Zimna wojna

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Skocz do: nawigacji, wyszukiwania
Świat w 1959:

     NATO

     inni sojusznicy USA

     Układ Warszawski

     kraje sojusznicze sprzymierzone z ZSRR

     państwa skolonizowane

     państwa niezaangażowane

Świat w 1980:

     NATO

     inni sojusznicy USA

     Układ Warszawski

     inni sojusznicy ZSRR

     Chiny i ich sojusznicy

Niebieskie krzyżyki to partyzantki antykomunistyczne, a czerwone – prokomunistyczne

Zimna wojna – trwający w latach 1947-1991 stan napięcia oraz rywalizacji ideologicznej, politycznej i militarnej pomiędzy ZSRR i państwami satelitarnymi ZSRR skupionymi od 1955 w Układzie Warszawskim, a także państwami pozaeuropejskimi pod hegemonią ZSRR (określanymi jako blok komunistyczny lub wschodni), a państwami niekomunistycznymi skupionymi od 1949 w NATO i paralelnych blokach obronnych (SEATO, CENTO) - pod politycznym przywództwem Stanów Zjednoczonych (określanymi jako blok zachodni). Zimnej wojnie towarzyszył wyścig zbrojeń obu bloków militarnych, wywołany polityką ZSRR dążącego do rozszerzania zasięgu jego światowej ekspansji terytorialnej i narzucania siłą ustroju komunistycznego oraz kontrakcją USA i jego sojuszników w tej sprawie.

Zimna wojna trwała od roku 1947 – rozpadu koalicji antyhitlerowskiej i ustanowienia w Europie Środkowej wyłącznej strefy wpływów ZSRR – do rozpadu systemów komunistycznych w Europie (Jesień Ludów) w 1989 i rozpadu samego ZSRR w drugiej połowie 1991 roku. Rozpad bloku sowieckiego wyeliminował układ dwubiegunowy w polityce międzynarodowej i zakończył epokę zimnej wojny.

Geneza[edytuj | edytuj kod]

Za początek „zimnej wojny” w sensie pojęciowym, uważa się wystąpienie Winstona Churchilla w Fulton (USA) 5 marca 1946. W wystąpieniu Churchill stwierdził:

Quote-alpha.png
Od Szczecina nad Bałtykiem do Triestu nad Adriatykiem zapadła żelazna kurtyna dzieląc nasz Kontynent. Poza tą linią pozostały stolice tego, co dawniej było Europą Środkową i Wschodnią. Warszawa, Berlin, Praga, Wiedeń, Budapeszt, Belgrad, Bukareszt i Sofia, wszystkie te sławne miasta i wszyscy ich mieszkańcy leżą w czymś, co trzeba nazwać strefą sowiecką, są one wszystkie poddane, w takiej czy innej formie, wpływowi sowieckiemu, ale także – w wysokiej i rosnącej mierze – kontroli ze strony Moskwy[1][2].

Jednak wcześniej, 9 lutego 1946 roku, Józef Stalin wygłosił przemówienie, w którym stwierdził, że „komunizm i kapitalizm nie mogą koegzystować” oraz ogłosił plan „przygotowania ZSRR w ciągu pięciu lat na każdą ewentualność”. Wystąpienie zostało odebrane na zachodzie jako „deklaracja III wojny światowej”. Nazwę tej deklaracji ukuł sędzia amerykańskiego Sądu Najwyższego William Douglas[3]. Radziecki dyktator stwierdził że komunizm i kapitalizm nie mogą razem współistnieć i pewnego dnia musi nastąpić ich bezpośrednie starcie, stąd tez zdecydował o zatrzymaniu wszelkiego handlu z Zachodem oraz o rozpoczęciu budowy nowoczesnej broni, bez względu na to, jak wiele kosztowałoby to Związek Radziecki[3].

Termin „zimna wojna” został wprowadzony w 1947 roku przez Amerykanina Bernarda Barucha[4], by opisać pojawiające się napięcia między dwoma byłymi sojusznikami z czasów II wojny światowej. Popularność zyskał dzięki książce znanego publicysty amerykańskiego Waltera Lippmana. Miała ona tytuł „Zimna wojna”. Stwierdził on w niej, że zakończył się okres koalicji antyhitlerowskiej, a rozpoczął się okres konfrontacji między mocarstwami zachodnimi i ZSRR. Kolejnym sygnałem rozpoczęcia tego okresu była wypowiedź amerykańskiego sekretarza stanu Jamesa Byrnesa z 6 września 1946 ze Stuttgartu. Przedstawił on zasady polityki USA wobec Niemiec. Mówił o stałej obecności USA w Niemczech, którym stopniowo miała być przyznawana suwerenność. Poruszył także problem granicy na Odrze i Nysie Łużyckiej, którą określił jako tymczasową. Uważał też, że o jej przebiegu powinna zadecydować konferencja pokojowa.

12 marca 1947 r. prezydent USA Harry Truman podczas przemówienia w Kongresie zwrócił się do niego o przyznanie 400 milionów dolarów USD na pomoc dla Grecji i Turcji, które były według niego zagrożone przez komunizm. W maju 1947 r. podczas przemówienia w Princeton przedstawił on zasady „doktryny powstrzymywania”, znanej jako Doktryna Trumana. Bazowała ona na tezie o podziale świata na strefę amerykańską i strefę radziecką oraz odpowiedzialności USA za utrzymanie zasad kapitalistycznych na skalę światową. Założenia tej doktryny sformułował amerykański dyplomata George Kennan, radca ambasady USA w Moskwie w tamtym okresie. Według niego ekspansję ZSRR mogło powstrzymać „długotrwałe, cierpliwe – lecz zdecydowane i czujne – powstrzymywanie tendencji ekspansywnych”.

Działania podjęte przez USA w ramach realizacji tej doktryny to:

W świetle zwycięstwa maoistów w Chinach doktryna powstrzymywania została uznana za zbyt pasywną i nieskuteczną. Zastąpiła ją opracowana przez J. F. Dullesa „doktryna odpychania” (ang. roll-back), czyli odepchnięcia komunizmu do granic ZSRR. Głównym elementem tej doktryny była „polityka balansowania na krawędzi wojny” poprzez groźbę zastosowania zmasowanego odwetu nuklearnego w wypadku lokalnego konfliktu[potrzebne źródło]. W międzyczasie doszło do złamania przez ZSRR (1949) amerykańskiej przewagi nuklearnej i środków jej przenoszenia. W związku z tym nie mogła ona przynosić spodziewanych efektów. Doktryna zmasowanego odwetu była militarnym odpowiednikiem doktryny odpychania (wyzwalania).

Punktem szczytowym „zimnej wojny” był konflikt koreański[4]. Zarówno w USA, jak i w ZSRR od 1953 r. zmienili się przywódcy. Prezydent Dwight D. Eisenhower obiecywał w kampanii wyborczej zakończenie konfliktu. Nikita Chruszczow, nowy przywódca partii KPZR od września 1953 r. stał się symbolem destalinizacji, zmienił stosunek do Jugosławii i zawarł układ w sprawie Austrii. W 1955 r. doprowadził do spotkania w Genewie przywódców: USA, Wielkiej Brytanii, Francji i ZSRR. Zmienił swe stanowisko w kwestii rywalizacji dwóch bloków, a nowością było stwierdzenie, że rywalizacja między nimi nie musi prowadzić do wojny światowej. W praktyce był to koniec „zimnej wojny”[potrzebne źródło], chociaż aż do 1990 roku trwała rywalizacja i wyścig zbrojeń między dwoma blokami, przedzielana fazami współpracy i ostrych konfliktów, takich jak: wojna wietnamska, kryzys kubański, blokada Berlina, Afryka Południowa czy wojna w Afganistanie.

Kolejny impuls do wygasania „zimnej wojny” dał upadek puczu moskiewskiego w sierpniu 1991, po którym odwołano trwające poprzez poprzednie czterdzieści lat stałe pogotowie bojowe sił strategicznych ZSRR i USA[4].

Najważniejsze czynniki rozpoczęcia zimnej wojny:[według kogo?]

Konflikt w sprawie Niemiec[edytuj | edytuj kod]

Wojna domowa w Grecji[edytuj | edytuj kod]

  • Utworzono Rząd Jedności Narodowej, lewicowych republikanów, politycznego centrum i prawicowych monarchistów.
  • 9-10 października Churchill i Stalin osiągnęli poufne porozumienie o podziale Europy.
  • Październik 1944 w Grecji wylądowały wojska brytyjskie i greckie wojska królewskie.
  • 1 grudnia – żądanie rozbrojenia lewicy, rozpad rządu jedności. 3 i 4 grudzień 1944 – wielokrotne masakry pokojowych demonstracji w Atenach, dokonane przez byłych kolaborantów. Premier Jeorjos Papandreu nie kontroluje sytuacji. Wybuch walk pomiędzy lewicowymi partyzantami ELAS (wojskowe ramię EAM), a byłymi formacjami kolaboracyjnymi, niezwłocznie wspartymi przez wojska królewskie, następnie także brytyjskie, czołgi, flotę, lotnictwo, przy dezaprobacie USA i milczeniu ZSRR,
  • 12 lutego 1945 – umowa w Warkizie, o rozbrojeniu ELAS, budowie państwa demokratycznego, wspólnym tworzeniu sił zbrojnych, nigdy nie zrealizowana,
  • początek terroru. Do daty pierwszych wyborów parlamentarnych popełniono 1289 mordów osób związanych z EAM-ELAS, 6.671 zranień, 31.632 tortur, 84 931 aresztowań. W kwietniu 1945 Brytyjczycy odwołują premiera Nikolaosa Plastirasa, przeciwnego zatrudnianiu w armii, nowej policji i więziennictwie byłych hitlerowców,
  • 28 marca 1946 r. – komuniści wezwali do bojkotu wyborów. Przy absencji 45% zwyciężyła prawica. 1 września prawica wygrywa też referendum o utrzymanie monarchii,
  • Jesień 1946 – powstaje partyzantka Demokratyczna Armia Grecji (DSE), uzyskując pomoc sąsiednich państw socjalistycznych. Mimo brytyjskiego wsparcia monarchii, partyzanci osiągnęli liczne sukcesy militarne,
  • 3 marca 1947 r. Królewski rząd zwraca się o pomoc do USA, Truman przeznacza 250 milionów dolarów, przekazując broń, personel wojskowy i pomoc gospodarczą,
  • przy niedostatecznym wsparciu dla partyzantów, walki skończyły się ich zupełną klęską, w sierpniu 1949. Decydujące okazało się użycie amerykańskich bomb napalmowych.
  • XXI wiek – Dopiero teraz ujawniane są materiały, dokumentujące poważne militarne zaangażowanie również ZSRR i pozostałych krajów bloku wschodniego, w tym Polski, w grecką wojnę domową[10].

Doktryna Trumana (12 marca 1947)[edytuj | edytuj kod]

  • polityka USA mająca na celu pomoc dla narodów, które przeciwstawiają się próbom podporządkowania przez zbrojne mniejszości (o proweniencji komunistycznej) lub agresji z zewnątrz;
  • Doktryna powstrzymywania komunizmu odnosiła się pierwotnie do Turcji i Grecji – 22 maja 1947 Truman przekazał 400 mln dolarów na ekonomiczną i wojskową pomoc dla tych krajów.

Plan Marshalla (22 czerwca 1947)[edytuj | edytuj kod]

  • 17 mld dolarów pomocy finansowej dla zniszczonej wojną Europy, wg pierwotnych planów nakierowanej głównie na państwa znajdujące pod okupacją Związku Radzieckiego. Plany te zostały zniweczone, przez odrzucenie, pod naciskiem Moskwy, pomocy amerykańskiej przez jej adresatów ze wschodniej Europy, w tym Polskę;
  • 3 kwietnia 1948 r. Truman podpisał Europejski Program Odbudowy (ERP);
  • plan czteroletni objął 16 państw, które odbudowały przemysł, handel, powstrzymały inflację i rozwój konfliktów społecznych;
  • początek współpracy ekonomicznej i politycznej;
  • Polska (9 VII) i Czechosłowacja zaakceptowały plan, ale pod wpływem Stalina musiały go odrzucić;
  • państwa uczestniczące w planie założyły Organizację Europejskiej Współpracy Gospodarczej.

Traktat brukselski[edytuj | edytuj kod]

  • 1947 roku utworzenie przez państwa komunistyczne Biura Informacyjnego Partii Komunistycznych (Kominform). W odpowiedzi, państwa zachodnie podpisały w 1948 r. pakt brukselski powołujący Unię Zachodnią, zacieśniając współpracę między narodami;
  • izolacja ZSRR na arenie międzynarodowej;
  • wyścig zbrojeń, produkcja broni atomowej;
  • ZSRR wszedł w posiadanie broni atomowej w 1949 r., łamiąc monopol atomowy USA.

Kryzys berliński[edytuj | edytuj kod]

Wkrótce po wprowadzeniu planu Marshalla stało się jasne, że sama odbudowa gospodarcza nie wystarczy, i niezbędnym warunkiem dla przywrócenia równowagi w Europie jest również zapewnienie jej bezpieczeństwa militarnego. Stało się to szczególnie widoczne z powodu wybuchu I kryzysu berlińskiego w czerwcu 1948 roku.

Im bliższe realizacji były plany połączenia stref zachodnich i utworzenia państwa zachodnioniemieckiego, tym silniej Moskwa akcentowała poparcie dla utworzenia jednolitego państwa i demokratycznego rządu. Jej propozycje były przez USA stanowczo odrzucane. Zerwanie współpracy dwóch mocarstw wywołało dramatyczne konsekwencje w Berlinie, podzielonym tak jak Niemcy na część wschodnią i zachodnią. Część zachodnia leżała na terytorium należącym do strefy wpływów ZSRR. Była otoczona przez radzieckie dywizje i niezabezpieczona przed atakiem, dlatego stanowiła łatwy cel dla Stalina, który przez wprowadzenie blokady mógł wzmóc presję na mocarstwa zachodnie i zmusić je do współpracy. Gdyby blokada powiodła się i udałoby się zmusić Amerykanów do wycofania się ze strefy zachodniej i przejąć ją, wzrósłby prestiż i siła ZSRR, natomiast zmalałaby wiara państw europejskich, głównie Niemiec, w potęgę USA. I kryzys berliński był więc swoistą próbą sił.

Bezpośrednią przyczyną nałożenia blokady było przeprowadzenie w strefach zachodnich reformy walutowej i wprowadzenie nowej waluty: marki niemieckiej. Reforma ta miała objąć także sektory zachodniego Berlina. 24 czerwca Związek Radziecki wstrzymał ruch kolejowy i dostawy żywności do zachodnich sektorów Berlina. Postawione przed tym faktem, Stany Zjednoczone mogły wybrać z trzech możliwych rozwiązań: mogły poddać się i pozwolić na włączenie całego Berlina do strefy sowieckiej, wysłać pancerne pociągi z rozkazem przebicia się do miasta (była to możliwość ryzykowna, ponieważ Rosjanie, postawieni przed groźbą wojny, mogliby nie wycofać się i podjąć atak, ale dawała szanse na szybkie zwycięstwo) lub uruchomić most powietrzny. Ostatnia możliwość oznaczała mniejsze zagrożenie i zacieśnianie współdziałania sojuszników, ale jednocześnie miesiące ciężkiej pracy, a na dodatek istniało ryzyko, że zawiedzie.

Prezydent Truman podjął decyzję pozostania w Berlinie oraz uruchomienia mostu powietrznego. Funkcjonował on przez okres ponad roku. Dzięki niemu mocarstwom zachodnim udało się dostarczać jedzenie i niezbędne surowce dla około 2,5 miliona mieszkańców zablokowanej strefy. Dziennie samoloty przewoziły około 13 tysięcy ton jedzenia i paliwa. Samoloty latały tak często i przewoziły tak wiele produktów, że w końcu transport powietrzny okazał się skuteczniejszy nawet od transportu ziemnego, stosowanego przed blokadą.

W obliczu tak przytłaczającego sukcesu USA, Związek Radziecki był zmuszony uznać, że dalsze utrzymywanie blokady jest bezsensowne. Została ona odwołana w maju 1949 roku. Zniesiono wtedy wszystkie ograniczenia w dziedzinie transportu, łączności i handlu. I kryzys berliński uznać można za zwycięstwo Ameryki, która wykazała się determinacją i cierpliwością, i nie pozwoliła na dalszą ekspansję ZSRR.

NATO[edytuj | edytuj kod]

Układ Warszawski[edytuj | edytuj kod]

Radio Wolna Europa[edytuj | edytuj kod]

Od lipca 1950 roku audycje Radia Wolna Europa informowały, bez ingerencji cenzury, o rzeczywistej sytuacji w krajach demokracji ludowej.

Wojna koreańska 1950-1953[edytuj | edytuj kod]

Mur Berliński[edytuj | edytuj kod]

Kubański kryzys rakietowy 1962[edytuj | edytuj kod]

Wobec nieugiętej postawy Johna Kennedy’ego ZSRR jest zmuszone wycofać swoje pociski nuklearne z Kuby. Jednocześnie USA zobowiązują się nie dokonywać inwazji Kuby.

Integracja Europy Zachodniej[edytuj | edytuj kod]

Konferencja Bezpieczeństwa i Współpracy w Europie (KBWE)[edytuj | edytuj kod]

  • rozpoczęła obrady w 1975 w Helsinkach z udziałem wszystkich państw Europy (z wyjątkiem Albanii).
  • na konferencji omawiano tematy zebrane w tzw. „koszykach”: politycznym, gospodarczym oraz spraw humanitarnych i społecznych (prawa człowieka);
  • w listopadzie 1990 na konferencji w Paryżu przyjęto „Paryską Kartę dla Nowej Europy”, deklarującą koniec zimnej wojny;
  • w 1994 podjęto decyzję o przekształceniu KBWE w Organizację Bezpieczeństwa i Współpracy w Europie (OBWE).

Koniec zimnej wojny[edytuj | edytuj kod]

Pod koniec lat 80. i na początku 90. XX wieku miało miejsce wiele procesów i zdarzeń, które mogły świadczyć o zakończeniu zimnej wojny. Najczęściej wymienianym powodem załamania się systemu dwubiegunowego jest upadek Związku Radzieckiego 31 grudnia 1991. Natomiast, istnieje jeszcze kilka istotnych wydarzeń, na które należy zwrócić uwagę. Wśród nich często wymienia się następujące:

  • Jesień Ludów. Rewolucje roku 1989, które obaliły ustroje komunistyczne i spowodowały upadek tego ustroju w krajach Europy Środkowo-Wschodniej, począwszy od nasilenia ruchów opozycyjnych w Polsce do rozpadu Czechosłowacji.
  • Zjednoczenie Niemiec. Ponieważ podział Niemiec na RFN i NRD był wynikiem konfliktu zimnowojennego między Wschodem a Zachodem, logicznym wydaje się wniosek, że upadek żelaznej kurtyny i zjednoczenie obu części państw niemieckich w październiku 1990 roku również miały oznaczać zakończenie zimnej wojny.
  • Przyjęcie Paryskiej Karty Nowej Europy. 21 listopada 1990 w Paryżu została podpisana tzw. Karta Nowej Europy, proklamująca koniec trwającej niemal pół wieku konfrontacji dwóch bloków polityczno-wojskowych oraz początek „nowej ery demokracji, pokoju i jedności”[11].
  • Rozwiązanie Rady Wzajemnej Pomocy Gospodarczej (28 czerwca 1991) i Układu Warszawskiego (1 lipca 1991). W 1991 roku zostały rozwiązane dwa najważniejsze sojusze Związku Radzieckiego – sojusz polityczno-wojskowy (Układ Warszawski) oraz sojusz gospodarczy (RWPG), co oznaczało ostateczny upadek systemu komunistycznego.
  • Wycofanie wojsk rosyjskich z państw byłego Układu Warszawskiego. Terytorium Polski wojska radzieckie zaczęły opuszczać 8 kwietnia 1991 roku[12]. 17 września 1993 roku została wycofana ostatnia grupa rosyjskich żołnierzy[12].

Zobacz też[edytuj | edytuj kod]

Wikiquote-logo.svg
Zobacz w Wikicytatach kolekcję cytatów
związanych z zimną wojną
Wikimedia Commons
Wikibooks-logo.svg
Zobacz publikację na Wikibooks:
Zimna wojna
WiktionaryPl nodesc.svg
Zobacz hasło zimna wojna w Wikisłowniku

Przypisy

  1. Przemówienie w Fulton (język angielski).
  2. Pełny polski tekst przemówienia Siła pokoju.
  3. 3,0 3,1 Karrie Pilgrim: Who’s To Blame For The Cold War? (ang.). [dostęp 2011-05-06].
  4. 4,0 4,1 4,2 Zimna wojna, w: Słownik polityki, pod redakcją Marka Bankowicza, Wiedza Powszechna, Warszawa 1996.
  5. NY Times – C.I.A. in Iran
  6. CIA Activities in Chile
  7. D. P. Forsythe – Democracy, war, and covert action
  8. Daniele Ganser – The CIA in Western Europe and the Abuse of Human Rights
  9. Loch K. Johnson – America's Secret Power: The CIA in a Democratic Society
  10. Jerzy Drzemczewski: Na śródziemnomorskim szlaku : 1924-2008. Gdynia: Pomorska Oficyna Wydawniczo-Reklamowa Porta Mare, 2009, s. 51-59. ISBN 978-83-924084-8-2.
  11. Tekst Karty Paryskiej Nowej Europy (ang.). [dostęp 2012-05-01].
  12. 12,0 12,1 Wojska rosyjskie opuszczają Polskę (pol.). [dostęp 2012-05-01].

Bibliografia[edytuj | edytuj kod]

  1. Słownik polityki, pod redakcją Marka Bankowicza, Wiedza Powszechna, Warszawa 1996, ISBN 83-214-1072-3.
  2. Johanna Granville, Pierwszy Domino The First Domino: International Decision Making During the Hungarian Crisis of 1956, Texas A & M University Press, 2004. ISBN: 1585442984.
  3. Nicolas Lewkowicz, The German Question and the Origins of the Cold War, IPOC, Milan, 2008 ISBN 88-95145-27-5
  4. Tomasz Betka: Wspólnoty Europejskie na arenie międzynarodowej w okresie zimnej wojny (pol.). UniaEuropejska.org, 2011-02-22. [dostęp 2011-02-23].
  5. Piotr Skórzyński, Wojna światów. Intelektualna historia zimnej wojny, Wydawca W. Muszyński p.p., Warszawa, 2011, ISBN 978-83-933980-0-3
  6. Wojciech Kostecki, Strach i potęga. Bezpieczeństwo międzynarodowe w XXI wieku. Warszawa: Poltext, 2012.

Linki zewnętrzne[edytuj | edytuj kod]