczność, że Bataliony Bezpieczeństwa były wojskiem hitlerowskim, znalazła swe odbicie także w przysiędze żołnierskiej, narzuconej tej formacji przez okupantów. Nie ma w niej mowy o posłuszeństwie wobec kolaboracyjnych władz tzw. Państwa Greckiego, a bezpośrednio o służbie Adolfowi Hitlerowi. tekst tej przysięgi znajdziesz tu:
  98. Grigoriadis Solon N.: Ιστορία της σύγχρονης Ελλάδας 1941-1974. T. II. Ateny: Polaris, 2009, s. 23. ISBN 978-960-6829-10-9.
  99. Wykaz komisyjnie zdanego uzbrojenia zacytowano w haśle ELAS - Porozumienie z Warkizy
  100. Tanty M.: Bałkany w XX wieku. Warszawa: Książka i Wiedza, 2003, s. 265-266. ISBN 83-05-13311-7.
  101. szczegółowe dane obywatelskiej organizacji "Narodowa Solidarność Grecji" "Εθνηκή Αλληλεγγυή Ελλαδος", monitorującej przypadki bezprawia w Grecji, założonej w Atenach 28 maja 1941 r. Tabela z tymi danymi i w rozbiciu na województwa, zawarta jest m.in. w "Historii Wojny Domowej 1945-49" autorstwa Fivosa Neokosmou Grigoriadisa, tom 2, str. 630, wydawnictwo Kam.Chr.Kamarinopoulos, z cytowanego raportu naczelnej rady w/w organizacji solidarnościowej, z 10 maja 1946 roku, nr.protokołu organizacji 863.: w okresie od wydarzeń grudniowych 1944/45 r. do 31 Marca 1946 w kraju doszło, przeciw domniemanym komunistom, do 1.289 mordów, 6.671 zranień, 31.632 przypadków tortur, 84.931 aresztowań, 165 gwałtów i 18.767 rabunków oraz skazano na wyroki więzienia ponad 30 tysięcy osób, podejrzanych o sprzyjanie EAM. Dane o aresztowaniach i uwięzieniach, wymienione przez stronę rządową, są jeszcze wyższe.
  102. B. Jelavich: Historia Bałkanów. Kraków: Wydawnictwo Uniwersytetu Jagiellońskiego, 2005, s. 297.
  103. Tanty M.: Bałkany w XX wieku. Warszawa: Książka i Wiedza, 2003, s. 295. ISBN 83-05-13311-7.
  104. Brzeziński A.: Grecja. Warszawa: TRIO, 2002, s. 125-128. ISBN 83-88542-30-3.
  105. Niemal identyczne liczby o represjach oraz jeszcze tę info o 767 zniszczonych biurach i punktach partyjnych przytaczają też Lars Baerentzen i D.H.Close w "The Greek Civil War – Studies of Polarization"
  106. Emeis oi Ellines, tom 3, str.15: "λευκή τρομοκρατία"
  107. 107,0 107,1 Bonarek J., Czekalski T., Sprawski S., Turlej S.: Historia Grecji. Kraków: Wydawnictwo Literackie, 2005, s. 596-598. ISBN 83-08-03819-0.
  108. według danych solidarnościowej organizacji obywatelskiej, monitorującej akty bezprawia, po 1944 roku, tylko w okresie od wydarzeń grudniowych 1944/45 r. do 31 Marca 1946 w kraju doszło, przeciw domniemanym komunistom, do 1.289 mordów, 6.671 zranień, 31.632 przypadków tortur, 84.931 aresztowań, 165 gwałtów i 18.767 rabunków oraz skazano na wyroki więzienia ponad 30 tysięcy osób, podejrzanych o sprzyjanie EAM. Dane o aresztowaniach i uwięzieniach, wymieniane są też przez stronę rządową i są one jeszcze wyższe.
  109. tekst przysięgi partyzantów DSE znajdziesz tu:
  110. Grigoriadis S. N.: Ιστορία της σύγχρονης Ελλάδας 1941-1974. T. I. Ateny: Polaris, 2009, s. 632. ISBN 978-960-6829-10-9.
  111. Bonarek J., Czekalski T., Sprawski S., Turlej S.: Historia Grecji. Kraków: Wydawnictwo Literackie, 2005, s. 600. ISBN 83-08-03819-0.
  112. relacjonuje to m.in. Solon N.Grigoriadis w "Historii Współczesnej Grecji", tom 2.
  113. Brzeziński A.: Grecja. Warszawa: TRIO, 2002, s. 133. ISBN 83-88542-30-3.
  114. Jerzy Drzemczewski, Na Śródziemnomorskim Szlaku : 1924-2008 strony: 51-59, "Udział floty PMH w tajnej pomocy dla greckiej partyzantki komunistycznej", Gdynia : "Porta Mare", 2009.
  115. Gaddis 2005, s. 27.
  116. LaFeber 1993, s. 194–197.
  117. Gaddis 2005, s. 38.
  118. Gaddis 2005, s. 28–29.
  119. Hahn 1993, s. 6.
  120. Higgs 2006, s. 137.
  121. Moschonas & Elliott 2002, s. 21.
  122. Crocker, Hampson & Aall 2007, s. 55.
  123. Andrew, Christopher; Mitrokhin, Vasili (2000). The Sword and the Shield: The Mitrokhin Archive and the Secret History of the KGB. Basic Books. s. 276.
  124. NY Times – C.I.A. in Iran.
  125. CIA Activities in Chile.
  126. D. P. Forsythe – Democracy, war, and covert action.
  127. Daniele Ganser – The CIA in Western Europe and the Abuse of Human Rights.
  128. Loch K. Johnson – America’s Secret Power: The CIA in a Democratic Society.
  129. Gaddis 2005, s. 142.
  130. Kempe, Frederick (2011). Berlin 1961. Penguin Group (USA). s. 42. ISBN 0-399-15729-8.
  131. 131,0 131,1 John K. Fairbank: Historia Chin. Nowe spojrzenie. Gdańsk: Wyd. Marabut, 1996, s. 351-352. ISBN 83-85893-79-2.
  132. Encyklopedia Historyczna Świata. Tom X. Kraków: Wydawnictwo Opres, 2002, s. 143. ISBN 83-85909-72-9.
  133. Gaddis 2005, s. 142.
  134. Lüthi, s. 273–276.
  135. Gaddis 2005, s. 140–142.
  136. Janusz Janicki Lewacy 1981, Książka i Wiedza s. 195-154.
  137. Janusz Janicki Lewacy 1981, Książka i Wiedza s. 166-167.
  138. Janusz Janicki Lewacy 1981, Książka i Wiedza s. 170-172.
  139. Elez Biberaj, Albania and China (Boulder: Westview Press, 1986), s. 27.
  140. O’Donnell, s. 46.
  141. Elez Biberaj, Albania and China (Boulder: Westview Press, 1986), 40.
  142. Hamm, 45.
  143. Biberaj, 48.
  144. O’Donnell, s. 68.
  145. Biberaj, 49.
  146. Enver Hoxha, Selected Works: 1966–1975, vol. 4 (Tirana: 8 Nëntori Publishing House, 1982), 666–667, 668.
  147. Byrd, Peter (2003). „Cold War (entire chapter)”. In McLean, Iain; McMillan, Alistair. The concise Oxford dictionary of politics. Oxford University Press. ISBN 0-19-280276-3.
  148. Byrd, Peter (2003). „Cold War (entire chapter)”. In McLean, Iain; McMillan, Alistair. The concise Oxford dictionary of politics. Oxford University Press. ISBN 0-19-280276-3. R.
  149. Lackey, s. 49.
  150. „Sputnik satellite blasts into space”. BBC News.
  151. Klesius, Michael (19 grudnia, 2008). „To Boldly Go”. Air & Space.
  152. Tekst Karty Paryskiej Nowej Europy (ang.). [dostęp 2012-05-01].
  153. 153,0 153,1 Wojska rosyjskie opuszczają Polskę (pol.). [dostęp 2012-05-01].

Bibliografia[edytuj | edytuj kod]

  1. Słownik polityki, pod redakcją Marka Bankowicza, Wiedza Powszechna, Warszawa 1996, ISBN 83-214-1072-3.
  2. Johanna Granville, Pierwszy Domino The First Domino: International Decision Making During the Hungarian Crisis of 1956, Texas A & M University Press, 2004. ISBN 1585442984.
  3. Nicolas Lewkowicz, The German Question and the Origins of the Cold War, IPOC, Milan, 2008 ISBN 88-95145-27-5.
  4. Tomasz Betka: Wspólnoty Europejskie na arenie międzynarodowej w okresie zimnej wojny (pol.). UniaEuropejska.org, 2011-02-22. [dostęp 2011-02-23].
  5. Piotr Skórzyński, Wojna światów. Intelektualna historia zimnej wojny, Wydawca W. Muszyński p.p., Warszawa, 2011, ISBN 978-83-933980-0-3.
  6. Wojciech Kostecki, Strach i potęga. Bezpieczeństwo międzynarodowe w XXI wieku. Warszawa: Poltext, 2012.
  7. Applebaum, Anne (2012). Iron Curtain: The Crushing of Eastern Europe, 1944–1956. Doubleday. ISBN 0-385-51569-3.
  8. Bronson, Rachel. Thicker than Oil: Oil:America’s Uneasy Partnership with Saudi Arabia. Oxford University Press, 2006. ISBN 978-0-19-516743-6.
  9. Davis, Simon, and Joseph Smith. The A to Z of the Cold War (Scarecrow, 2005), encyclopedia focused on military aspects
  10. Dominguez, Jorge I. (1989). To Make a World Safe for Revolution: Cuba’s Foreign Policy. Harvard University Press. ISBN 978-0-674-89325-2.
  11. Fedorov, Alexander (2011). Russian Image on the Western Screen: Trends, Stereotypes, Myths, Illusions. Lambert Academic Publishing,. ISBN 978-3-8433-9330-0.
  12. Friedman, Norman (2007). The Fifty-Year War: Conflict and Strategy in the Cold War. Naval Institute Press. ISBN 1-59114-287-3.
  13. Gaddis, John Lewis (1990). Russia, the Soviet Union and the United States. An Interpretative History. McGraw-Hill. ISBN 0-07-557258-3.
  14. Gaddis, John Lewis (1997). We Now Know: Rethinking Cold War History. Oxford University Press. ISBN 0-19-878070-2.
  15. Gaddis, John Lewis (2005). The Cold War: A New History. Penguin Press. ISBN 1-59420-062-9.
  16. Garthoff, Raymond (1994). Détente and Confrontation: American-Soviet Relations from Nixon to Reagan. Brookings Institution Press. ISBN 0-8157-3041-1.
  17. Halliday, Fred. The Making of the Second Cold War (1983, Verso, London).
  18. Haslam, Jonathan. Russia’s Cold War: From the October Revolution to the Fall of the Wall (Yale University Press; 2011) 512 pages
  19. Heller, Henry (2006). The Cold War and the New Imperialism: A Global History, 1945–2005. New York: Monthly Review Press. ISBN 1-58367-139-0.
  20. Hoffman, David E. The Dead Hand: The Untold Story of the Cold War Arms Race and Its Dangerous Legacy (2010)
  21. House, Jonathan. A Military History of the Cold War, 1944-1962 (2012)
  22. Hussain, Rizwan (2005). Pakistan And The Emergence Of Islamic Militancy In Afghanistan. Ashgate Publishing. ISBN 0-7546-4434-0.
  23. Judge, Edward H. The Cold War: A Global History With Documents (2012)
  24. Kalinovsky, Artemy M. (2011). A Long Goodbye: The Soviet Withdrawal from Afghanistan. Harvard University Press. ISBN 978-0-674-05866-8.
  25. LaFeber, Walter (1993). America, Russia, and the Cold War, 1945–1992. McGraw-Hill. ISBN 0-07-035853-2.
  26. LaFeber, Walter (2002). America, Russia, and the Cold War, 1945–2002. McGraw-Hill. ISBN 0-07-284903-7.
  27. Leffler, Melvyn (1992). A Preponderance of Power: National Security, the Truman Administration, and the Cold War. Stanford University Press. ISBN 0-8047-2218-8.
  28. Leffler, Melvyn P. and Odd Arne Westad, eds. The Cambridge History of the Cold War (3 vol, 2010) 2000pp; new essays by leading scholars
  29. Lewkowicz, Nicolas (2010). The German Question and the International Order, 1943–48. Palgrave Macmillan. ISBN 978-0-230-24812-0.
  30. Lundestad, Geir (2005). East, West, North, South: Major Developments in International Politics since 1945. Oxford University Press. ISBN 1-4129-0748-9.
  31. Lüthi, Lorenz M (2008). The Sino-Soviet Split: Cold War in the Communist World. Princeton University Press. ISBN 0-691-13590-8.
  32. Malkasian, Carter (2001). The Korean War: Essential Histories. Osprey Publishing. ISBN 1-84176-282-2.
  33. Mastny, Vojtech. The Cold War and Soviet Insecurity: The Stalin Years (1996) online edition
  34. McMahon, Robert (2003). The Cold War: A Very Short Introduction. Oxford University Press. ISBN 0-19-280178-3.
  35. Meher, Jagmohan (2004). America’s Afghanistan War: The Success that Failed. Gyan Books. ISBN 81-7835-262-1.
  36. Miglietta, John P. American Alliance Policy in the Middle East, 1945–1992: Iran, Israel, and Saudi Arabia. Lanham, MD: Lexington Books, 2002. ISBN 978-0-7391-0304-3.
  37. Miller, Roger Gene (2000). To Save a City: The Berlin Airlift, 1948–1949. Texas A&M University Press. ISBN 0-89096-967-1.
  38. Njolstad, Olav (2004). The Last Decade of the Cold War. Routledge. ISBN 0-7146-8371-X.
  39. Nolan, Peter (1995). China’s Rise, Russia’s Fall. St. Martin’s Press. ISBN 0-312-12714-6.
  40. Pearson, Raymond (1998). The Rise and Fall of the Soviet Empire. Macmillan. ISBN 0-312-17407-1.
  41. Porter, Bruce; Karsh, Efraim (1984). The USSR in Third World Conflicts: Soviet Arms and Diplomacy in Local Wars. Cambridge University Press. ISBN 0-521-31064-4.
  42. Puddington, Arch (2003). Broadcasting Freedom: The Cold War Triumph of Radio Free Europe and Radio Liberty. University Press of Kentucky. ISBN 0-8131-9045-2.
  43. Roberts, Geoffrey (2006). Stalin’s Wars: From World War to Cold War, 1939–1953. Yale University Press. ISBN 0-300-11204-1.
  44. Stone, Norman (2010). The Atlantic and Its Enemies: A History of the Cold War. Basic Books Press. ISBN 0-465-02043-7.
  45. Taubman, William (2004). Khrushchev: The Man and His Era. W. W. Norton & Company. ISBN 0-393-32484-2.; Pulitzer Prize
  46. Tucker, Spencer, ed. Encyclopedia of the Cold War: A Political, Social, and Military History (5 vol. 2008), world coverage
  47. Walker, Martin. The Cold War: A History (1995), British perspective
  48. Westad, Odd Arne (2012). Restless Empire: China and the World Since 1750. Basic Books. ISBN 0-4650-2936-1.
  49. Wettig, Gerhard (2008). Stalin and the Cold War in Europe. Rowman & Littlefield. ISBN 0-7425-5542-9.
  50. Wilson, James Graham (2014). The Triumph of Improvisation: Gorbachev’s Adaptability, Reagan’s Engagement, and the End of the Cold War. Ithaca: Cornell University Press. ISBN 0801452295.
  51. Zubok, Vladislav; Pleshakov, Constantine (1996). Inside the Kremlin’s Cold War: From Stalin to Khrushchev. Harvard University Press. ISBN 0-674-45531-2.
  52. Zubok, Vladislav M. A Failed Empire: The Soviet Union in the Cold War from Stalin to Gorbachev (2008)

Linki zewnętrzne[edytuj | edytuj kod]

Wikimedia Commons
Wikibooks-logo.svg
Zobacz publikację na Wikibooks:
Zimna wojna
Wikiquote-logo.svg
Zobacz w Wikicytatach kolekcję cytatów
związanych z zimną wojną
WiktionaryPl nodesc.svg
Zobacz hasło zimna wojna w Wikisłowniku