Samuel Linde

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Skocz do: nawigacja, szukaj
Samuel Bogumił Linde
Samuel Bogumił Gottlieb Teofil Linde
Samuel Bogumił Linde
Data i miejsce urodzenia 11 kwietnia 1771
Toruń
Data i miejsce śmierci 8 sierpnia 1847
Warszawa
Miejsce spoczynku Cmentarz ewangelicko-augsburski w Warszawie
Zawód filolog
Odznaczenia
Order Świętego Stanisława
Commons Multimedia w Wikimedia Commons
Źródła Samuel Linde w Wikiźródłach
Wikicytaty Samuel Linde w Wikicytatach
Popiersie S. B. Lindego z grobu rodzinnego na cmentarzu ewangelicko-augsburskim w Warszawie
Pomnik Lindego w Toruniu

Samuel Bogumił Linde (ur. 11 (24) kwietnia 1771 w Toruniu, zm. 8 sierpnia 1847 w Warszawie) – polski leksykograf, językoznawca, tłumacz, bibliograf, pedagog i bibliotekarz.

Autor pierwszego słownika języka polskiego.

Życiorys[edytuj | edytuj kod]

Samuel Linde urodził się w Toruniu jako najmłodszy syn mieszczanina, imigranta ze Szwecji, majstra ślusarskiego i rajcy Jana Jacobsena Lindego i Anny Barbary z domu Langenhann (lub Langenhan[1]). Uczęszczał do tamtejszej Szkoły Nowomiejskiej i protestanckiego Gimnazjum Akademickiego. Studiował (od roku 1789) teologię i filologię na Uniwersytecie w Lipsku. W roku 1791, po dwuletnich staraniach, został lektorem języka i literatury polskiej na tej uczelni. Studia ukończył w roku 1792 uzyskując na Wydziale Filozoficznym tytuł magistri diplomatici po przedstawieniu rozprawy De solatiis adversus mortis horrores in Platone et Novo Testamento obviis, co dało mu prawo wykładania na tamtejszym uniwersytecie.

Od jesieni roku 1792 rozpoczął współpracę z przebywającymi w Saksonii na emigracji zwolennikami obalonej Konstytucji 3 maja, m.in. tłumacząc na język niemiecki Powrót posła i Biblię targowicką Julia Ursyna Niemcewicza, O powstaniu i upadku Konstytucji 3 maja 1791 Hugona Kołłątaja, Ignacego Potockiego i Franciszka Ksawerego Dmochowskiego. Przekłady tych dzieł ukazały się w Lipsku w latach 1792-1794. Kontakty z emigrantami polskimi, górującymi nad Lindem pozycją społeczną i towarzyską, otwierały mu, mimo ówczesnej sytuacji politycznej, drogi kariery i trwale związały go z polskością.

W okresie insurekcji kościuszkowskiej przebywał w Warszawie w kręgu zwolenników Ignacego Potockiego i Hugona Kołłątaja. Po klęsce powstania został bibliotekarzem Józefa Maksymiliana Ossolińskiego w Wiedniu do roku 1803. W tym okresie zebrał podstawowy materiał leksykograficzny do dzieła swego życia, Słownika języka polskiego. W 1800 został powołany na członka Towarzystwa Warszawskiego Przyjaciół Nauk, w którego pracach po 1803 r. aktywnie uczestniczył[2].

W 1803 r. został dyrektorem zakładanego przez władze pruskie Liceum Warszawskiego – funkcję tę sprawował nieprzerwanie do 1831. 1 marca 1804 Linde opublikował w językach polskim i niemieckim prospekt słownika języka polskiego. Cena była bardzo wysoka – 10 dukatów (180 zł) za egzemplarz na gorszym papierze, a na lepszym 12 dukatów; w 1809 r. cena w obu rodzajach została podwyższona o 2 dukaty[potrzebne źródło]. Zdobywanie prenumeratorów nie było łatwe – zbierało ją około 30 osób. Dzięki prenumeracie i pomocy arystokratycznych sponsorów, szczególnie Adama Kazimierza Czartoryskiego, sześć tomów Słownika języka polskiego ukazało się w bardzo dużym nakładzie 1200 egzemplarzy w Warszawie w latach 1807-1815. Linde sprzedawał swe dzieło do końca życia (do 1847 r.). Car Aleksander I kupił od autora w 1817 r. 98 egzemplarzy Słownika dla szkół na Litwie i Ukrainie, które już wcześniej nabyły dzieło Lindego dzięki staraniom Uniwersytetu Wileńskiego, a szczególnie jego rektora Jana Śniadeckiego. Drugie wydanie Słownika, wraz z uzupełnieniem, staraniem Augusta Bielowskiego ukazało się nakładem Ossolineum w latach 1854-1861, reprinty w 1951 i 1994-1995.

Wedle oceny Jerzego Michalskiego[3]:

Quote-alpha.png
Słownik, będący rezultatem imponującej pracowitości i metodyczności autora, stanowił bardzo poważne i trwałe osiągnięcie naukowe. Objął on ogromny materiał źródłowy, w przytłaczającej mierze zaczerpnięty z druków XVI-XVIII wieku. Największą jego zaletą były liczne przy każdym prawie haśle cytaty z podaniem źródła, mankamentem zaś niezbyt staranny opis bibliograficzny wykorzystanych źródeł, sięganie nieraz do niewłaściwych, późniejszych wydań danych autorów. Cytaty zaś bardzo często były dalekie od wierności.

Linde był członkiem władz oświatowych Księstwa Warszawskiego: Izby Edukacyjnej – od 1807, Komisji Rządowej Wyznań Religijnych i Oświecenia Publicznego – do 1833, Towarzystwa do Ksiąg Elementarnych – od 1810 (prezes w latach 1810-1823). W 1812 roku przystąpił do Konfederacji Generalnej Królestwa Polskiego. W latach 1816-1818 wykładał na Królewskim Uniwersytecie Warszawskim, od 1818 był dyrektorem wyodrębnionej z Uniwersytetu Biblioteki Publicznej, powiększając jej zbiory przede wszystkim o rzadkie starodruki. Biblioteka w 1831 r. posiadała ponad 133 tysiące woluminów – była wówczas największą biblioteką na ziemiach polskich. W 1819 r. 50 tysięcy woluminów Linde zebrał z bibliotek likwidowanych wówczas instytucji kościelnych. Był ponadto prezesem Jeneralnego Konsystorza Ewangelicko-Augsburskiego (1828-1837), prezesem Warszawskiego Zboru Ewangelicko-Augsburskiego (1813-1819) i deputowanym na sejmy lat 1818 i 1820.[4]

Prace naukowe Lindego wydane po 1815 r. miały znaczenie dla czasu, w którym powstały – O literaturze rosyjskiej (1815-1816), O Statucie Litewskim ruskim językiem i drukiem wydanym wiadomość (1816, właściwie 1817), O języku dawnych Prusaków (1822). Z szeroko zakrojonych przez Lindego jego prac przekładowych ukazały się tylko J. M. Ossolińskiego Vincent Kadłubek oraz Mikołaja Grecza Rys historyczny literatury rosyjskiej (1823). Będąc na emeryturze pracował nad słownikiem rosyjsko-polskim, który pozostawił nieukończony. Praca ta przez pewien czas interesowała władze rosyjskie, natomiast była krytykowana przez rosyjskich uczonych.

W 1826 został nobilitowany; otrzymał dziedziczne szlachectwo i herb Słownik. Był odznaczony Orderem Świętego Stanisława III, II i I klasy[5] oraz Orderem Św. Włodzimierza III klasy z nadania carów Aleksandra I i Mikołaja I. W 1816 r. otrzymał złoty medal ufundowany przez społeczeństwo za Słownik języka polskiego; w 1842 r. otrzymał z okazji jubileuszu złoty medal ufundowany przez władze Królestwa Polskiego.

Zmarł 8 sierpnia 1847, został pochowany na cmentarzu ewangelicko-augsburskim w Warszawie (aleja 1, nr 12).

Rodzina[edytuj | edytuj kod]

Żony:

  1. Ludwika Bürger (1786-1823), córka warszawskiego kupca
  2. Ludwika Aleksandra Nussbaum (1800-1836), Szwajcarka, przyjaciółka Chopinów.

Dzieci Lindowie mieli dwanaścioro, z których zmarło w dzieciństwie ośmioro. Pozostałe córki:

  • Ludwika Dominika Eleonora (1815-1900), żona warszawskiego budowniczego Józefa Góreckiego, fundatorka stypendium im. S. B. Lindego
  • Anna Zofia Leona (1820-1871), żona radomskiego aptekarza Ksawerego Brandta
  • Ludwika Emilia Izabela (1826-1857) była żoną znanego pastora, ks. Leopolda Otto
  • Aleksandra Józefa Tekla (1831-1896), żona Mateusza Maurycego Karasowskiego, muzyka, autora pierwszej monografii o Fryderyku Chopinie.

Twórczość[edytuj | edytuj kod]

Ważniejsze dzieła (chronologicznie)[edytuj | edytuj kod]

  • De solatiis adversvs mortis horrores in Platone et Novo Testamento obviis commentatio, qvam ex avctoritate amplissimi Philosophorum Ordinis a. d. XXVI. Maii… MDCCXCII… ervditorvm examini svbiiciet M. Samvel Gottlieb Linde Lingvae Polonicae Lector Pvblicvs adsvmto socio Christiano Weisio Lipsiensi, SS. Litt. cvltore, Weise, Christian (współtwórca) ex officina Klavbarthia, Lipsiae (Lipsk) 1792. Tryb dostępu: http://kpbc.umk.pl/dlibra/docmetadata?id=25772.
  • Praenumerations-Anzeige meines Wörterbuchs der Polnischen Sprache, [s.n.] Warszawa 1804. Tryb dostępu: http://kpbc.umk.pl/dlibra/docmetadata?id=26442.
  • Prawidła etymologii przystosowane do języka polskiego, "Na publiczny popis uczniów Królewskiego Liceum Warszawskiego" 1805/1806; wyd. osobne Warszawa 1806; przedr.: "Rocznik Towarzystwa Warszawskiego Przyjaciół Nauk" t. 4 (1807); Słownik języka polskiego t. 1, wyd. 2 i 3, (w jęz. polskim i niemieckim).
  • Słownik języka polskiego, Drukarnia XX. Piiarów, Warszawa 1807-1814. Kopia cyfrowa dostępna w Kujawsko-Pomorskiej Bibliotece Cyfrowej KPBC. Wydanie II poprawione i rozszerzone.
  • Uwagi... nad programem historii Polski, powst. 1809, wyd. A. Kraushar: Towarzystwo Warszawskie Przyjaciół Nauk t. 3, Kraków 1902.
  • Wstęp do Słownika polskiego, "Rocznik Towarzystwa Warszawskiego Przyjaciół Nauk" t. 7 (1811).
  • O literaturze słowiańsko-rosyjskiej, "Pamiętnik Warszawski" 1815-1816, (inform. J. Korpała).
  • O statucie litewskim: ruskim językiem i drukiem wydanym wiadomość: z dwiema rycinami. nakł. i druk. Zawadzkiego i Węckiego Uprzywilejowanych Drukarzy i Xięgarzy Dworu Królestwa Polskiego. Warszawa 1816. Tryb dostępu: http://kpbc.umk.pl/dlibra/docmetadata?id=26440.
  • O języku dawnych Prusaków: rozbiór dzieła professora Vatera. Druk. Xsięży Pijarów warszawa 1822. Tryb dostępu: http://kpbc.umk.pl/dlibra/docmetadata?id=26439.
  • Słownik porównawczy języków słowiańskich, fragm.: Matieriały dla srawnitielnogo russkogo słowaria... Bukwy K wypusk pierwej, Warszawa 1845 (zeszyt próbny), całość t. 1-4 (do litery R) w rękopisie Ossolineum , sygn. 1368/III.
  • Bibliotheca Polona t. 1-22, rękopis: Ossolineum, sygn. 1221-1242/I (bibliografia).
  • Podział historii Polski na okresy, rękopis: Archiwum Główne Akt Dawnych (teki Skimborowicza XVIII, 4/15).

Artykuły i mowy Linde umieszczał w czasopismach: "Gazeta Poranna" (tu: O zbliżeniu dialektów słowiańskich między sobą. Z listu p. Lindego z Warszawy do rosyjskiego ministra oświecenia, 1840), "Na publiczny popis uczniów Królewskiego Liceum Warszawskiego" (1805-1823; tu m.in. szereg mów na otwarcie Liceum), "Pamiętnik Warszawski", "Rocznik Towarzystwa Warszawskiego Przyjaciół Nauk" (1807-1822).

Przekłady[edytuj | edytuj kod]

  • J. U. Niemcewicz: Die Rückkehr des Reichstagsgesandten, aus dem Polnischen übersetzt..., Warszawa-Lipsk 1792.
  • J. Mikosza: Reise eines Polens durch die Moldau nach der Türkei... Erster Teil, Lipsk 1793.
  • Kołłątaj, Hugo (1750-1812); Dmochowski, Franciszek Ksawery (1762-1808); Potocki, Ignacy (1750-1809), Współtwórca: Linde, Samuel Bogumił (1771-1847), Vom Entstehen und Untergange der polnischen Konstitution vom 3ten May 1791, t. 1-2, Gerhard Fleischer, J.G.I. Breitkopf, Leipzig 1793. Tryb dostępu: http://kpbc.umk.pl/dlibra/publication?id=16668.
  • J. U. Niemcewicz: Bruchstück der targowitscher Bibel oder Historia von der Schöpfung durch Felix Potocki. Ein Gegenstück zum Geist einer wahrhaft freien Regierung, gegründet durch die targowitscher Rekonföderation, Brześć 1793.
  • J. M. Ossoliński: Vinzent Kadlubek, ein historisch-kritischer Beitrag zur slavischen Literatur, aus dem Polnischen... nebst den hieher gehörigen Schriften des... Prażmowski, ... Czacki, ... Kownacki und Lelewel in sechs Anhängen, Warszawa 1822.
  • M. Griecz: Rys historyczny literatury rosyjskiej. Z rosyjskiego... Z dodatkami z Batiuszkowa, Biestużewa, Bułharyna, Kaczanowskiego, Karamzina, Köppena, Korniłowicza, Wiaziemskiego t. 1-2, Warszawa 1823.
  • I. Kajdanow: O korzyściach z nauki historii powszechnej, "Na publiczny popis uczniów Królewskiego Liceum Warszawskiego", Warszawa 1823.

Prace edytorskie[edytuj | edytuj kod]

  • Janociana, sive clarorum atque illustrium Poloniae auctorum maecenatumque memoriae miscellae t. 3, Warszawa 1819.

Inne publikacje[edytuj | edytuj kod]

Listy i materiały[edytuj | edytuj kod]

  • Do J. M. Ossolińskiego z lat 1799 i 1804 oraz fragm. listów Ossolińskiego.
  • Korespondencja z A. K. Czartoryskim z lat 1801-1804; od T. Czackiego z lat 1798, 1802-1804; od F. K. Dmochowskiego z 7 lutego 1808; od J. Albertrandiego z 18 czerwca 1801; od H. Kołłątaja z 12 lutego i odpowiedź Lindego z 13 kwietnia 1803.
  • Do A. K. Czartoryskiego z lat 1802-1808.
  • Do H. Kołłątaja z 3 października 1803.
  • Do F. Bentkowskiego, do Komisji Rządowej Wyznań Religijnych i Oświecenia Publicznego z roku 1818; od H. Kołłątaja, J. M. Ossolińskiego (1807-1819), F. K. Dmochowskiego, W. Surowieckiego (1808), J. U. Niemcewicza, G. E. Grodka, T. Szumskiego, W. Wielądki (1819), M. Wirtemberskiej, M. Paszkowskiego, F. Bobrowskiego (1822), L. Sobolewskiego, A. J. Czartoryskiego, J. Lelewela, A. Prażmowskiego, A. T. Chłędowskiego, J. S. Bandtkiego (1802-1828).
  • Listy z lat 1814-1824 (rękopis: Ossolineum, sygn. 5819/III.
  • Do S. K. Potockiego, S. Grabowskiego, J. Sierakowskiego, Komisji Wyznań Religijnych i Oświecenia Publicznego oraz różne pisma urzędowe pisane przez Lindego jako generalnego dyrektora bibliotek publicznych, z lat 1817-1831.
  • Listy do S. K. Potockiego, rękopis: Archiwum Główne Akt Dawnych (Archiwum Wilanowskie, sygn. 265, 268, 271).
  • Do G. E. Grodka z roku 1824.
  • Do Jana Śniadeckiego 4 listy.
  • Do M. P. Pogodina, wyd. Popow: Piśma k Pogodinu 1880.
  • Do J. E. Purkyniego, wyd. E. Jelínek, "Slovanský sbornik" 1886.
  • Do V. Hanki, wyd. W. A. Francew: Piśma k Wiaczesławu Gankie, Warszawa 1905.
  • Do S. S. Uwarowa i in., wyd. W. A. Francew: Srawnitielnyj sławianskij słowar' S. B. Linde, Warszawa 1905.
  • Do J. Dobrovskiego, P. Koeppena i in., wyd. W. A. Francew: Polskoje sławianowiedienije konca XVIII i pierwoj czetwierti XIX st., Praga 1906.
  • Do A. S. Szyszkowa, wyd. A. S. Szyszkow: Zapiski, mnienija i pieriepiska t. 2, Berlin 1870.
  • Kilka listów wyd. J. Papłoński: S. B. Linde, "Kłosy" 1871, nr 304-305.
  • Od króla pruskiego Fryderyka Wilhelma II, "Nowy Pamiętnik Warszawski" t. 14 (1804).
  • Od L. Osińskiego(?) z roku 1805, rękopis: Biblioteka Narodowa, sygn. 7112.
  • Od V. Vodnika z lipca 1806, rękopis: Biblioteka Jagiellońska, sygn. 3470.
  • Od J. Dobrovskiego 5 listów z: 23 kwietnia 1808, 5 maja 1812, 28 kwietnia 1816, 24 października 1822 i 24 marca 1823.
  • Od F. Betnkowskiego z roku 1809 i S. K. Potockiego (brak daty).
  • Od J. Kopitara 4 listy z: 24 września 1814, 30 grudnia 1815, 3 marca 1816 i 20 października 1820; od K. Hebdowskiego z roku 1815; od J. M. Ossolińskiego z lat 1815-1828; od W. Surowieckiego z roku 1815; od V. Hanki z 2 kwietnia 1823 i in.
  • Od J. Kopitara z 14 października 1817 roku.
  • Od J. Dobrovskiego, wyd. J. V. Jagić w: Briefwechsel zwischen Dobrovský und Kopitar, Berlin 1885.
  • Od J. M. Ossolińskiego, wyd. K. Petelenz, "Sprawozdanie Gimnazjum Św. Jacka w Krakowie za rok szkolny 1888".
  • Od J. E. Purkyniego 3 listy z: 24 grudnia 1839, 29 stycznia 1845 i 15 września 1846.
  • Drobne pisma edukacyjne, wyd. w: Z. Kukulski w: Źródła do dziejów wychowania i szkolnictwa w Polsce z doby Izby Edukacji Publicznej, 1807-1812, Lublin 1931.
  • Zdanie sprawy z całego ciągu pracy. Autobiografia, powst. 1814, wyd. A. Bielowski w: Słownik... t. 6, wyd. 2.
  • Deklaracja, sprawozdanie, program wykładów filozofii z lat 1817-1818, wyd. T. Wierzbowski.
  • Raporty Lindego jako rektora Liceum Warszawsiego z lat 1819-1820 i jako dyrektora Biblioteki Publicznej, rękopis: Archiwum Główne Akt Dawnych (Archiwum Wilanowskie, sygn. 152).

Przypisy

  1. T. 5: Oświecenie. W: Bibliografia Literatury Polskiej – Nowy Korbut. Warszawa: Państwowy Instytut Wydawniczy, 1967, s. 255.
  2. Samuel Bogumił Linde (1771-1847). Com sobie ułożył, to wypełniłem, w: L. Smolińska, M. Sroka, Wielcy znani i nieznani, s. 35.
  3. J. Michalski, Linde Samuel Bogumił [w:] Polski Słownik Biograficzny, t. 17, Wrocław 1972, s. 360-361.
  4. Dziennik Konfederacyi Jeneralnej Królestwa Polskiego. 1812, nr 1, s. 4.
  5. Z. Dunin-Wilczyński, Order Św. Stanisława, s. 221.

Bibliografia[edytuj | edytuj kod]

  • Petelenz, K., Listy do B. Lindego [1803-1811]. Sprawozdanie Dyrekcyi C. K. Gimnazyum św. Jacka w Krakowie za rok szkolny 1885. Tryb dostępu: http://kpbc.umk.pl/dlibra/docmetadata?id=26475.
  • Petelenz, K., Listy do B. Lindego [1816-1846]. Sprawozdanie Dyrekcyi C. K. Gimnazyum św. Jacka w Krakowie za rok szkolny 1888. Tryb dostępu: http://kpbc.umk.pl/dlibra/docmetadata?id=26476.
  • Biskup Marian, Wybitni ludzie dawnego Torunia, Warszawa PWN 1982. Tryb dostępu: http://kpbc.umk.pl/dlibra/docmetadata?id=40020.
  • Dunin-Wilczyński Z., Order Św. Stanisława, Warszawa 2006, s. 221. ISBN 978-83-7339-036-2.
  • Smolińska L., Sroka M., Wielcy znani i nieznani, Warszawa 1988. ISBN 83-212-0463-5, (s. 32-40: Samuel Bogumił Linde (1771-1847). Com sobie ułożył, to wypełniłem).
  • Matuszczyk B., Słownik języka polskiego S. B. Lindego: warsztat leksykografa, Lublin 2006. ISBN 83-7363-371-5.
  • Michalski J., Dzieje wydania ‘Słownika” Lindego, w: „Studia i Materiały z Dziejów Nauki Polskiej” Seria A, z. 4, 1961, s. 3-33.
  • Michalski J., „Słownik języka polskiego” Samuela Bogumiła Lindego w opinii współczesnych, w: „Studia i Materiały z Dziejów Nauki Polskiej’, 6: „Historia Nauk Społecznych”, z. 2, 1958, s. 203-219.
  • Michalski J., Słownik języka polskiego Samuela Bogumiła Lindego w opinii współczesnej, w: „Studia i Materiały z Dziejów Nauki Polskiej”, Seria A: „Historia Nauk Społecznych”, z 3, 1959, s. 137-177.
  • Ptaszyk Marian, Bibliografia prac Samuela Bogumiła Lindego, Rozprawy - Uniwersytet Mikołaja Kopernika. Toruń 1990. ISBN 83-231-0174-2. http://kpbc.umk.pl/dlibra/docmetadata?id=25913.
  • Ptaszyk Marian, Kalendarz życia i twórczości Samuela Bogumiła Lindego, Wrocław 1992. ISBN 83-7044-059-2. Tryb dostępu: http://kpbc.umk.pl/dlibra/docmetadata?id=25918.
  • Ptaszyk Marian, Słownik języka polskiego Samuela Bogumiła Lindego: szkice bibliologiczne, Toruń 2007. ISBN 978-83-231-2048-3.
  • Ptaszyk Marian, Korespondencja Samuela Bogumiła Lindego z Bazylim Anastasewiczem 1822-1830. Biblioteka Uniwersytecka w Toruniu 2013. Na prawach rękopisu. Tryb dostępu: http://kpbc.umk.pl/dlibra/docmetadata?id=77379.
  • T. 5: Oświecenie. W: Bibliografia Literatury Polskiej – Nowy Korbut. Warszawa: Państwowy Instytut Wydawniczy, 1967, s. 255–260..

Linki zewnętrzne[edytuj | edytuj kod]