Niepełnosprawność

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Skocz do: nawigacji, wyszukiwania
Logo symbolizujące niepełnosprawność
Parking dla osób niepełnosprawnych

Niepełnosprawność – długotrwały stan występowania pewnych ograniczeń w prawidłowym funkcjonowaniu człowieka. Ograniczenia te spowodowane są na skutek obniżenia sprawności funkcji fizycznych, psychicznych bądź umysłowych. Jest to także uszkodzenie, czyli utrata lub wada psychiczna, fizjologiczna, anatomiczna struktury organizmu. Utrata ta może być całkowita, częściowa, trwała lub okresowa, wrodzona lub nabyta, ustabilizowana lub progresywna.

Niepełnosprawność jest jednym z ważniejszych problemów współczesnego świata. Wynika to z powszechności i rozmiaru tego zjawiska. Z niepełnosprawnością fizyczną wiąże się ponadto zazwyczaj tzw. niepełnosprawność społeczna, czyli niemożność pełnego funkcjonowania w społeczeństwie. Rok 2003 ogłoszono rokiem niepełnosprawnych.

Do grupy osób z niepełnosprawnością społeczną zaliczamy również ludzi, którzy z różnych przyczyn nie są w stanie samodzielnie lub prawidłowo funkcjonować w społeczeństwie. Zaliczamy do tej grupy m.in. narkomanów, alkoholików czy więźniów.

Rodzaje niepełnosprawności[edytuj | edytuj kod]

  1. Obniżona sprawność sensoryczna (zmysłowa) – brak, uszkodzenie lub zaburzenie funkcji analizatorów zmysłowych (są to m.in. osoby niewidome, niedowidzące, głuche, niedosłyszące, z zaburzeniami percepcji wzrokowej i słuchowej)
  2. Obniżona sprawność intelektualna – upośledzenie umysłowe, demencja starcza
  3. Obniżona sprawność funkcjonowania społecznego – zaburzenia równowagi nerwowej, emocjonalnej oraz zdrowia psychicznego
  4. Obniżona sprawność komunikowania się – utrudniony kontakt słowny (zaburzenia mowy, autyzm, jąkanie się)
  5. Obniżona sprawność ruchowa – osoby z dysfunkcją narządu ruchu (wrodzoną lub nabytą)
  6. Mózgowe porażenie dziecięce
  7. Obniżona sprawność psychofizyczna z powodu chorób somatycznych – np. nowotwory, guz mózgu, cukrzyca, rak)

Najczęstsze przyczyny niepełnosprawności[edytuj | edytuj kod]

  1. Wady wrodzone
  2. Choroby przewlekłe (80%[potrzebne źródło])
  3. Nagłe – wypadki, urazy, zatrucia, infekcje

Definicje niepełnosprawności[edytuj | edytuj kod]

Według WHO osoba niepełnosprawna to taka, która nie może samodzielnie, częściowo lub całkowicie zapewnić sobie możliwości normalnego życia indywidualnego i społecznego na skutek wrodzonego lub nabytego upośledzenia sprawności fizycznej lub psychicznej[1].

Definicja ogólna (medyczna)[edytuj | edytuj kod]

Niepełnosprawną jest osoba, której stan fizyczny i (lub) psychiczny, trwale lub okresowo utrudnia, ogranicza lub uniemożliwia wypełnianie zadań życiowych i ról społecznych zgodnie z normami prawnymi i społecznymi.

Osoba niepełnosprawna jest jednostką w pełni swych praw znajdującą się w sytuacji upośledzającej ją stworzonej przez bariery środowiskowe, ekonomiczne i społeczne, których nie może tak jak inni ludzie przezwyciężyć wskutek występujących w niej uszkodzeń.

Definicja dla określonych celów[edytuj | edytuj kod]

Osoby niepełnosprawne określa się jako osoby, których stan fizyczny, psychiczny lub umysłowy trwale lub okresowo utrudnia, ogranicza bądź uniemożliwia wypełnienie ról społecznych, a w szczególności zdolności do wykonywania pracy zawodowej jeżeli uzyskały orzeczenie o zakwalifikowaniu przez organy do jednego z trzech stopni niepełnosprawności (znacznego, umiarkowanego, lekkiego) oraz o niezdolności do pracy.

Definicja dla poszczególnych grup niepełnosprawnych[edytuj | edytuj kod]

Osoby niepełnosprawne można podzielić według różnych kryteriów:

  • według rodzaju (kategorii) niepełnosprawności
  • okresu życia w którym ona wystąpiła
  • stopnia niepełnosprawności

Prawo międzynarodowe[edytuj | edytuj kod]

Zgromadzenie Ogólne ONZ 13 grudnia 2006 rezolucją nr 61/106 przyjęło Konwencję o prawach osób niepełnosprawnych.[2] Prezydent RP Bronisław Komorowski ratyfikował Konwencję 6 września 2012.

Rada Europy podjęła dwie rezolucje (o roli nowych technologii we włączaniu osób niepełnosprawnych do życia społecznego i o projektowaniu uniwersalnym) a Komitet Ministrów Rady Europy wydał cztery zalecenia dla państw członkowskich (tematyka: podnoszenie jakości życia osób niepełnosprawnych, projektowanie uniwersalne, udział osób niepełnosprawnych w życiu politycznym i publicznym, godność osób z zaburzeniami psychicznymi)[3].

Prawo polskie[edytuj | edytuj kod]

Najważniejsze przepisy prawa dotyczące osób z niepełnosprawnością:

  • Konstytucja RP – art. 30, 32, 68, a szczególnie art. 69, który brzmi: Osobom niepełnosprawnym władze publiczne udzielają, zgodnie z ustawą, pomocy w zabezpieczaniu egzystencji, przysposobieniu do pracy oraz komunikacji społecznej.
  • Ustawa o rehabilitacji zawodowej i społecznej oraz zatrudnianiu osób niepełnosprawnych[4]
  • Ustawa o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych[5]
  • Karta Praw Osób Niepełnosprawnych[6].

Według ustawy o pomocy społecznej niepełnosprawność oznacza niezdolność do pracy w rozumieniu przepisów o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych albo zaliczenie do grupy inwalidów lub legitymowanie się stopniem niepełnosprawności w rozumieniu przepisów ustawy o rehabilitacji zawodowej i społecznej oraz zatrudnianiu osób niepełnosprawnych.

Wyróżnia się ponadto:

  • inwalidztwo – częściowa niezdolność do wykonywania pracy zawodowej, spowodowana długotrwałym lub trwałym naruszeniem sprawności organizmu. O inwalidztwie mówi się, gdy choroba trwa powyżej sześciu miesięcy.
  • kalectwo – niedorozwój, brak lub nieodwracalne uszkodzenie narządu lub części ciała (trwałe uszkodzenie organizmu). Może, ale nie musi spowodować zmniejszenia lub utraty zdolności do pracy zawodowej.

Orzeczenie o stopniu niepełnosprawności[edytuj | edytuj kod]

Osoby niepełnosprawne mogą uzyskać oficjalne, administracyjne uznanie ich niepełnosprawności występując o wydanie orzeczenia o stopniu niepełnosprawności. Dokument taki wydają Powiatowe Zespoły ds. Orzekania o Niepełnosprawności. Uzyskany dokument zawiera podstawowe informacje o przyczynie niepełnosprawności posiadacza, o stopniu niepełnosprawności (znaczny, umiarkowany lub lekki), o wskazaniach dotyczących rehabilitacji, leczenia i wyposażenia w sprzęt ortopedyczny, a także wskazania dotyczące szczególnych uprawnień, jak na przykład prawa do korzystania z ułatwień dla osób niepełnosprawnych zawartych w Prawie o Ruchu Drogowym.

Orzeczenie o stopniu niepełnosprawności jest niezbędne, gdy osoba niepełnosprawna chce korzystać ze szczególnych uprawnień jako pracownik. W szczególności jest podstawą do przyznania różnych dofinansowań do kosztów zatrudnienia pracowników niepełnosprawnych.

Określenie stopnia niepełnosprawności może być również dokonane przez lekarzy orzeczników Zakładu Ubezpieczeń Społecznych lub Kasy Rolniczego Ubezpieczenia Społecznego. Takie orzeczenie jest niezbędne w przypadku występowania o przyznanie renty inwalidzkiej, gdyż orzeczenie Powiatowego Zespołu ds. Orzekania o Niepełnosprawności nie jest wystarczające, by uzyskać świadczenia z racji ubezpieczeń społecznych.

Ta dwoistość źródeł orzekania o poziomie niepełnosprawności jest częstą przyczyną nieporozumień związanych z prawami do świadczeń i szczególnych uprawnień osób niepełnosprawnych. Nieporozumienia pogłębiane są dodatkowo przez nieprecyzyjną i niepoprawnie interpretowaną nomenklaturę stopni niepełnosprawności.

Orzeczenie o stopniu niepełnosprawności wydawane przez Powiatowy Zespół ds. Orzekania o Niepełnosprawności jest dokumentem, którym osoba niepełnosprawna posługuje się gdy chce korzystać z przywilejów i uprawnień, które jej przysługują z wyjątkiem świadczeń rentowych.

Orzeczenie wydawane przez lekarzy orzeczników instytucji ubezpieczeń społecznych (ZUS i KRUS) są konieczne w przypadku występowania o świadczenia rentowe z tytułu niezdolności do pracy, mogą być i są również często uznawane jako podstawa do korzystania z niektórych innych przywilejów i uprawnień przewidzianych dla osób niepełnosprawnych.

Należy mieć na uwadze fakt, że orzeczenia wydawane przez te instytucje nie są od siebie zależne i każda z nich może orzec inny stopień niepełnosprawności, co dodatkowo komplikuje sytuację osób niepełnosprawnych. Częstą sytuacją jest orzeczenie dla jednej osoby znacznego stopnia niepełnosprawności przez Powiatowy Zespół ds. Orzekania o Niepełnosprawności oraz umiarkowanego stopnia niepełnosprawności przez ZUS. Jest to spowodowane, jak się wydaje, względami ekonomicznymi, gdyż orzeczony stopień niepełnosprawności przez ZUS definiuje poziom świadczeń, które są tym wyższe, im wyższy jest stopień niepełnosprawności.

Tzw. „niezdolność do pracy”[edytuj | edytuj kod]

Orzeczenie o stopniu niepełnosprawności często łączy się ze stwierdzeniami w wydawanych przez instytucje orzekające dokumentach o całkowitej bądź częściowej „niezdolności do pracy”. Często do tych pojęć dochodzą jeszcze określenia takie, jak niezdolność do samodzielnej egzystencji. Zupełnie niesłusznie niektóre osoby wpisy takie asymilują z „zakazem pracy” wyobrażając sobie, że osób posiadających te orzeczenia nie wolno zatrudniać.

Należy więc zwrócić uwagę, że w KAŻDYM przypadku zatrudniania osoby niepełnosprawnej na jakiekolwiek stanowisko to lekarz medycyny pracy lub lekarz prowadzący decyduje o tym, czy dana osoba może pracować i jakie warunki pracy muszą jej być zapewnione.

Praca osób niepełnosprawnych[edytuj | edytuj kod]

Ogromny procent osób niepełnosprawnych może pracować zawodowo, jednak w niektórych przypadkach niezbędne jest odpowiednie dostosowanie stanowiska pracy. Wbrew pojawiającym się czasami opiniom przyznanie osobie niepełnosprawnej tzw. „Pierwszej Grupy Inwalidzkiej”, co przekłada się faktycznie na określenie „znacznego stopnia niepełnosprawności” NIE OZNACZA zakazu pracy. O tym, czy osoba niepełnosprawna może, czy nie może pracować na danym, konkretnym stanowisku decyduje za każdym razem lekarz medycyny pracy. Również lekarz medycyny pracy decyduje o ewentualnym wymiarze czasu pracy osoby niepełnosprawnej i czynnościach, których nie może wykonywać.

Szczególne uprawnienia pracowników niepełnosprawnych[edytuj | edytuj kod]

  • Dobowy czas pracy pracowników, którzy mają przyznany znaczny lub umiarkowany stopień niepełnosprawności wynosi 7 godzin, a tygodniowy czas pracy wynosi 35 godzin. Lekarz medycyny pracy lub lekarz sprawujący opiekę nad osobą niepełnosprawną może, na wniosek osoby niepełnosprawnej, wydać zgodę na niestosowanie tych przepisów przez pracodawcę.
  • Pracownik niepełnosprawny ma prawo do dodatkowej przerwy w pracy w wymiarze 15 minut, które dodaje się do ustawowej piętnastominutowej przerwy w pracy przysługującej wszystkim pracownikom pracującym ponad 6 godzin dziennie.
  • Pracownikowi zaliczonemu do znacznego lub umiarkowanego stopnia niepełnosprawności przysługuje dodatkowy urlop wypoczynkowy w wymiarze 10 dni roboczych w roku kalendarzowym.
  • Pracownik o znacznym lub umiarkowanym stopniu niepełnosprawności ma prawo do zwolnienia od pracy z zachowaniem prawa do wynagrodzenia w przypadku korzystania z turnusu rehabilitacyjnego (do 21 dni) oraz w razie konieczności przeprowadzenia badań specjalistycznych, zabiegów leczniczych lub usprawniających, a także w celu uzyskania zaopatrzenia ortopedycznego lub jego naprawy.

Dofinansowanie do wynagrodzeń pracowników niepełnosprawnych[edytuj | edytuj kod]

Państwowy Fundusz Rehabilitacji Osób Niepełnosprawnych (PFRON) poprzez System Obsługi Dofinansowań i Refundacji (SODiR) wypłaca pracodawcom osób niepełnosprawnych comiesięczne dofinansowania do wynagrodzeń pracowników posiadających aktualne orzeczenie o stopniu niepełnosprawności lub dokument równoważny. Pracodawca składa odpowiednie formularze papierowo lub elektronicznie poprzez aplikację SODiR. Zakłady pracy chronionej (ZPChr) otrzymują wyższe dofinansowanie niż pracodawcy z otwartego rynku pracy. Kwoty dofinansowań do wynagrodzeń pracowników niepełnosprawnych na rok 2013 zamieszczone są tutaj.

Edukacja osób niepełnosprawnych[edytuj | edytuj kod]

Dzieci z niepełnosprawnością do 18 roku życia podlegają obowiązkowi szkolnemu na równi z rówieśnikami. Niektóre dzieci, z racji wskazań zdrowotnych, mogą być nauczane w szczególnych warunkach. O przyznaniu prawa do specjalnego trybu nauczania decydują zespoły orzekające Poradni Psychologiczno-Pedagogicznych, jednak zawsze ostateczna decyzja o wyborze metody i sposobu nauczania leży w gestii rodziców lub opiekunów prawnych dziecka z niepełnosprawnością.

Zespoły orzekające Poradni Psychologiczno-Pedagogicznych mogą umożliwić dziecku z niepełnosprawnością naukę w: przedszkolu do ukończenia 10 roku życia, szkole podstawowej do 18 roku życia, a w ponadpodstawowej do 24 roku życia.

Kształcenie studentów z niepełnosprawnościami wspomagają na niektórych uczelniach wyższych biura ds. studentów niepełnosprawnych[7]. Działa również w Polsce kilka organizacji studenckich skupiających studentów z niepełnosprawnością[8]. Koszty takiego kształcenia (czesne, podręczniki, inne pomoce) dotuje państwo z funduszy podatników w ramach programu Aktywny Samorząd.

Badania naukowe[edytuj | edytuj kod]

Badania polskie[edytuj | edytuj kod]

W ramach projektu pt. „Psychospołeczne uwarunkowania aktywności zawodowej osób niepełnosprawnych." powstały pod kierunkiem psycholog prof. Anny Izabeli Brzezińskiej trzy serie publikacji (łącznie 16 książek) prezentujące rezultaty i wyniki badań zespołu naukowców Szkoły Wyższej Psychologii Społecznej finansowanych z funduszy podatników przez PFRON. Z funduszy PFRON wydawany jest od 2011 roku kwartalnik naukowy Niepełnosprawność. Akademia Pedagogiki Specjalnej w Warszawie wydaje czasopismo naukowe "Człowiek - Niepełnosprawność - Społeczeństwo"[9].

Badania zagraniczne[edytuj | edytuj kod]

Badania naukowe dotyczące zagadnienia niepełnosprawności prowadzone są w uznanych dyscyplinach naukowych oraz interdyscyplinarne. Badane są m.in. wątki dotyczące niepełnosprawności w kulturze (literatura, film, muzyka, malarstwo, media i pokrewne) oraz regulacje prawne i polityka państw i organizacji wobec osób niepełnosprawnych (modele wsparcia).

Europa[edytuj | edytuj kod]

Istnieje brytyjska otwarta, mailowa lista dyskusyjna badaczy niepełnosprawności prowadzona przez Centrum Badań nad Niepełnosprawnością Uniwersytetu w Leeds[10]. Austriacki uniwersytet w Innsbrucku prowadzi w ramach Instytutu Pedagogiki projekt bidok, na który składa się m.in. e-biblioteka, lista dyskusyjna oraz platforma e-learningu[11]. Irlandzkie Centrum Polityki i Prawa Niepełnosprawnych Narodowego Uniwersytetu Irlandii (Galway) we współpracy z belgijskim Centrum Praw Człowieka Uniwersytetu w Maastricht wydają prawniczy rocznik naukowy European Yearbook of Disability Law[12].

Afryka[edytuj | edytuj kod]

Jesienią 2013 roku ukazał się pierwszy numer rocznika naukowego African Disability Rights Yearbook, wydanego przez centrum praw człowieka wydziału prawa uniwersytetu w Pretorii (RPA)[13]. Rocznik zawiera analizy prawne i politologiczne dotyczące edukacji, praw i ekonomii w zakresie osób z ograniczeniami sprawności wybranych państw i regionów Afryki.

Zobacz też[edytuj | edytuj kod]

Przypisy

  1. World Health Organization: Disabilities (ang.). [dostęp 2014-01-17].
  2. Streszczenie i polski tekst Konwencji ONZ o prawach osób niepełnosprawnych
  3. Teksty rezolucji i zaleceń Rady Europy
  4. Ustawa z dnia 27 sierpnia 1997 r. o rehabilitacji zawodowej i społecznej oraz zatrudnianiu osób niepełnosprawnych – zobacz tekst ujednolicony (Dz. U. z 1997 r. Nr 123, poz. 776)
  5. Ustawa z dnia 17 grudnia 1998 r. o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych - zobacz tekst ujednolicony (Dz. U. z 1998 r. Nr 162, poz. 1118)
  6. Uchwała Sejmu Rzeczypospolitej Polskiej z dnia 1 sierpnia 1997 r. - Karta Praw Osób Niepełnosprawnych (M.P. z 1997 r. Nr 50, poz. 475)
  7. Przykłady polskich uczelni prowadzących biura ds. osób niepełnosprawnych: Uniwersytet Warszawski, Uniwersytet Jagielloński, Uniwersytet im. Adama Mickiewicza w Poznaniu, Uniwersytet Przyrodniczo-Humanistyczny w Siedlcach, AGH
  8. Polskie organizacje studenckie działające na rzecz studentów z niepełnosprawnością: Zrzeszenie Studentów Niepełnosprawnych UAM Ad Astra, Zrzeszenie Studentów Niepełnosprawnych AGH, Zrzeszenie Studentów Niepełnosprawnych Politechniki Krakowskiej, Zrzeszenie Studentów Niepełnosprawnych Uniwersytetu Ekonomicznego w Krakowie, Stowarzyszenie Studentów z Niepełnosprawnościami Politechniki Poznańskiej "Nieprzeciętni"
  9. Strona półrocznika Człowiek - Niepełnosprawność - Społeczeństwo
  10. Mailowa lista dyskusyjna badaczy niepełnosprawności Centrum Badań nad Niepełnosprawnością Uniwersytetu w Leeds
  11. Projekt bidok - behinderung inklusion dokumentation
  12. European Yearbook of Disability Law – strona oficjalna
  13. Pierwsze wydanie African Disability Rights Yearbook, Pretoria University Law Press (PULP), Volume 1 2013

Linki zewnętrzne[edytuj | edytuj kod]

Prawo i urzędy:

Organizacje działające na rzecz osób niepełnosprawnych:

Star of life.svg Zapoznaj się z zastrzeżeniami dotyczącymi pojęć medycznych i pokrewnych w Wikipedii.