Styl bizantyjsko-rosyjski

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Skocz do: nawigacji, wyszukiwania
Sobór Włodzimierskiej Ikony Matki Bożej w kompleksie monasteru Narodzenia Matki Bożej w Zadońsku, projektowany przez Konstantina Thona – typowa cerkiew bizantyńsko-rosyjska reprezentująca pierwszą fazę rozwoju stylu
Sobór świętego Aleksandra Newskiego w Tallinnie – typowy przykład stylu bizantyńsko-rosyjskiego w późniejszej fazie jego rozwoju (styl ruski)

Styl bizantyńsko-rosyjski – styl obowiązujący w architekturze sakralnej Imperium Rosyjskiego od połowy XIX w. do upadku caratu w Rosji. Jego wykształcenie się stanowiło element poszukiwania rosyjskiego stylu narodowego i zostało zainspirowane przez cara Mikołaja I w ramach rozwijania rosyjskiej ideologii państwowej, opartej na wzajemnych związkach carskiego absolutyzmu, prawosławia i ludowości (narodnost’).

Inne spotykane w literaturze określenia tego stylu to styl bizantyński, rosyjski, synodalny, urzędowy, neobizantyński, pseudobizantyński[1]. Późniejszą fazę rozwoju stylu (po 1870), w której nacisk kładziony był w szczególności na mnogość typowo rosyjskich detali (kokoszniki, ozdobne kolumienki, gzymsy, fryzy, obramowania okien), określa się mianem stylu ruskiego lub „czysto ruskiego”[2].

Kształtowanie się stylu[edytuj | edytuj kod]

Decydujący wpływ na ukształtowanie się stylu bizantyńsko-rosyjskiego miał Konstantin Thon, rektor Cesarskiej Akademii Sztuk Pięknych w Petersburgu. Jego wizja stylu architektonicznego obowiązującego w całym Imperium Rosyjskim stanowiła przeniesienie na grunt artystyczny rosyjskiej ideologii państwowej zawartej w hasłach: absolutyzm – prawosławie – ludowość[1].

Częściowe próby unifikacji wyglądu cerkwi w Imperium Rosyjskim podejmowane były od początku XIX w. W 1803 Świątobliwy Synod Rządzący zabronił wznoszenia obiektów sakralnych w stylu „małoruskim”, tj. budowania trójkopułowych świątyń typowych dla ziem Ukrainy Naddnieprzańskiej[3]. Ujednoliceniu stylu obowiązującego przy wznoszeniu nowych prawosławnych świątyń szczególnie sprzyjał car Mikołaj I, który w swojej polityce dążył do całkowitego zatarcia różnic kulturalnych i wyznaniowych między narodami zamieszkującymi imperium poprzez rusyfikację ludów nierosyjskich. Car ten polecił w 1838 Thonowi skodyfikowanie zasad stylu architektury cerkiewnej w duchu „Świętej Rusi” – z wykorzystaniem elementów typowych dla dawnego budownictwa ruskiego (wielkorosyjskiego)[3]. W 1838 Thon opracował zbiór gotowych planów świątyń zatytułowany Projekty cerkwiej, który został wysoko oceniony przez cara. W 1841 Mikołaj I specjalnym ukazem nakazał wznoszenie nowych cerkwi w Rosji jedynie według wzorów zaproponowanych w Projektach[3]. Chociaż jeszcze w kolejnych dziesięcioleciach zdarzały się w architekturze odstępstwa od nich (np. cerkwie w stylu klasycystycznym[4]), projekty Thona zdominowały rosyjską architekturę sakralną, w szczególności kładąc kres swobodzie twórczej architektów w opracowywaniu rozplanowania przestrzennego i brył świątyń[5].

Styl bizantyńsko-rosyjski nie wyszedł z użycia do upadku Imperium Rosyjskiego[5], chociaż ulegał znaczącym ewolucjom, także pod wpływem kierowanej pod jego adresem krytyki[6]. Wyjątek stanowiły cerkwie wznoszone w stylu neoruskim, naśladujące w każdym aspekcie architekturę staroruską, sprzed najazdu mongolskiego na Ruś. Świątynie takie powstały w miejscach, gdzie w okresie staroruskim faktycznie istniały cerkwie, zostały jednak w toku swojej historii przebudowane bądź zniszczone[7].

Cechy stylu[edytuj | edytuj kod]

Wojsław Molè przedstawił następującą charakterystykę stylu bizantyńsko-rosyjskiego:

Quote-alpha.png
Zebrano w nim wszystko, co można było zaobserwować w budownictwie cerkiewnym i świeckim, monumentalnym i intymnym, kamiennym, ceglanym i drewnianym oraz przetopiono na jedną całość, której brak jednak siły bezpośredniego wyrazu, a także prawdziwie jednolitej kompozycji[1].

W ramach stylu bizantyńsko-rosyjskiego ukształtowały się gotowe wzory cerkwi: w przypadku świątyni parafialnej – obiektu jednonawowego krytego dachem namiotowym bądź pojedynczą kopułą, przy cerkwiach o statusie soboru – budynku z kwadratową nawą krytą kopułą oraz przedsionkiem, nad którym wznosiła się wieża[5]. Sobory katedralne budowano natomiast na planie krzyża greckiego przenikającego się z kwadratem i nakrywano pięcioma cebulastymi kopułami. W przypadku, gdy świątynia miała mniejsze rozmiary, ograniczano się do planu krzyża greckiego i pojedynczej kopuły[5].

Około 1870 styl bizantyńsko-rosyjski ewoluował w kierunku jeszcze silniejszego niż do tej pory wprowadzania akcentów typowych dla architektury rosyjskiej XVI i XVII stulecia. Przyczyną tej transformacji, w której decydującą rolę odegrały projekty Wiktora Hartmanna i Iwana Ropeta, było wysunięcie wobec stylu Thona zarzutów o propagowania klasycyzmu pod płaszczykiem stylu narodowego, anachronizmu i sztuczności, czy wręcz naśladowania architektury kościołów katolickich[6]. Cerkwie rozplanowane według zawartych w Projektach cerkwiej wzorców zaczęto zdobić detalami uznanymi za rdzennie rosyjskie: kokosznikami, starannie rzeźbionymi obramowaniami okien, arkadami i gzymsami, kolumienkami. Fasady świątyń malowano na różne kolory, mnożono detale, w miarę możliwości zwiększano liczbę cebulastych kopuł nawet do dziewięciu[6]. Zmodyfikowana odmiana stylu urzędowego zyskała poparcie cara Aleksandra III, który uważał ją za odpowiadającą jego programowi politycznemu[6].

Przypisy

  1. 1,0 1,1 1,2 B. Seniuk, Prawosławne cerkwie guberni lubelskiej i siedleckiej zrealizowane według projektów arch. Wiktora Iwanowicza Syczugowa, członka Cesarskiej Akademii Sztuk Pięknych w Petersburgu, [w:] Do piękna nadprzyrodzonego. Sesja naukowa na temat rozwoju sztuki sakralnej od X do XX wieku na terenie dawnych diecezji chełmskich Kościoła rzymskokatolickiego, prawosławnego, greckokatolickiego. Chełm: Muzeum Chełmskie, 2003, s. 274-275. ISBN 83-914960-6-6.
  2. P. Krasny: Architektura cerkiewna na ziemiach ruskich Rzeczypospolitej 1596-1914. Kraków: Instytut Historii Sztuki Uniwersytetu Jagiellońskiego, 2003, s. 333 i 370. ISBN 83-242-0361-3.
  3. 3,0 3,1 3,2 P. Krasny: Architektura cerkiewna na ziemiach ruskich Rzeczypospolitej 1596-1914. Kraków: Instytut Historii Sztuki Uniwersytetu Jagiellońskiego, 2003, s. 315-316. ISBN 83-242-0361-3.
  4. P. Krasny: Architektura cerkiewna na ziemiach ruskich Rzeczypospolitej 1596-1914. Kraków: Instytut Historii Sztuki Uniwersytetu Jagiellońskiego, 2003, s. 330. ISBN 83-242-0361-3.
  5. 5,0 5,1 5,2 5,3 P. Krasny: Architektura cerkiewna na ziemiach ruskich Rzeczypospolitej 1596-1914. Kraków: Instytut Historii Sztuki Uniwersytetu Jagiellońskiego, 2003, s. 325-327. ISBN 83-242-0361-3.
  6. 6,0 6,1 6,2 6,3 P. Krasny: Architektura cerkiewna na ziemiach ruskich Rzeczypospolitej 1596-1914. Kraków: Instytut Historii Sztuki Uniwersytetu Jagiellońskiego, 2003, s. 332-333. ISBN 83-242-0361-3.
  7. P. Krasny: Architektura cerkiewna na ziemiach ruskich Rzeczypospolitej 1596-1914. Kraków: Instytut Historii Sztuki Uniwersytetu Jagiellońskiego, 2003, s. 334-335. ISBN 83-242-0361-3.