Fizyka medyczna

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Skocz do: nawigacja, szukaj

Fizyka medyczna – dział fizyki wykorzystujący pojęcia, teorie i metody fizyczne w zastosowaniach medycznych (profilaktyka, diagnostyka, terapia, rehabilitacja).

Historia rozwoju fizyki medycznej[1][edytuj | edytuj kod]

  • Za ojca fizyki medycznej uważa się Hermanna von Helmholtza, który zajmował się zarówno fizyką (był profesorem na Uniwersytecie Berlińskim), jak i medycyną (profesor na Uniwersytecie w Heidelbergu). Historia nauki zna wiele innych przypadków wybitnych ludzi zajmujących się zagadnieniami z pogranicza fizyki i medycyny m.in.: Mikołaj Kopernik, Galileusz. Po raz pierwszy termin fizyka medyczna wprowadził prawdopodobnie Neil Arnott w XIX wieku, ale właściwy rozwój tej dyscypliny rozpoczął się wraz z odkryciem przez W. Röntgena promieniowania X i promieniotwórczych pierwiastków przez małżeństwo Curie.
  • Pierwszą polską uczelnią kształcącą fizyków medycznych była Politechnika Warszawska, gdzie w 1946 roku prof. Cezary Pawłowski zorganizował studia w tym kierunku na Wydziale Elektrycznym.
  • Obecnie w Polsce fizyka medyczna jest tzw. kierunkiem zamawianym[2].

Działy fizyki medycznej[edytuj | edytuj kod]

Radiodiagnostyka[edytuj | edytuj kod]

Pod tym pojęciem rozumiemy wszelkie nieinwazyjne metody obrazowania mające na celu wykrycie ognisk chorobowych (m.in. nowotwory, złamania, itp.). Główne metody obrazowania to:

Radioterapia[edytuj | edytuj kod]

 Osobny artykuł: Radioterapia.

Jest to jedna z trzech podstawowych metod leczenia nowotworów wykorzystująca promieniowanie jonizujące (pozostałe to chemioterapia i hormonoterapia). Może być stosowana jako samodzielna metoda leczenia, bądź jako jedna z części tzw. leczenia skojarzonego.

Fizykoterapia[edytuj | edytuj kod]

Jedna z form fizjoterapii i część medycyny fizykalnej, w której na organizm oddziałuje się rozmaitymi bodźcami fizycznymi, pobieranymi z natury (Słońce, borowina) lub wytwarzanymi specjalnymi urządzeniami (krioterapia, prądy różnego rodzaju).

Zakres zainteresowań fizyki medycznej[edytuj | edytuj kod]

 Osobny artykuł: Fizykoterapia.

Oprócz wyżej wymienionych działów osoby zajmujące się fizyką medyczną odpowiadają m.in. za kontrolę jakości, czy dozymetrię. Ważną częścią ich działalności są wszelkie prace mające za zadanie zrozumienie działania ludzkiego mózgu.

Kształcenie w zakresie fizyki medycznej[edytuj | edytuj kod]

Studia wyższe[edytuj | edytuj kod]

Studia wyższe w zakresie fizyki medycznej są prowadzone na wielu polskich uczelniach, należą do nich między innymi:

Podyplomowa specjalizacja w dziedzinie fizyki medycznej[14][edytuj | edytuj kod]

Od 2002 roku istnieje podstawa prawna do prowadzenia podyplomowej specjalizacji w dziedzinie fizyki medycznej[15]. W lipcu 2014 roku do prowadzenia specjalizacji uprawnionych było 9 ośrodków, dysponujących łącznie 126 miejscami szkoleniowymi[16]. Specjalizacja trwa 3,5 roku i obejmuje kształcenie teoretyczne w wymiarze 520 godzin oraz kształcenie praktyczne w formie staży w łącznym wymiarze 22 tygodni[14]. Program specjalizacji obejmuje następujące moduły:

Zakres umiejętności praktycznych będących przedmiotem specjalizacji obejmuje m.in. sprawdzanie fizycznych parametrów aparatury medycznej, współdziałanie z lekarzem w diagnozowaniu i leczeniu pacjenta, doradztwo w zakresie wyposażenia jednostki w aparaturę, przeprowadzanie audytów, prowadzenie zajęć dydaktycznych i prac badawczych. Specjalizacja kończy się Państwowym Egzaminem Specjalizacyjnym (PESoz), składającym się z egzaminu praktycznego i egzaminu teoretycznego. Zadania egzaminacyjne opracowuje i ustala Centrum Egzaminów Medycznych w porozumieniu z konsultantem krajowym w dziedzinie fizyki medycznej.

Fizyka medyczna jako zawód[edytuj | edytuj kod]

Zadania zawodowe fizyka medycznego[edytuj | edytuj kod]

Fizyk medyczny jest jednym z zawodów wymienionych w klasyfikacji zawartej w Rozporządzeniu Ministra Pracy i Polityki Społecznej[17]. Zgodnie z opisem zawodu[18] fizyk medyczny:

  • stosuje metody fizyki w technice radiacyjnej w celach medycznych,
  • działa lub doradza w dziedzinie dozymetrii i napromieniania pacjentów w chorobach nowotworowych, stosując złożone procedury fizyczne i techniki medyczne oraz wyposażenie wykorzystujące promieniowanie jonizujące,
  • zapewnia optymalizację i jakość zabiegów,
  • sprawuje kontrolę bezpiecznego stosowania promieniowania jonizującego dla celów medycznych w dziedzinie radioterapii onkologicznej, diagnostyce obrazowej oraz medycynie nuklearnej, doświadczalnej i klinicznej.

Do zadań zawodowych fizyka medycznego należy w szczególności[18]:

Wymagania dotyczące zatrudniania fizyków medycznych w Polsce[edytuj | edytuj kod]

Polskie prawo wymaga zatrudniania fizyków medycznych w jednostkach opieki zdrowotnej stosujących w diagnostyce lub terapii pacjentów metody, które wiążą się ze znacznym narażeniem na promieniowanie jonizujące. W jednostce prowadzącej radioterapię megawoltową musi działać zakład lub pracownia fizyki medycznej, kierowany przez specjalistę fizyka medycznego odpowiedzialnego za planowanie leczenia oraz za kontrolę fizycznych parametrów aparatów terapeutycznych i symulatorów stosowanych w radioterapii[19]. Każdy podmiot prowadzący radykalną i paliatywną teleradioterapię musi zatrudniać co najmniej 3 fizyków (w tym 2 ze specjalizacją) na 1000 chorych leczonych promieniowaniem w danym roku kalendarzowym, w brachyterapii wymagany jest jeden specjalista fizyki medycznej na 600 chorych w roku, natomiast przy leczeniu chorób nowotworowych przy użyciu produktów radiofarmaceutycznych jeden specjalista na 1000 chorych[20]. Zatrudnianie fizyka medycznego jest wymagane także od świadczeniodawców realizujących niektóre badania diagnostyczne z zakresu medycyny nuklearnej (badania scyntygraficzne, SPECT, PET)[21]. Specjalista w dziedzinie fizyki medycznej jest uprawniony do wykonywania testów eksploatacyjnych urządzeń radiologicznych stosowanych w radioterapii oraz testów specjalistycznych urządzeń radiologicznych stosowanych w medycynie nuklearnej, rentgenodiagnostyce i radiologii zabiegowej[22].

Fizyk medyczny w prawie europejskim[edytuj | edytuj kod]

Dyrektywa Rady Unii Europejskiej 2013/59/EURATOM[23] posługuje się pojęciem „eksperta fizyki medycznej” odnosząc je do osoby mającej wiedzę, przygotowanie i doświadczenie umożliwiające prowadzenie działań lub udzielanie porad w kwestiach związanych z fizyką radiacyjną stosowaną w odniesieniu do narażenia medycznego, i której kwalifikacje w tym zakresie zostały uznane przez właściwy organ. Zgodnie z zapisami dyrektywy państwa członkowskie Unii Europejskiej zapewniają, aby ekspert fizyki medycznej m.in.:

  • był ściśle zaangażowany w praktyki radioterapeutyczne, w praktyki terapeutyczne w dziedzinie medycyny nuklearnej, jak również w praktyki radiodiagnostyczne oraz w praktyki radiologii zabiegowej obejmujące wysokie dawki promieniowania jonizującego,
  • był odpowiedzialny za dozymetrię, w tym fizyczne pomiary służące ocenie dawki otrzymanej przez pacjenta,
  • przyczyniał się do optymalizacji ochrony przed promieniowaniem w odniesieniu do pacjentów i innych osób poddawanych narażeniu medycznemu,
  • przyczyniał się do przygotowania specyfikacji technicznych dla medycznego sprzętu radiologicznego oraz utrzymywania jakości medycznego sprzętu radiologicznego,
  • przyczyniał się do szkolenia lekarzy prowadzących i innego personelu w zakresie ochrony przed promieniowaniem.

Państwa członkowskie powinny wprowadzić w życie przepisy niezbędne do wykonania dyrektywy do dnia 6 lutego 2018 r.

Zobacz też[edytuj | edytuj kod]

Przypisy

  1. Fizyka medyczna. redaktorzy tomu: Grzegorz Pawlicki, Tadeusz Pałko, Natalia Golnik, Barbara Gwiazdowska, Leszek Królicki. Warszawa: Akademicka Oficyna Wydawnicza EXIT, 2002. ISBN 83-87674-37-0.
  2. Co studiować, by dostać tysiąc zł miesięcznie (pol.). [dostęp 2010-05-24].
  3. Uniwersytet Warszawski, lista studiów na kierunku "Zastosowania fizyki w biologii i medycynie". [dostęp 2015-03-06].
  4. Uniwersytet Śląski, fizyka medyczna. [dostęp 2015-03-06].
  5. Akademia Górniczo-Hutnicza, kierunek fizyka medyczna. [dostęp 2015-03-06].
  6. Uniwersytet im. Adama Mickiewicza w Poznaniu, kierunki studiów na Wydziale Fizyki. [dostęp 2015-03-06].
  7. Specjalność fizyka medyczna na Politechnice Warszawskiej. [dostęp 2015-03-06].
  8. Kierunki studiów i specjalności oferowane w Instytucie Fizyki Uniwersytetu Jana Kochanowskiego w Kielcach. [dostęp 2015-03-06].
  9. Uniwersytet Mikołaja Kopernika w Toruniu, program i struktura studiów w Instytucie Fizyki.
  10. Studia prowadzone w Instytucie Fizyki Uniwersytetu im. Marii Curie-Skłodowskiej w Lublinie. [dostęp 2015-03-06].
  11. Fizyka medyczna, Instytut Fizyki Politechniki Łódzkiej. [dostęp 2015-03-06].
  12. Fizyka medyczna, Uniwersytet Opolski.
  13. Uniwersytet Jagielloński, studia na kierunku Biofizyka i Fizyka Medyczna. [dostęp 2015-03-06].
  14. 14,0 14,1 Centrum Medyczne Kształcenia Podyplomowego: Program specjalizacji w dziedzinie Fizyka Medyczna (2011). www.cmkp.edu.pl. [dostęp 2015-03-06].
  15. Rozporządzenie Ministra Zdrowia z dnia 30 września 2002 r. w sprawie uzyskiwania tytułu specjalisty w dziedzinach mających zastosowanie w ochronie zdrowia [Dz.U. 2002 nr 173 poz. 1419]. isap.sejm.gov.pl. [dostęp 2015-03-06].
  16. Centrum Medyczne Kształcenia Podyplomowego: Wykaz jednostek uprawnionych do prowadzenia specjalizacji w dziedzinach mających zastosowanie w ochronie zdrowia. www.cmkp.edu.pl. [dostęp 2015-03-06].
  17. Rozporządzenie Ministra Pracy i Polityki Społecznej z dnia 7 sierpnia 2014 r. w sprawie klasyfikacji zawodów i specjalności na potrzeby rynku pracy oraz zakresu jej stosowania [Dz.U. 2014 poz. 1145]. isap.sejm.gov.pl. [dostęp 2015-03-06].
  18. 18,0 18,1 Opis zawodu "Fizyk Medyczny" w klasyfikacji zawodów i specjalności na stronie www Ministerstwa Pracy i Polityki Społecznej. psz.praca.gov.pl. [dostęp 2015-03-06].
  19. Rozporządzenie Ministra Zdrowia z dnia 18 lutego 2011 r. w sprawie warunków bezpiecznego stosowania promieniowania jonizującego dla wszystkich rodzajów ekspozycji medycznej [Dz.U. 2011 nr 51 poz. 265]. isap.sejm.gov.pl. [dostęp 2015-03-06].
  20. Rozporządzenie Ministra Zdrowia z dnia 7 kwietnia 2006 r. w sprawie minimalnych wymagań dla zakładów opieki zdrowotnej ubiegających się o wydanie zgody na prowadzenie działalności związanej z narażeniem na promieniowanie jonizujące w celach medycznych, polegającej na udzielaniu świadczeń zdrowotnych z zakresu radioterapii onkologicznej [Dz.U. 2006 nr 75 poz. 528]. isap.sejm.gov.pl. [dostęp 2015-03-06].
  21. Rozporządzenie Ministra Zdrowia z dnia 6 listopada 2013 r. w sprawie świadczeń gwarantowanych z zakresu ambulatoryjnej opieki specjalistycznej Dz.U. 2013 poz. 1413. isap.sejm.gov.pl. [dostęp 2015-03-06].
  22. Ustawa z dnia 25 lipca 2014 r. o zmianie ustawy – Prawo atomowe [Dz.U. 2014 poz. 1162]. isap.sejm.gov.pl. [dostęp 2015-03-06].
  23. DYREKTYWA RADY 2013/59/EURATOM z dnia 5 grudnia 2013 r. ustanawiająca podstawowe normy bezpieczeństwa w celu ochrony przed zagrożeniami wynikającymi z narażenia na działanie promieniowania jonizującego oraz uchylająca dyrektywy 89/618/Euratom, 90/641/Euratom, 96/29/Euratom, 97/43/Euratom i 2003/122/Euratom. eur-lex.europa.eu. [dostęp 2015-03-06].

Linki zewnętrzne[edytuj | edytuj kod]