Rainer Maria Rilke

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Skocz do: nawigacji, wyszukiwania
Rainer Maria Rilke
Rainer Maria Rilke, 1900.jpg
Imiona i nazwisko René Karl Wilhelm Johann Josef Maria Rilke
Data i miejsce urodzenia 4 grudnia 1875, Praga, Austro-Węgry
Data i miejsce śmierci 29 grudnia 1926, Valmont-sur-Montreux, Szwajcaria
Dziedzina sztuki Pisarstwo
Styl Liryka, Symbolizm
Commons Multimedia w Wikimedia Commons
Źródła Rainer Maria Rilke w Wikiźródłach
Wikicytaty Rainer Maria Rilke w Wikicytatach

Rainer Maria Rilke (ur. 4 grudnia 1875 w Pradze, Austro-Węgry, zm. 29 grudnia 1926 w sanatorium Valmont koło Montreux, Szwajcaria) – austriacki poeta, reprezentant liryki symbolicznej, prekursor egzystencjalizmu.

Biografia[edytuj | edytuj kod]

Dzieciństwo[edytuj | edytuj kod]

Przyszedł na świat jako René Karl Wilhelm Johann Josef Maria Rilke. Był jedynakiem. Jego dzieciństwo i młodość nie należały do szczęśliwych, przede wszystkim ze względu na nieudane małżeństwo rodziców. Ambicją ojca, Josefa Rilke, była kariera wojskowa, która jednak zakończyła się dlań niepowodzeniem, a on sam został pracownikiem kolei. Niespełnione marzenia przelane zostały na syna, czego następstwem było umieszczenie go, wbrew jego woli, w wojskowej akademii. Również relacje z matką, Sophią Entz, nie były najlepsze. Po śmierci swego pierwszego dziecka, córki, emocjonalnie podporządkowała syna jej roli. Do piątego roku życia traktowała go jak dziewczynkę, a nawet ubierała w sukienki – jak sam wspominał po latach, bawiła się z nim, jak gdyby był dużą lalką. Małżeństwo rodziców Rilkego rozpadło się w 1884 roku, gdy miał dziewięć lat.

Okres nauki[edytuj | edytuj kod]

Pod naciskiem rodziców rozpoczął w 1886 roku naukę w akademii wojskowej, którą opuścił w 1891 roku, z pomocą wujka, dostrzegającego nieprzeciętny potencjał chłopca. Dalszą edukację odbywał prywatnie, przygotowując się do matury, po czym rozpoczął w 1895 roku studia na Uniwersytecie Karola w Pradze. W niedługim czasie zaczął również kształcić się w Monachium. Studiował literaturę, historię sztuki i filozofię.

Młodość[edytuj | edytuj kod]

W kwietniu 1897 roku, poznał w Monachium rosyjską pisarkę, Louise Andreas-Salomé i zakochał się w niej – z wzajemnością. Pod jej wpływem zmienił swoje pierwsze imię, René, na Rainer. Z początku wymieniali ze sobą jedynie listy, a po pewnym czasie nawiązał się romans. Trwał on do 1901 roku, by później przejść w trwającą do końca życia głęboką zażyłość. To u boku Lou, w sierpniu 1900 roku, Rilke zwiedzał Moskwę i Petersburg. Była to już jego druga wizyta w tym kraju, rok wcześniej bowiem odwiedził Rosję, gdzie poznał osobiście Lwa Tołstoja, który wywarł znaczący wpływ na jego twórczość.

Jesienią 1900 roku poznał rzeźbiarkę, Klarę Westhoff, z którą ożenił się wiosną następnego roku. W grudniu 1901 roku przyszła na świat córka, Ruth. Latem, rok później, Rilke opuścił rodzinę i udał się do Paryża, gdzie pracował nad monografią francuskiego rzeźbiarza Auguste Rodina. W oddaleniu od żony i córki pozostał już do końca życia; w związku z brakiem pieniędzy często podróżował w poszukiwaniu środków utrzymania.

Najważniejsze zbiory poetyckie z tego okresu to Księga obrazów (1902) i Księga godzin (1905).

Pierwsze lata w Paryżu nie były dla Rilkego łatwe. Zetknął się tam ze środowiskami modernistów. Szczególnie istotne było zapoznanie się z obrazami Paula Cezanne’a. Wkrótce nastąpiła wręcz twórcza eksplozja, powstały takie dzieła Rilkego, jak Poezje nowe (Neue Gedichte, 1907), Poezji nowych część wtóra (Der neuen Gedichte anderer Teil, (1908), dwa epitafia Requiem (1909), poemat Życie Maryi (1913) oraz proza Zapiski Malte Lauridsa Brigge, pisana w latach 1904–1910.

Kryzys literacki[edytuj | edytuj kod]

Po ukazaniu się Zapisków Malte Lauridsa Brigge nastał czas literackiego kryzysu, trwającego łącznie dwanaście lat. Zakończył się w lutym 1922 ukończeniem pisanych od 1912 Elegii duinejskich.

Wybuch I wojny światowej zaskoczył Rilkego w trakcie jego wizyty w Niemczech i uniemożliwił mu powrót do Paryża. Znajdujący się tam jego majątek uległ konfiskacie i został zlicytowany. Większość czasu trwania wojny spędził w Monachium. Trauma nią wywołana i spotęgowana przez reminiscencje z okresu akademii wojskowej spowodowała niemal zupełną niemoc twórczą.

Kres życia[edytuj | edytuj kod]

Grób poety

11 czerwca 1919 roku Rilke opuścił Monachium i udał się do Szwajcarii, poproszony o wygłoszenie wykładu w Zurychu. Na propozycję tę przystał z radością, chcąc uciec od powojennego chaosu i oddać się pracy nad Elegiami duinejskimi. Nie mógł jednak znaleźć miejsca stałego pobytu, mieszkał w Soglio, Locarno i Berg am Irchel. Latem 1921 roku zamieszkał w Chateau de Muzot, gdzie pracował nad Elegiami, aż do ich ukończenia w lutym 1922 roku. W trakcie, a także po napisaniu dzieła, pisał również Sonety do Orfeusza. Te dwa cykle poetyckie uważa się obecnie za szczytowe osiągnięcia w twórczości Rilkego, ale są też opinie, że tym szczytem były Poezje nowe.

Od 1923 roku zaczął coraz bardziej podupadać na zdrowiu. Zmuszony był przebywać w sanatorium. W 1925 roku na krótko przeniósł się do Paryża, wiedziony potrzebą zmiany otoczenia. Pomimo trudności zdrowotnych nieustannie pisał wiersze.

Niedługo przed śmiercią zdiagnozowano u niego białaczkę. Zmarł 29 grudnia 1926 roku w sanatorium Val-Mont w wieku 51 lat. Powodem śmierci było prawdopodobnie zakażenie, jakiego doznał raniąc się kolcem róży. Ciało złożono 2 stycznia 1927 w Raron (kanton Valais). Na nagrobku wyryto napisane przez niego samego epitafium:

Rose, oh reiner Widerspruch, Lust,
Niemandes Schlaf zu sein unter soviel
Lidern.

Różo, sprzeczności czysta, pragnienie,
by stać się snem niczyim pod tylu
powiekami.

(przeł. A. Lam)


11 lat po śmierci, w 1938 roku, popiersie austriackiego poety kupił Adolf Hitler. Jest pewne, że nie był czytelnikiem i wielbicielem Rilkego, jednak za sprawą dyktatora faworyzowano go w III Rzeszy, akcentowano jego niemieckość, rzekomą sudeckość i odrzucenie chrystianizmu, zupełnie nie zważając na dorobek artystyczny Rilkego.

Inspiracje[edytuj | edytuj kod]

  • W młodości wysoce cenił Schillera, uczył się jego ballad na pamięć.
  • Odbył wiele podróży zagranicznych (Włochy, kraje skandynawskie, Hiszpania, Afryka Północna), w trakcie których powstało wiele jego poematów.
  • Dojrzała twórczość ukształtowała się głównie pod wpływem Lwa Tołstoja, podziwiał religijność narodu rosyjskiego; od tego czasu rozwijały się wątki mistyczne w jego poezji.
  • Ważny wpływ wywarła na niego przyjaźń z Augustem Rodinem, o którym pisał pracę, a także u którego pracował w charakterze sekretarza.
  • Czerpał również z doświadczeń symbolizmu francuskiego oraz rodzimej tradycji.

Wpływ na polską literaturę[edytuj | edytuj kod]

Poezje Rilkego tłumaczone były na język polski m.in. przez Witolda Hulewicza (Księga godzin i wybór innych wierszy), Mieczysława Jastruna (wybór z różnych zbiorów i wierszy rozproszonych, Elegie duinejskie, Sonety do Orfeusza), Artura Sandauera (wybór z różnych zbiorów), Juliana Przybosia (pojedyncze wiersze), Adama Pomorskiego (obszerny wybór z całości, Elegie duińskie, Sonety do Orfeusza), Andrzeja Lama (wszystkie zbiory poezji w całości; z wierszy młodzieńczych Ofiary dla Larów, ze spuścizny Chrystusowe wizje) oraz Krzysztofa Kamila Baczyńskiego, który opatrywał swe wiersze cytatami z jego poezji.

W poezji Jastruna i Baczyńskiego widoczne są wyraźne ślady inspirowania się Rilkem. Można je znaleźć także u Brunona Schulza i Stanisława Grochowiaka. Zbigniew Herbert po rilkeańsku patrzył na kwestię śmierci, jak zauważa Katarzyna Kuczyńska-Koschany w swej książce Rilke poetów polskich. Wskazuje w tej publikacji również innych poetów, na których Rilke miał wpływ: Julię Hartwig, Artura Międzyrzeckiego, Stanisława Barańczaka, Adama Zagajewskiego i zwraca uwagę na utwory, w których Tadeusz Różewicz polemizuje z Rilkem (choćby w dramacie Do piachu).

Rilke był w latach 50 XX wieku największym autorytetem literackim Stanisława Lema. Jan Zieliński zadał sobie kiedyś trud porównania Obłoku Magellana - powieści polskiego autora z 1955 roku z najpopularniejszymi utworami prozą austriackiego poety i odkrył ze zdumieniem, jak wiele fragmentów zostało odeń nieledwie przepisanych.

Spuścizna[edytuj | edytuj kod]

Poezja[edytuj | edytuj kod]

Rilke debiutował zbiorem Leben und Lieder (1894). Jego liryka rozwija muzyczne aspekty słowa, jest bardzo melodyjna, pełna wysublimowanych form językowych, bogata w słownictwie. Jest sposobem filozoficznego poznania, wielką poezją idealistyczną. Niejednokrotnie poeta wyraża w swych wierszach niepokoje egzystencjalne współczesnego człowieka, często porusza temat tragicznego splotu miłości i śmierci.

  • Leben und Lieder (1894)
  • Ofiary dla Larów (Larenopfer, 1896)
  • Traumgekrönt (1897)
  • Adwent (Adwent, 1898)
  • Mir zur Feier (1900)
  • Księga godzin (Das Stundenbuch, 1899–1905)
  • Księga obrazów (Das Buch der Bilder, 1902–1906)
  • Poezje nowe (Neue Gedichte, 1907)
  • Poezji nowych część wtóra (Der neuen Gedichte anderer Teil, 1908)
  • Requiem (1908)
  • Życie Maryi (Das Marien Leben, 1912)
  • Elegie duinejskie (Duineser Elegien, pisane od 1912 do 1922)
  • Sonety do Orfeusza (Die Sonette an Orpheus, 1922)
  • Vergers (1926)
  • Les Quatrains Valaisans (1926)
  • Les Roses (1927)
  • Les Fenêtres (1927)

Proza[edytuj | edytuj kod]

  • Das Buch vom lieben Gott und anderes (1900)
  • Auguste Rodin (1903)
  • Pieśń miłości i śmierci Korneta Krzysztofa Rilke (Die Weise von Liebe und Tod des Cornet Christopher Rilke, 1906) – dzieło, od którego rozpoczęła się jego światowa sława; powieść prozą (z elementami ballady)
  • Pamiętniki Malte-Lauridsa Brigge (Die Aufzeichnungen des Malte Laurids Brigge, 1910) – powieść autobiograficzna, odzwierciedlająca poważny kryzys psychiczny pisarza. Była to zapowiedź nurtu egzystencjalnego w literaturze światowej

Listy[edytuj | edytuj kod]

Istotną częścią spuścizny po Rilkem są jego listy, pisane między innymi do Maryny Cwietajewej, Auguste'a Rodina, André Gide'a, Clarie Goll czy Borysa Pasternaka. Zostały one po jego śmierci zebrane i wydane w osobnych tomach. Do najbardziej istotnych należą zbiory:

  • Zebrane listy w sześciu tomach (Gesammelte Briefe in sechs Bänden, 1936–1939), opublikowane przez córkę, Ruth Sieber-Rilke oraz Carla Siebera
  • Listy (Briefe, 1950), opublikowane przez Archiwum Rilkego w Weimarze
  • Listy w dwóch tomach (Briefe in zwei Bänden, 1991), opublikowane przez Horsta Nalewskiego

Książki na temat Rilkego[edytuj | edytuj kod]

  • Donald Prater Dźwięczące szkło. Rainer Maria Rilke. Biografia
  • Katarzyna Kuczyńska-Koschany Rilke poetów polskich
  • Znawczynią twórczości Rainera M. Rilkego w Polsce jest prof. dr hab. Barbara Surowska-Sauerland, autorka książki Młody Rilke

Linki zewnętrzne[edytuj | edytuj kod]