Wróbel zwyczajny

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Skocz do: nawigacji, wyszukiwania
Ujednoznacznienie Ten artykuł dotyczy gatunku ptaka. Zobacz też: inne znaczenia słowa „wróbel”.
Wróbel zwyczajny
Passer domesticus[1]
(Linnaeus, 1758)
SamiecSamica
Samiec
Passer domesticus2.jpg
Samica
Systematyka
Domena eukarionty
Królestwo zwierzęta
Typ strunowce
Podtyp kręgowce
Gromada ptaki
Podgromada Neornithes
Nadrząd neognatyczne
Rząd wróblowe
Podrząd śpiewające
Rodzina wróblowate
Rodzaj Passer
Gatunek wróbel zwyczajny
Synonimy
  • Fringilla domestica Linnaeus, 1758[2]
Podgatunki
  • P. d. domesticus (Linnaeus, 1758)
  • P. d. balearoibericus von Jordans, 1923
  • P. d. biblicus Hartert, 1904
  • P. d. hyrcanus Zarudny & Kudashev, 1916
  • P. d. persicus Zarudny & Kudashev, 1916
  • P. d. indicus Jardine & Selby, 1831
  • P. d. bactrianus Zarudny & Kudashev, 1916
  • P. d. parkini Whistler, 1920
  • P. d. hufufae Ticehurst & Cheesman, 1924
  • P. d. tingitanus Loche, 1867
  • P. d. niloticus Nicoll & Bonhote, 1909
  • P. d. rufidorsalis C. L. Brehm, 1855
Kategoria zagrożenia (CKGZ)[3]
Status iucn3.1 LC pl.svg
Zasięg występowania
Mapa występowania

     Naturalne występowanie

     Introdukowany

Systematyka Systematyka w Wikispecies
Commons Multimedia w Wikimedia Commons

Wróbel zwyczajny, wróbel domowy, wróbel, jagodnik (Passer domesticus) – gatunek małego ptaka osiadłego z rodziny wróblowatych (Passeridae), zamieszkującego Europę i Azję. Pierwotnie ptak półpustyń i stepów, pochodzi prawdopodobnie z Półwyspu Arabskiego i Azji Mniejszej. Skolonizował ludzkie osiedla wraz z rozwojem rolnictwa, prawdopodobnie przed kilkoma tysiącami lat. Występuje wszędzie tam, gdzie mieszka człowiek. Introdukowany (celowo lub przypadkiem) w Ameryce Północnej, Australii i Nowej Zelandii.

W czasach króla Augusta Mocnego wróbla domowego w Polsce nie obserwowano[4]. W XIX i XX wieku należał do najpowszechniej występujących gatunków na terenach Polski, przenikając do języka potocznego i kultury ludowej we wszystkich regionach. Według najnowszych badań, opublikowanych w 2003 roku, w Polsce jest to nadal bardzo liczny ptak lęgowy[5]. Jednak już w roku 2004 wróbel zwyczajny został objęty ścisłą ochroną gatunkową[6]. Wbrew powszechnemu mniemaniu nie jest to najliczniej występujący ptak lęgowy w Polsce (ustępuje liczebnością ziębie zwyczajnej), a jego liczebność spada w całej Europie.

Systematyka[edytuj | edytuj kod]

Wyróżniono kilkanaście podgatunków P. domesticus[7][2][8]:

  • wróbel zwyczajny (P. domesticus domesticus) – zachodnia i północna Europa przez północną Azję do północno-wschodniej Syberii i północnej Japonii, introdukowany w Ameryce, Afryce Południowe i Australii.
  • P. domesticus balearoibericus – południowa Europa (z wyjątkiem Włoch) do środkowej Turcji.
  • P. domesticus biblicusCypr, północny Izrael i północno-zachodnia Jordania do zachodniej Syrii i południowo-wschodnia Turcja do północno-zachodniego Iranu.
  • P. domesticus hyrcanus – południowo-wschodni Azerbejdżan i północny Iran.
  • P. domesticus persicus – środkowy Iran do zachodniego i południowego Afganistanu.
  • wróbel indyjski (P. domesticus indicus) – południowy Izrael i południowa Palestyna przez Arabię i na wschód do Indii oraz środkowa Azja Południowo-Wschodnia.
  • P. domesticus bactrianus – zachodni Turkmenistan i północno-wschodni Iran do zachodnich Chin oraz północno-zachodni Pakistan.
  • P. domesticus parkini – północno-zachodnie i środkowe Himalaje.
  • P. domesticus hufufae – północno-wschodnia Arabia.
  • P. domesticus tingitanus – północno-zachodnia Afryka.
  • P. domesticus niloticusEgipt.
  • P. domesticus rufidorsalisSudan i Erytrea.

Morfologia[edytuj | edytuj kod]

Cechy gatunku 
Krępy, o stosunkowo dużej głowie i mocnym dziobie. U samca wierzch ciała brązowy z ciemniejszymi paskami, spód szary. Policzki szare, oddzielone brązową pręgą od szarego wierzchu głowy. Na podgardlu czarny śliniak. Na policzku, w odróżnieniu od mazurka, brak czarnej plamki, a na skrzydle tylko jedna biała pręga. Dziób w okresie lęgowym czarny, a poza nim szary. Nogi brązowe lub różowe. Samice o szarobrązowym upierzeniu, na grzbiecie paskowanym, bez wyraźnych cech charakterystycznych. Nad okiem nie zawsze wyraźna jaśniejsza brew. Nogi różowe, dziób szary. Młode podobne do samic. Występujący na Półwyspie Apenińskim podgatunek P. domesticus italiae różni się od podgatunku nominatywnego P. domesticus domesticus jednolicie brązowym wierzchem głowy i karkiem oraz białymi policzkami.
Wymiary średnie 
  • Długość ciała ok. 14-15 cm
    • czaszki: 3,1 cm[9]
    • dzioba: 1,3 cm[9]
  • Rozpiętość skrzydeł ok. 21 cm
  • Masa ciała ok. 30 g

Tryb życia[edytuj | edytuj kod]

Biotop 
Osiedla ludzkie i ich najbliższe otoczenie.
Gniazdo 
W szczelinach budynków, pod dachami, w dziuplach i skrzynkach lęgowych, w gniazdach jaskółek i bocianów, czasem buduje gniazda zewnętrzne (np. w gęstym pnączu)[10]. Ma kształt kuli z bocznym wejściem i jest uwite ze źdźbeł trawy, słomy, piór. Taki sposób budowy gniazda (zakrytego od góry dla ochrony przed słońcem) rzadko spotyka się w klimacie umiarkowanym, co wskazuje na obce pochodzenie wróbla - z klimatu znacznie cieplejszego niż nasz.
Jaja 
Od 2 do 4 lęgów w roku. Od kwietnia do sierpnia składa po 5–6 jaj w zniesieniu, o średnich wymiarach 23x15 mm, o tle białym, niebiesko-białym, bladozielonym lub szarym z plamami jasnoszarymi.
Wysiadywanie 
Jaja wysiadywane są przez okres 13–14 dni przez obydwoje rodziców. Pisklęta opuszczają gniazdo po ok. 17 dniach.
Średnia długość życia
10 lat.
Pożywienie 
Głównie nasiona zbóż, chwastów, drzew i krzewów, nasiona roślin strączkowych, a wiosną drobne owady.

Status i ochrona[edytuj | edytuj kod]

Ochrona 
Na terenie Polski gatunek ten jest objęty ścisłą ochroną gatunkową[11]. W Europie populacja wróbli zmniejsza się, np. w Wielkiej Brytanii i Holandii od lat 80. XX w. spadła niemal dwukrotnie i gatunek jest tam uznawany za zagrożony. Prawdopodobne, że taki spadek liczebności ma miejsce również w Polsce, ale wobec braku wyników długookresowych badań naukowych trudno to jednoznacznie stwierdzić[12][13]. Nie wiadomo, co dokładnie jest przyczyną zmniejszania liczebności; najprawdopodobniej wchodzi w grę splot kilku czynników, wśród których wymienia się:
Passer domesticus domesticus
  • nieprzystosowanie do chłodnego i wilgotnego klimatu Europy północnej (duża śmiertelność w czasie zim oraz deszczowego i chłodnego lata);
  • spadek ilości owadów wskutek skażenia chemicznego gleby i większej intensywności zabiegów rolniczych i ogrodniczych;
  • spadek ilości łatwo dostępnego dla ptaków owsa w wyniku rewolucji motoryzacyjnej i zniknięcia z ulic pojazdów zaprzęgowych, z reguły zaopatrzonych w karmę dla konia[13];
  • spadek ilości łatwo dostępnego dla wróbli ziarna jęczmienia oraz pośladu i otrąb pszennych, związany ze znacznym zmniejszeniem przydomowej hodowli drobiu (głównie kur) w małych, tradycyjnych kurnikach na rzecz hodowli wielkoskalowej;
  • drapieżnictwo (sroki, wrony, koty domowe, krogulce, puszczyki);
  • epidemie chorób i pasożytów;
  • konkurencja innych ptaków (np. gołębi) o pokarm;
  • coraz mniej miejsc lęgowych (renowacje budynków, ocieplanie elewacji itp.);
  • ogólny wzrost higieny i tzw. "teoria worków foliowych" - człowiek szczelnie opakowuje swoje śmieci i ptaki mają trudniejszy dostęp do potencjalnego źródła pokarmu.
Prowadzone są badania naukowe mające wyjaśnić, czy zmniejszyła się produktywność lęgowa wróbli (tzn. czy mniej piskląt dożywa dorosłości), czy też wzrosła śmiertelność dorosłych ptaków.
Tępienie wróbli 
W przeszłości ptakom tym przypisywano znaczny udział w stratach zasiewów na polach, dlatego m.in. w języku polskim kukły mające za zadanie odstraszać ptactwo na świeżo zasianych polach nazywane są "strachami na wróble" (podczas gdy np. nazwa angielska, scarecrow, znaczy dosłownie "strach na wrony").
W roku 1958 chiński przywódca komunistyczny Mao Zedong ogłosił program "Wielkiego skoku naprzód", w ramach którego - m.in. realizując hasło, że gospodarką dowodzą "generał żelazo, generał węgiel i generał zboże", doprowadzono do zniszczenia znacznych ilości narzędzi rolniczych, które w wiejskich dymarkach przetopiono na surowe i bezwartościowe żelazo. To poskutkowało drastycznym spadkiem plonów, o który Mao Zedong obwinił wróble i rozkazał rok później wszystkim Chińczykom je wytępić (a wraz z wróblami także szczury, muchy i komary)[14] w ramach "Kampanii walki z czterema plagami". W wyniku tej akcji, podczas której wszystkie napotkane ptaki nieustannie płoszono, tak że po kilkudziesięciominutowym przebywaniu w powietrzu spadały na ziemię martwe z wycieńczenia (wróbel w normalnych warunkach nie lata nigdy dłużej niż kilka minut, zazwyczaj po krótkim locie przysiada), w ciągu kilku dni wytępiono prawie wszystkie wróble w Chinach[15].
Skutki tych działań Chiny odczuły rok później z powodu plagi szarańczy. Ich larwy, pozbawione naturalnego wroga, rozpleniły się i wyjadły plony. W kraju zapanowała trzyletnia klęska głodu (1959-61), w wyniku której - jak się szacuje - zmarło 30 mln ludzi, głównie na chińskiej wsi, a jedną z jej przyczyn była walka z wróblami[16].

Przypisy

  1. Passer domesticus w: Integrated Taxonomic Information System (ang.)
  2. 2,0 2,1 House Sparrow (Passer domesticus) (ang.). IBC: The Internet Bird Collection. [dostęp 2012-12-13].
  3. Passer domesticus. Czerwona Księga Gatunków Zagrożonych (IUCN Red List of Threatened Species) (ang.)
  4. Dariusz Graszka-Petrykowski: Ptaki: profesjonalny przewodnik dla początkujących obserwatorów. Warszawa: Klub dla Ciebie, 2005, s. 276. ISBN 83-7404-128-5.
  5. Ludwik Tomiałojć, Tadeusz Stawarczyk: Awifauna Polski. Rozmieszczenie, liczebność i zmiany. Wrocław: PTPP "pro Natura", 2003, s. 736. ISBN 83-919626-1-X. Wg skali przyjętej przez autorów, dla okresu lęgowego bardzo liczny oznacza zagęszczenie 1000–10 000 par na 100 km2.
  6. Rozporządzenie Ministra Środowiska z dnia 28 września 2004 r. w sprawie gatunków dziko występujących zwierząt objętych ochroną Dz. U. z 2004 r. Nr 220, poz. 2237
  7. Frank Gill, David Donsker: Family Passeridae (ang.). IOC World Bird List: Version 3.2. [dostęp 2012-12-13].
  8. Paweł Mielczarek, Marek Kuziemko: Ploceidae Rafinesque, 1815 - wróblowate - Old World Sparrows, Snowfinches. W: Kompletna lista ptaków świata [on-line]. Instytut Nauk o Środowisku Uniwersytetu Jagiellońskiego. [dostęp 2012-12-13].
  9. 9,0 9,1 House Sparrow (Passer domesticus) (ang.). [dostęp 16 czerwca 2012].
  10. http://inwentaryzacje-przyrodnicze.pl/data/documents/Wr=C3=B3ble.pdf
  11. Rozporządzenie Ministra Środowiska z dnia 28 września 2004 r. w sprawie gatunków dziko występujących zwierząt objętych ochroną Dz. U. z 2004 r. Nr 220, poz. 2237
  12. Cząstkowe badania prowadzone przez Ogólnopolskie Towarzystwo Ochrony Ptaków w ramach akcji Monitoringu Pospolitych Ptaków Lęgowych wskazują, że na przestrzeni siedmiu lat (od 2000 do 2006) liczebność wróbli mogła spaść w Polsce o około 14%
  13. 13,0 13,1 Ogólnopolskie Towarzystwo Ochrony Ptaków - "Wróbel - Ptak Zimy 2008"
  14. 《五十年流行词语 (1949-1999) 》, 郭大松,陈海宏,山东教育出版社,济南,1999, ISBN 7-5328-2989, pkt. 67
  15. Judith Shapiro: Mao's war against nature: politics and the environment in Revolutionary China. Cambridge: Cambridge University Press, 2001. ISBN 0-521-78680-0.
  16. Jeffrey Symynkywicz: Chairman Mao and the Sparrows. First Parish Universalist Church. 11 listopada 2001.

Zobacz też[edytuj | edytuj kod]

Linki zewnętrzne[edytuj | edytuj kod]