Krogulec zwyczajny

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
(Przekierowano z Krogulec)
Skocz do: nawigacji, wyszukiwania
Ujednoznacznienie Ten artykuł dotyczy gatunku ptaka drapieżnego. Zobacz też: inne znaczenia tej nazwy.
Krogulec zwyczajny
Accipiter nisus[1]
(Linnaeus, 1758)
Krogulec zwyczajny
Systematyka
Domena eukarionty
Królestwo zwierzęta
Typ strunowce
Podtyp kręgowce
Gromada ptaki
Podgromada Neornithes
Nadrząd neognatyczne
Rząd szponiaste
Rodzina jastrzębiowate
Podrodzina jastrzębie
Rodzaj Accipiter
Gatunek krogulec zwyczajny
Synonimy
  • Falco Nisus Linnaeus, 1758[2]
Podgatunki
  • A. n. nisus(Linnaeus, 1758)
  • A. n. nisosimilis (Tickell, 1833)
  • A. n. dementjevi Stepanyan, 1958
  • A. n. melaschistos Hume, 1869
  • A. n. wolterstorffi O. Kleinschmidt, 1901
  • A. n. punicus Erlanger, 1897
  • A. n. granti Sharpe, 1890
Kategoria zagrożenia (CKGZ)[3]
Status iucn3.1 LC pl.svg
Zasięg występowania
Mapa występowania

     obszary letnich lęgowisk

     zimowiska

     siedliska całoroczne

Systematyka Systematyka w Wikispecies
Commons Multimedia w Wikimedia Commons
Wikisłownik Hasło krogulec w Wikisłowniku

Krogulec zwyczajny, krogulec, jastrząb wróblarz (Accipiter nisus) – gatunek średniej wielkości ptaka drapieżnego z rodziny jastrzębiowatych (Accipitridae).

Podgatunki[edytuj | edytuj kod]

Wyróżniono kilka podgatunków A. nisus[4][2]:

Występowanie[edytuj | edytuj kod]

Jest on najliczniejszym przedstawicielem rzędu szponiastych w Eurazji. Zamieszkuje Europę, środkową i wschodnią Azję oraz północną Afrykę.

W Polsce rozpowszechniony na niżu, ale nieliczny (lub lokalnie średnioliczny) ptak lęgowy. Stosunkowo najliczniej występuje w rozległych gęstych lasach iglastych na wschodzie kraju[5]. Występuje tu cały rok. Tylko wyjątkowo lęgnie się na Wybrzeżu. Szacowanie liczebności było zaniżane z powodu skrytego trybu życia i niedostępność lęgowisk tego ptaka. Obecnie ocenia się jego liczebność na 25 000-35 000 par i ta wartość stale wzrasta, podobnie jak zasięg. Wskazuje też na to kilkukrotny wzrost liczby zimowych spotkań z tym ptakiem.

Częściowo wędrowny (przyloty od marca do maja, a odloty od końca sierpnia do początków listopada). Migracja może być tak intensywna, że z jednego stanowiska można niekiedy naliczyć kilkaset osobników jednego dnia. Część ptaków nie odlatuje na zimę, lecz prowadzi koczowniczy tryb życia w pobliżu wyprowadzanych lęgów. Wiosną i jesienią (w okresie migracji) oraz zimą przelatują przez Polskę ptaki, które gnieżdżą się dalej na wschodzie i na północy. Większa ich liczba zwiększa możliwość obserwacji, nawet w miejskich parkach[6].

Charakterystyka[edytuj | edytuj kod]

Cechy gatunku[edytuj | edytuj kod]

Głowa młodego krogulca

Samica jest wyraźnie większa od samca (o około 1/3). Różnice nieznacznie widać też w ubarwieniu. U bardziej jaskrawego samca występuje niebieskoszary wierzch, a na białawym spodzie ciała i na policzkach widać rdzawe prążkowanie. Tęczówki pomarańczowe. U samicy wierzch ciała szary, spód białoszary z poprzecznym pręgowaniem. Jasne policzki i żółte tęczówki oka. Obie płcie mają jednak ogon dłuższy niż szerokość ich skrzydła. Gdy ptak siedzi, na grzbiecie widać białe plamki. Prosto ścięty ogon jest stosunkowo długi. Nogi żółte, zakończone hakowatymi pazurami. Są długie, w odróżnieniu od jastrzębich. Samica krogulca jest podobna, choć nieco mniejsza od jastrzębia, od którego w locie łatwo można odróżnić je po ogonie: u krogulca jest on równo ścięty, u jastrzębia – lekko zaokrąglony. Poza tym nie ma tak wyraźnej brwi. Samiec jest mniejszy od pustułki, podczas gdy samica jest od niej większa. Prowadzi skryty tryb życia, choć jesienią częściej wylatuje na otwarte przestrzenie.

Samica w locie

Lot[edytuj | edytuj kod]

W locie jego sylwetka przypomina nieco dużo bardziej pospolitą u nas kukułkę, którą jednak częściej słychać niż widać. W powietrzu dostrzec można zaokrąglone, krótkie, choć szerokie skrzydła i długi ogon, na którym znajduje się na środkowych sterówkach 4-5 ciemnych pasów. Krótkie uderzenia szerokich skrzydeł i falowany tor ruchu przypominają lot gołębia – szybko wznosi się, szybuje, po czym opada. Krogulec potrafi na małym dystansie rozwinąć znaczną prędkość.

Głos[edytuj | edytuj kod]

Odzywa się bardzo rzadko, przeważnie gdy jest niepokojony w pobliżu miejsca gniazdowania. Wykrzykuje wtedy jękliwe "kee-kee-kee-kee". Zimą nie wydaje żadnych odgłosów.

Lotki pierwszorzędowe samca krogulca

Wymiary ciała samca[edytuj | edytuj kod]

Długość ciała około 30–33 cm
rozpiętość skrzydeł ok. 60–63 cm
masa ciała około 150 g

Wymiary ciała samicy[edytuj | edytuj kod]

Długość ciała około 35–39 cm
rozpiętość skrzydeł 74–79 cm
masa ciała około 280 g

Biotop[edytuj | edytuj kod]

Zamieszkuje skraje lasów w pobliżu pól z kępami drzew, w tym 20-50-letnie świerkowe i sosnowe drągowiny, monokultury oraz śródpolne zagajniki. Mogą być to zarówno duże kompleksy leśne, ze zwartymi drzewostanami poprzecinane przesiekami i porębami, ale też polne biotopy w których rosną krzewy i drzewa. Często spotykany dość blisko siedzib ludzkich, wydaje się przyzwyczajać do antropologicznych zmian, jak i samej obecności ludzi. Jego zasięg nie jest zależny od wysokości nad poziomem morza. Coraz częściej spotyka się go w większych parkach miejskich i ogrodach oraz polującego w pobliżu gospodarstw wiejskich. Zimą widywany na polowaniu (głównie na wróble) w centrach miast lub nawet przy karmnikach (czasem tylko płoszy małe ptaki, by te ogłuszone uderzeniem w szybę dały się łatwo schwytać). Krajobraz musi być na tyle zróżnicowany by zapewnić dostateczną ilość pokarmu. Niezbędna jest do tego obecność otwartych przestrzeni.

To jedyny gatunek rzędu szponiastych, który regularnie poluje na ptaki żywiące się w karmnikach.

Okres lęgowy[edytuj | edytuj kod]

Pisklęta w gnieździe

Toki[edytuj | edytuj kod]

Przed wyprowadzeniem lęgu samce szukają bezpiecznego i zasobnego w pokarm miejsca na gniazdo. W tym czasie terytoria samic są dużo większe, tak że pokrywają się z paroma rewirami łowieckimi samców. Zalatują one w te nakładające się obszary i wybierają jednego z samców do założenia rodziny. Para broni odtąd tego terenu, dając konkurentom sygnały w postaci nawoływania i lotów godowych. W powietrzu partnerzy powoli wznoszą się ponad drzewami lub po falistym wznoszącym locie nagle pikują w dół i kończą go wspólnym łapaniem się za szpony i koziołkowaniem. Jest to czas budowy gniazda. Samiec dokarmia przebywającą na pustym jeszcze gnieździe samicę, która w tym czasie musi niekiedy walczyć z innymi samicami o miejsce lęgowe. Jednocześnie magazynuje wtedy zapasy energii na okres wysiadywania. Jest zatem uzależniona pod tym względem od odżywiającego ją samca.

Gniazdo[edytuj | edytuj kod]

Gniazdo ulokowane jest zazwyczaj na świerku, modrzewiu lub jodle, w pobliżu pnia lub na odchodzącej od niego gałęzi, na niewielkiej wysokości (niżej niż gniazdo myszołowa czy jastrzębia). Zbudowane z cienkich patyków, wyścielone jest świeżymi gałązkami, jak też później, z racji pierzenia się samicy, piórami (co jest elementem niespotykanym u innych drapieżnych ptaków). W przeciwieństwie do innych jastrzębiowatych, krogulce zwykle co roku budują nowe gniazda ze zrywanych gałązek drzew. Wynika to z tego, że inne drapieżniki mogą zasiedlać zeszłoroczne miejsca lęgowe, które stają ich noclegowiskami lub je plądrować, jak robią to m.in. kuny. Nie bez znaczenia pozostaje duża liczba pasożytów mnożąca się po pewnym czasie w gnieździe. Budowa konstrukcji trwa miesiąc.

Jaja[edytuj | edytuj kod]

Jajo krogulca

Krogulec wyprowadza jeden lęg w roku, składając w maju lub czerwcu 4 do 6 niebieskawych jaj w brązowe plamki, w 2,3-dniowych odstępach czasu. Jaja są pokryte fioletowoszarymi lub ciemnobrązowymi plamami. Wyjątkowo gdy wcześnie utraci swój lęg, może założyć drugi tego samego roku.

Wysiadywanie i dorastanie[edytuj | edytuj kod]

Jaja wysiadywane są przez okres około 33 dni przez samicę po zniesieniu przez nią 3-4 jaj. Co ciekawe, liczba piskląt uzależniona jest zarówno od wieku samicy, jak i od dokarmiania jej przez samca, bo ma ono wpływ na kondycję przyszłej matki. Pośrednio zatem wpływ na liczność lęgu ma też zasobność środowiska w pokarm. Pora gniazdowania dla wysiadujących samic jest wyjątkowo niebezpieczna, ponieważ właśnie wtedy się pierzą i są wyjątkowo bezbronne. Matka uczy młode polować poprzez specyficzną zabawę. Gdy jest na gnieździe, łapie w dziób mięso złapanej zdobyczy, trzęsie nim i oddala się trochę od potomstwa, by sprowokować je do ataku. Samica pozostaje w gnieździe przez pierwsze 8-14 dni od wyklucia, rozdziela pokarm, chroni przed złymi warunkami pogodowymi i drapieżnikami oraz oczyszcza miejsce z odpadków. Z czasem, gdy jej potomstwo potrafi już się bronić, poluje odlatując coraz dalej. Pokryte białym puchem pisklęta - gniazdowniki - opuszczają gniazdo po około 30-35 dniach, kiedy to stają się lotne. Przez kolejny miesiąc ćwiczą jeszcze latanie i polowanie, nie opuszczając obszarów lęgowych rodziców. Młode do drugiego roku życia nie mają poprzecznych prążków na spodniej części ciała, ale podłużne plamy przypominające krople i są brązowawe. Już pierwszoroczne ptaki mogą się rozmnażać, lecz niewiele z nich już w tym wieku zakłada lęg.

Pożywienie[edytuj | edytuj kod]

Samiec krogulca nad upolowaną ofiarą

Krogulec jest doskonałym myśliwym. Nie wypatruje nigdy łupu, jak np. myszołów, lecz podczas polowania niepostrzeżenie zbliża się do zdobyczy, lecąc nisko nad ziemią, koronami drzew lub krzewami i doskonale przy tym wykorzystując przeszkody i osłony terenowe np. żywopłoty lub krzaki, dające mu efekt zaskoczenia. Zdobycz swoją błyskawicznie atakuje w locie lub na ziemi, co ułatwiają mu stosunkowo długie i cienkie nogi. Nieświadoma ataku zdobycz może być nawet w trakcie lotu krogulca zmieciona z gałęzi. Może też napadać na ofiarę czekając w ukryciu. Po dłuższym czasie przelatuje też z jednej czatowni do drugiej nieopodal. Zawsze wykorzystuje efekt zaskoczenia. W czasie polowania jest tak skoncentrowany, że nie zwraca zwykle uwagi na otoczenie, w tym na niekiedy bezpośrednią obecność człowieka. Dochodziło nawet do sytuacji, że ptak ten w pościgu za ofiarą wpadał do ludzkich mieszkań. Pogoń pomiędzy budynkami może również zakończyć się uderzeniem w szybę, co powoduje niekiedy śmierć ptaka. Gdy po pierwszym ataku niedoszłej ofierze uda się zbiec, krogulce korzystają ze swych długich nóg i próbują dostać się do niej, gdy ukrywa się w zakamarkach lub w gęstych krzakach. Upolowanego ptaka zwykle przenoszą w ustronne miejsca, tzw. "skubalnie", którymi mogą być stare pniaki czy poziome gałęzie, i tam oskubują go z piór. W okresie lęgowym zlokalizowane są one w pobliżu miejsc lęgowych, co ułatwia ornitologom analizowanie diety krogulców. Przy większej ofierze dowodem posiłku są pozostawione wnętrzności, kości, dzioby lub nogi.

Samica krogulca oskubująca złapaną sierpówkę

Na jego pożywienie składają się głównie drobne ptaki (najwyżej do rozmiarów gołębia lub drozda włącznie), szczególnie zimą często ofiarą padają wróble domowe (przez co zyskał przydomek krogulec – wróblarz), które gromadzą się w pobliżu domostw ludzkich, ale poluje także na mazurki, sikorki, trznadle, skowronki, zięby, śpiewaki, rudziki, kosy, szpaki, a z innych gromad: myszy, żaby, gady i większe owady. Te ostatnie są tylko uzupełnieniem diety. Aby zaspokoić zapotrzebowanie energetyczne musi dziennie zjeść dwa zwierzęta porównywalne masą do wróbla. Tylko sporadycznie w żołądkach i gniazdach tych drapieżników znajdowano większe ptaki łowne i ssaki. Prawdopodobnie były to zwierzęta ranne, np. poszkodowane w wyniku wypadku drogowego lub w czasie prac polowych, co sprawiło, że były łatwe do pochwycenia. Krogulce jednak preferują pospolite i mniejsze ptaki, bo złapanie większych zwierząt wymaga od nich użycia znacznego wysiłku.

Ciekawa osobliwość u tych drapieżników wynika z różnic w wielkości pomiędzy płciami. Samica może polować na zdobycz o innych rozmiarach w porównaniu do samca, co zmniejsza konkurencję o pokarm między nimi. Mniejszy samiec poluje na drobniejsze zwierzęta i łatwiej potrafi poruszać się w gęstym lesie. Jego partnerka potrafi złowić natomiast średniej wielkości sójkę lub grzywacza[7].

Ochrona[edytuj | edytuj kod]

W Polsce objęty ochroną gatunkową ścisłą[8].

Przez wiele lat krogulec był uznawany przez człowieka za szkodnika, więc go zwalczano. Największy spadek liczebności zanotowano jednak pod koniec ubiegłego wieku w wyniku intensywnego stosowania chloroorganicznych środków ochrony roślin. Ich wysoka zawartość w organizmach ptaków upośledzała układ nerwowy, utrudniając polowanie, zmniejszała grubość skorup jaj i powodowała ich śmierć. Dopiero wycofanie szkodliwych substancji i ochrona gatunkowa pomogły odbudować populacje, dzięki czemu można krogulca spotkać w różnych częściach Polski.

Zobacz też[edytuj | edytuj kod]

Przypisy

  1. Accipiter nisus w: Integrated Taxonomic Information System (ang.)
  2. 2,0 2,1 Eurasian Sparrowhawk (Accipiter nisus) (ang.). IBC: The Internet Bird Collection. [dostęp 9 stycznia 2011].
  3. Accipiter nisus. Czerwona Księga Gatunków Zagrożonych (IUCN Red List of Threatened Species) (ang.)
  4. Frank Gill, David Donsker (red.): New World vultures, Secretarybird, kites, hawks & eagles (ang.). IOC World Bird List: Version 4.2. [dostęp 2014-07-11].
  5. Ludwik Tomiałojć, Tadeusz Stawarczyk: Awifauna Polski. Rozmieszczenie, liczebność i zmiany. Wrocław: PTPP "pro Natura", 2003, s. 228. ISBN 83-919626-1-X. Wg skali przyjętej przez autorów, dla okresu lęgowego bardzo nieliczny oznacza zagęszczenie 0,1–1 par na 100 km2, a skrajnie nieliczny – poniżej 0,1 pary na 100 km2.
  6. Marcin Karetta: Atlas ptaków. Pascal, 2010.
  7. Michał Radziszewski: Ptaki Polski. Warszawa: Carta Blanca, 2011.
  8. Rozporządzenie Ministra Środowiska z dnia 28 września 2004 r. w sprawie gatunków dziko występujących zwierząt objętych ochroną (Dz. U. z 2004 r. Nr 220, poz. 2237)

Bibliografia[edytuj | edytuj kod]

  • Pavel Vasak: Ptaki leśne. Warszawa: Delta, 1993. ISBN 83-85817-28-X.
  • Klaus Richarz: Ptaki - Przewodnik. Warszawa: MUZA, 2009. ISBN 978-83-7495-018-3.
  • Tomasz Chodkiewicz, Bartłomiej Woźniak: Kwartalnik "PTAKI" nr 4/2009. Warszawa: 2009.
  • Tajemnice zwierząt: Ptaki drapieżne Europy. Wrocław: Wydawnictwo Dolnośląskie, 1991. ISBN 83-7023-149-7.