Rewolucja neolityczna

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Skocz do: nawigacja, szukaj
Obszar Żyznego Półksiężyca - kolebka rolnictwa

Rewolucja neolityczna – proces przechodzenia ludzkości od łowiectwa-zbieractwa i koczownictwa do produkcji żywności, czyli rolnictwa i hodowli, oraz do osiadłego trybu życia, trwający w naszym kręgu cywilizacyjnym w latach ok. 10000-4000 p.n.e.[1] Rewolucja neolityczna miała swój początek na obszarze tzw. Żyznego Półksiężyca na Bliskim Wschodzie, gdzie występowali dzicy przodkowie wielu współczesnych roślin uprawnych i zwierząt hodowlanych. Ze swojej kolebki nowe umiejętności rozsprzestrzeniły się na zachód, południe i wschód - do Europy, Afryki i Azji Południowej. W kilku innych miejscach globu (Azja Wschodnia, niektóre rejony Ameryki, Nowa Gwinea) rolnictwo, a niekiedy i hodowla zwierząt rozwinęły się niezależnie.

Na Bliskim Wschodzie, początek tego procesu zbiegł się w czasie z nastaniem neolitu, zwanego też wcześniej epoką kamienia gładzonego[1]. Nowe efektywne sposoby pozyskiwania żywności spowodowały znaczny wzrost jej ilości dostępnej dla człowieka, a przez to ogromny wzrost zaludnienia i dały możliwość wyspecjalizowania się części populacji w zajęciach nie związanych z bezpośrednim zapewnieniem przetrwania[1]. Zmiany te w efekcie doprowadziły do wykształcenia się cywilizacji.

Termin[edytuj | edytuj kod]

Nazwę Rewolucja neolityczna wprowadził w latach 30. XX wieku australijski archeolog - V.G. Childe. Jego zdaniem wynalezienie rolnictwa i hodowli było procesem dość nagłym (stąd rewolucja), zapoczątkowanym przez trudne warunki klimatyczne - pustynnienie obszarów Bliskiego wschodu i ograniczenie dotychczasowym źródeł pożywienia (łowiectwo, zbieractwo), co zmusiło ludzi do poszukiwania nowych rozwiązań. O ile sam termin przyjął się w nauce, to rozumienie jego przyczyn, okoliczności, czasu i miejsca powstania uległo znaczącej, w porównania z oryginalną koncepcją Childe'a, zmianie[2].Wyniki nowszych badań archeologicznych wskazują na stopniowy charakter przemian oraz obalają tezę o gwałtownych przeobrażeniach w trybie życia społeczności, których miały one dotknąć[3].

Zmiany klimatu w holocenie[edytuj | edytuj kod]

Początki rewolucji neolitycznej, to okres radykalnych zmian klimatycznych. Miał wtedy miejsce koniec epoki lodowcowej zapoczątkowany ciepłym interglacjałem w latach ok. 12000-10800 p.n.e. i zakończony dużym ociepleniem ok. 8300 roku p.n.e. Woda z topniejących lodowców doprowadziła do podniesienia się poziomu mórz i ukształtowania się (do ok. 5000 roku p.n.e.) współczesnej linii brzegowej - to w tym okresie m.in. Wyspy Brytyjskie zostały oddzielone morzem od Europy, a Azja Mniejsza od Bałkanów. W wyniku wzrostu ilości pary wodnej w atmosferze zwiększył się poziom opadów. Wyższe temperatury i wilgotność to okres tzw. postglacjalnego optimum klimatycznego, który w basenie Morza Śródziemnego rozpoczął się na początku VIII tysiąclecia p.n.e. a w reszcie Europy i północnej Azji Przedniej w drugiej połowie VII tysiąclecia p.n.e. Optimum skończyło się ok. 3500 roku p.n.e. kiedy nastąpiła, trwająca do dzisiaj, nieco chłodniejsza faza klimatu[4].

Początki rolnictwa[edytuj | edytuj kod]

Dzika pszenica samopsza rosnąca współcześnie w centralnej Turcji

Przejście ludzi od łowiectwa i zbieractwa do produkcji żywności czyli rolnictwa i hodowli zwierząt nie można nazwać odkryciem czy też wynalezieniem odpowiednich metod, nie była to też świadoma czy przemyślana decyzją[5]. Był to długotrwały, stopniowy proces, który rozwinął się z zabiegów wykonywanych przez zbieraczy dziko rosnącego pożywienia, które miały zwiększyć wydajność zbioru, jak np. usuwanie chwastów, starych i chorych roślin, polepszanie jakości gleby[6]. Nawet już po opanowaniu techniki rolnictwa i hodowli, przez wiele tysięcy lat ludzie pozyskywali znaczną część pożywienia ze zbieractwa i polowania. Być może pierwsze ogrody z roślinami uprawnymi zakładane były tylko po to aby zapewnić rezerwę pożywienia na wypadek czasowego wyczerpania się tradycyjnych źródeł[7]. Tak więc różne strategie koegzystowały ze sobą przez długi czas, a rolnictwo i hodowla zaczęły z czasem przeważać, gdyż w konkretnych warunkach zwiększały szanse przetrwania grup, które w większym stopniu oparły na nich swoją egzystencję[8].

Przodkowie dzisiejszych ważnych zbóż - pszenicy i jęczmienia - czyli dzikie trawy o dużych nasionach, rosnące na obszarach lasostepu i luźnych lasów parkowych, występowały na przełomie plejstocenu i holocenu, dzięki poprawie warunków klimatycznych, na terenie całego Lewantu. W latach ok. 12000-9000 p.n.e. zbieractwo ich nasion było podstawowym źródłem pożywienia kultur epipaleolitycznych z Syrii i Palestyny. Źródłem bardzo wydajnym, pozwalającym w okresie dojrzewania zebrać spore zapasy, które ze względnu na swą wielkość nie mogły być transportowane. Wynikiem takiej sytuacji, a także konieczności pracochłonnego przetwarzania ziarna za pomocą ciężkich narzędzi (moździerzy), było powstanie stałych osiedli zamieszkałych przez większość, a być może nawet przez cały rok. W osadach tych następował duży wzrost zaludnienia, co było skutkiem porzucenia metod ograniczania liczby posiadanych dzieci, często stosowanych przez łowców-zbieraczy. Przeludnienie z kolei wymuszało migrację nadmiaru mieszkańców na nowe obszary, ograniczone jednak do tych, które posiadały własne populacje dzikich przodków zbóż. Dzięki poprawie klimatu do końca IX tysiąclecia odpowiednie rośliny rosły już w całej wyżynnej strefie Żyznego Półksiężyca[9].

Pierwsze ślady dzikich zbóż poza obszarem ich naturalnego występowania (co wskazuje, że być może zaczęły tam rosnąć dzięki ingerencji człowieka) pochodzą z ok. 10500 i 9000 roku p.n.e. z rejonów Syrii nad górnym Eufratem. Ludzie wtedy prawdopodobnie siali dzikie ziarno, zebrane z naturalnie rosnących traw. Być może zauważyli, że przypadkiem rozrzucone na ziemi nasiona zaczynają po jakimś czasie kiełkować i postanowili wykorzystać to zjawisko, do uzyskania plonów w wybranym przez siebie miejscu. Z kolei sam proces zbierania ziaren prowadził do selekcji roślin - ludzie wybierali przede wszystkim większe nasiona, o cienkiej łusce i lepiej przytwierdzone do kłosu[a]. Podyktowany wygodą i wydajnością procesu dobór odpowiednich nasion prowadził do wzrostu procentowego udziału roślin o korzystnych dla ludzi mutacjach w całej populacji wykorzystywanych zbóż - była to droga do udomowienia roślin. Pierwsze ślady zboża o cechach świadczących o świadomej hodowli pochodzą z południowego Lewantu i kotlin wschodnich gór Taurus z lat 8200-8000 p.n.e. Uprawiono już wtedy także rośliny strączkowe - soczewicę, wykę i groch, a także len[10].

Migracja rolnictwa z Półksięzyca[edytuj | edytuj kod]

Pierwsze rolnicze wspólnoty powstały w Anatolii, Syrii i Palestynie. Do najstarszych znanych osiedli zaliczają się: Çatal Höyük, Jerycho i Mujerbat. W VII i na początku VI tysiąclecia p.n.e. społeczności rolnicze zasiedliły Cypr, Kretę i południowe Bałkany. W VI tysiącleciu p.n.e. pojawiły się na terenie Iranu, Turkiestanu i południowej Ukrainie. Do około 4500 r. p.n.e. proces osiedlania się pierwotnych rolników objął już większość Europy, w tym Polskę (kultura ceramiki wstęgowej). W latach 2500-1800 p.n.e. rolnictwo dotarło do doliny Indusu (Harappa i Mohendżo-Daro). W II tysiącleciu p.n.e. pojawiło się na Dalekim Wschodzie.

Skutki rewolucji neolitycznej[edytuj | edytuj kod]

Skutki rewolucji neolitycznej:

  • osiadły tryb życia
  • rolnictwo kopieniacze i irygacyjne
  • chów zwierząt
  • wytwarzanie tzw. produktów wtórnych chowu
  • handel i usługi
  • profesjonalizacja życia społecznego
  • wynalezienie garncarstwa i tkactwa
  • eksplozja demograficzna
  • stworzenie społecznej hierarchii, powstanie klas
  • zasiedlanie nowych terenów
  • regulatory przyrostu naturalnego: konflikty zbrojne, klęski głodu i epidemie

Uwagi[edytuj | edytuj kod]

  1. Ziarno dzikich przodków zbóż jest słabo zamocowane w kłosie, spada na ziemię przy silniejszych powiewach wiatru i dotknięciu rośliny, co ułatwia naturalne rozsiewanie, jest jednak niewygodne dla ludzi - ziarna trzeba wtedy szukać na ziemi. Mutacje genetyczne sprawiały jednak, że część roślin miała ziarna mocniej przytwierdzone i to one były częściej zbierane przez ludzi.

Przypisy

  1. 1,0 1,1 1,2 Adam Ziółkowski: Historia Powszechna. Starożytność. Warszawa: Wydawnictwo Naukowe PWN, 2009, s. 31. ISBN 978-83-01-15810-1.
  2. Adam Ziółkowski: Historia Powszechna. Starożytność. Warszawa: Wydawnictwo Naukowe PWN, 2009, s. 32. ISBN 978-83-01-15810-1.
  3. Witold Hensel, Stanisław Tabaczyński: Rewolucja neolityczna i jej znaczenie dla rozwoju kultury europejskiej. Wrocław-Warszawa-Kraków-Gdańsk: Zakład Narodowy im. Osolińskich, 1978.
  4. Adam Ziółkowski: Historia Powszechna. Starożytność. Warszawa: Wydawnictwo Naukowe PWN, 2009, s. 24-25. ISBN 978-83-01-15810-1.
  5. Jared Diamond: Strzelby, zarazki, maszyny. Losy ludzkich społeczeństw. Warszawa: Prószyński i S-ka, 2000, s. 104. ISBN 83-7255-115-4.
  6. Jared Diamond: Strzelby, zarazki, maszyny. Losy ludzkich społeczeństw. Warszawa: Prószyński i S-ka, 2000, s. 105-106. ISBN 83-7255-115-4.
  7. Jared Diamond: Strzelby, zarazki, maszyny. Losy ludzkich społeczeństw. Warszawa: Prószyński i S-ka, 2000, s. 107. ISBN 83-7255-115-4.
  8. Jared Diamond: Strzelby, zarazki, maszyny. Losy ludzkich społeczeństw. Warszawa: Prószyński i S-ka, 2000, s. 107. ISBN 83-7255-115-4.
  9. Adam Ziółkowski: Historia Powszechna. Starożytność. Warszawa: Wydawnictwo Naukowe PWN, 2009, s. 27-29. ISBN 978-83-01-15810-1.
  10. Adam Ziółkowski: Historia Powszechna. Starożytność. Warszawa: Wydawnictwo Naukowe PWN, 2009, s. 29-30. ISBN 978-83-01-15810-1.

Zobacz też[edytuj | edytuj kod]

Bibliografia[edytuj | edytuj kod]

  • Adam Ziółkowski: Historia Powszechna. Starożytność. Warszawa: Wydawnictwo Naukowe PWN, 2009. ISBN 978-83-01-15810-1.
  • Jared Diamond: Strzelby, zarazki, maszyny. Losy ludzkich społeczeństw. Warszawa: Prószyński i S-ka, 2000. ISBN 83-7255-115-4.