Archangielsk

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Skocz do: nawigacji, wyszukiwania
Archangielsk
Apxaнгeльcк
Herb
Herb Archangielska
Państwo  Rosja
Obwód  Obwód archangielski
Zarządzający Wiktor Pawlenko
Powierzchnia 294,42 km²
Wysokość 10 m n.p.m.
Populacja (2010)
• liczba ludności
• gęstość

342 800
1164,3 os./km²
Nr kierunkowy +7 (81 82)
Kod pocztowy 163000–163061
Tablice rejestracyjne 29
Położenie na mapie obwodu archangielskiego
Mapa lokalizacyjna obwodu archangielskiego
Archangielsk
Archangielsk
Położenie na mapie Rosji
Mapa lokalizacyjna Rosji
Archangielsk
Archangielsk
Ziemia 64°33′N 40°32′E/64,550000 40,533333Na mapach: 64°33′N 40°32′E/64,550000 40,533333
Wikipodróże Informacje turystyczne w Wikipodróżach
Portal Portal Rosja
Port w Archangielsku na kartce pocztowej z XIX w.

Archangielsk (ros. Арха́нгельск; do 1613 Nowochołmogory, ros. Новохолмого́ры) – miasto w Rosji, stolica obwodu archangielskiego.

Ludność: 342,8 tys. (2010). Mężczyzn: 45,0%, kobiet: 55,0%.

Miasto położone u ujścia rzeki Dwiny, 40-45 km od miejsca, gdzie wpada do Morza Białego.

Terytorium okręgu miejskiego (rejonu) Miasto Archangielsk pokrywa 29 442 ha. W Archangielsku mają również swą siedzibę władze rejonu primorskiego.

Miejskie nabrzeża przeciągnięte są wzdłuż rzeki na 35 km.

Historia[edytuj | edytuj kod]

Założenie miasta[edytuj | edytuj kod]

Archanioł Michał z widokiem miasta Archangielska, ikona 1741 r.

Pierwsze ruskie osady na przylądku Nur-Nawołok, na kolanie błotnistego prawego brzegu Dwiny, zostały założone przez nowogrodzian jeszcze w XII wieku. W tym czasie, wg przekazu, należy umiejscowić powstanie w tym miejscu Michało-Archangielskiego Monastyru, nazwanego tak od imienia Michała Archanioła. Jednakże po raz pierwszy monastyr pojawia się w latopisie dopiero w 1419 roku. W pobliżu sanktuarium znajdowały się pomorskie osiedla włości Nizowskiej – Lisostrow, Kniażostrow, Ujma, Jawla i inne.

W połowie XVI w. angielski żeglarz Richard Chancellor odkrył drogę przez Morze Białe do Archangielska. Od tego czasu datuje się handel z Anglikami i Holendrami w ujściu Dwiny. Wkrótce potem wokół monastyru stały już liczne cudzoziemskie faktorie, a także składy, spichlerze i i domostwa kupców z Chołmogorów, Wołogdy i Moskwy, przyjeżdżających tutaj na sezon nawigacji. Osiedle, które powstało, otrzymało nazwę Nowych Chołmogorów i na półtora wieku stało się jedynym morskim portem Rosji. W związku z zagrożeniem napadu szwedzkiego, Iwan IV Groźny zadecydował o nadzwyczajnych środkach obrony Pomorza. 4 marca 1583 roku podpisał ukaz, nakazujący moskiewskim wojewodom – Piotrowi Naszczokinowi i Aleksiejowi Zaleszaninowi-Wołochowowi w najkrótszym możliwym czasie zbudować twierdzę na przylądku Pur-Nawołok: …miasto stworzyć na tym miejscu i takimi środkami, po wykazie i charakterystyce, jaki wykaz i charakterystykę wam przysłano, pospiesznie, przy pomocy tych ludzi, których dla sprawy tego miasta wyznaczyliśmy[1]

W 1584 r., który przyjmuje się za rok utworzenia miasta, wojewodowie w pośpiechu przez rok... postawili miasto wokoło Archangielskiego monastyru („Dwinskoj letopisiec”, zapis pod 1584 r.): Ostróg z podwójnymi okrąglakowymi ścianami, wieżami, i bramami na północ, zachód i południe, okrążony rowem z palisadą wewnątrz i zaporami przed nim. Naprzeciw twierdzy na brzegu Dwiny wybudowano przystań dla statków, umocniwszy brzeg drewnianymi balami. Oprócz rezydencji wojewody i Michajło-Archangielskiego monastyru, w twierdzy znajdowali się chołmogorscy i moskiewscy strzelcy. Pod jej ściany były przywiezione na przystań handlowe faktorie Anglików i Holendrów. W 1587 r. zostało tutaj przymusowo przesiedlone 130 rodzin „z dwińskich podgrodzi i włości”, tworząc nowochołmogorskie podgrodzie. 26 marca 1596 r. nowe miasto na Dwinie po raz pierwszy zostało nazwane miastem Archangielskim („Archangielskij gorod”; z powodu nazwy znajdującego się w nim monastyru), a od 1 sierpnia 1613 r. ta nazwa została potwierdzona w związku z oficjalnym ustanowieniem administracyjnej odrębności – niezależności miasta Archangielsk od Chołmogorów.

Miasto w XVII wieku i w epoce Piotra Wielkiego[edytuj | edytuj kod]

Od końca lat 80. XVI wieku Archangielsk stał się centrum rosyjskiego handlu zewnętrznego, przynoszącym do 60% dochodu skarbu państwa. Wzrost handlu towarzyszył rozwojowi miasta. Ciasna wiejska zabudowa była przyczyną licznych pożarów. W jednym z nich, w 1637 roku, spłonął monastyr, który ongiś dał nazwę miastu. Ale miasto odbudowywało się szybko. W 1684 roku wybudowano obszerny kamienny Dwór Gościnny, którego znaczna część zachowała się do dziś. Budynek Dworu Gościnnego, oprócz handlowego, miało także ważne znaczenie obronne w perspektywie znów szykującej się wojny ze Szwecją. Płaskie wierzchołki narożnych i centralnej wieży mogą być wykorzystywane jako miejsca dla armat. Dzięki wygodnej pozycji można było utrzymać pod obstrzałem główny kierunek szturmu wroga – rzekę. Aktywna działalność międzynarodowego portu handlowego w drugiej poł. XVII w. przekształciła tradycyjną strukturę tego staroruskiego miasta, jakim Archangielsk był w ciągu pierwszego stuleci swojego istnienia. Jego centrum stał się port. Poprzedni gród – drewniany ostróg – okazał się jakby odsuniętym na stronę i utracił część swoich funkcji administracyjnych – prikaznaja izba została przeniesione do „kamiennego miasta”. Pierwotna podstawa miasta – odbudowany Michajło-Archangielski monastyr – jeszcze wcześniej został przemieszczony na jego południowe peryferia. Cudzoziemska słoboda ograniczyła rosyjską osadę. W mieście pojawiły się budynki kościołów luterańskiego i reformatorskiego. Pod koniec XVII w. i w kolejnym stuleciu miasto rosło dalej wzdłuż Dwiny. Tak wykształcił się Archangielsk epoki Piotra I.

Stary drewniany dom w centrum miasta

Zainteresowanie Piotra Wielkiego jedynym wówczas rosyjskim portem morskim wynikało również z zamysłu stworzenia floty. Piotr I przybył po raz pierwszy do Archangielska 30 lipca 1693 roku. Dla cara i jego świty na wyspie Mojżeszowej na Dwinie została postawiona niewielka „świetlica z sieniami”. Ponad dwa miesiące car przebywał w Archangielsku, zaznajamiając się ze sprawami statków i operacjami handlowymi i wydał polecenie wybudowania na wyspie Sołombała pierwszej w Rosji państwowej stoczni budującej okręty.

Od połowy XVIII wieku stocznia, posiadająca wówczas pochylnie, warsztaty, składy i inne zakłady wspomagające, zaczęła nazywać się Archangielską admiralicją. Po ukończeniu Wojny Północnej stocznia została zamknięta, ale w 1733 roku budowa statków została wznowiona. Przez półtora wieku zostało tutaj zbudowane około 700 dużych i małych statków.

18 września 1693 Piotr I osobiście rozpoczął budowę morskiego okrętu handlowego Św. Paweł, a podczas swojego kolejnego pobytu w mieście, 20 maja 1694 roku, odrąbał podpory już zbudowanego statku i spuścił go na wodę. Wówczas to Piotr odbył podróż morską do Klasztoru Sołowieckiego. Piotr I po raz trzeci przyjechał do Archangielska 30 maja 1702 roku, wziąwszy ze sobą syna Aleksieja, wielką świtę i pięć batalionów gwardii.

Plan twierdzy nowodwińskiej

Zamieszkał w specjalnie zbudowanym dla niego domku na wyspie Markowej naprzeciw budowanej Twierdzy Nowodwińskiej, ażeby osobiście kierować jej budową. 6 sierpnia car na czele eskadry udał się na Wyspy Sołowieckie, a potem ku przystani we wsi Niuchcza. Stąd gwardziści razem z Piotrem rozpoczęli legendarny marsz do jeziora Onega. Wybudowana w lesie i wyłożona na błotach droga, po której przewleczone zostały dwie zbudowane w Archangielsku fregaty, otrzymała nazwę „Gosudariewa”. Marsz zakończył się wzięciem Noterburga (Orieszka). Domek Piotra w 1877 roku został przewieziony z wyspy Markowej do Archangielska, a w 1934 roku – do wsi Kołomienskoje, gdzie znajduje się do dziś.

W 1708 roku pośród 8 guberni Cesarstwa Rosyjskiego utworzona została gubernia archangielska, ze stolicą w Archangielsku. Pierwszym gubernatorem został wojewoda dwiński P.A. Golicyn. Od 1713 r. car Piotr I swoimi ukazami zaczął ograniczać handel przez Archangielsk, faktycznie poświęcając jego interesy na korzyść nowego portu bałtyckiego – Sankt Petersburga. Do Archangielska pozwolił przywozić tylko taką ilość towarów, jaka była niezbędna „dla wyżywienia ludności”. W 1718 roku Piotr wydał ukaz, zabraniający eksportu chleba i importu dużej części zagranicznych towarów przez Archangielsk. Liczba statków, przypływających do miasta, gwałtownie spadła. O ile w 1715 roku do portu przypłynęło 230 statków, to w 1724 już tylko 19.

Lata 1725–1916[edytuj | edytuj kod]

Herb (1781)

W 1762 roku Katarzyna II zdjęła ograniczenia na handel zewnętrzny przez Archangielsk, pozostawiwszy wysokie cło, ale miasto nie odzyskało już statusu głównego portu Rosji, chociaż w okresie wojen napoleońskich i w związku z tak zwaną blokadą kontynentalną Wielkiej Brytanii w latach 1807–1813 Archangielsk osiągnął nowy poziom ekonomiczny, ponieważ był naonczas jedynym w Rosji portem, do którego mogły trafiać towary kolonialne. Miasta w dalszym ciągu pozostawało dużym ośrodkiem budowy okrętów. W jego stoczniach pod kontrolę Michała Łazariewa, jego przyszłego kapitana, w 1826 roku był zbudowany 74-działowy okręt Azow – pierwszy, który w rosyjskiej flocie otrzymał flagę św. Jerzego i proporzec za bohaterskie uczestnictwo w bitwie pod Navarino.

Widok na Archangielsk z rzeki Dwiny w 1900 r.
Nabrzeże Archangielska w 1912 r.

W końcu XIX – początku XX wieku Archangielsk przeobraził się w największy w kraju ośrodek przemysłu i eksportu drzewnego. Służył także jako ważna baza dla opanowania Arktyki i uruchomienia żeglugi po północnym szlaku morskim. Z cumowisk portu wyprawiło się ponad 200 polarnych ekspedycji naukowych, m.in. Wasyla Cziczagowa, F.P. Litke, Władymira Rusanowa, P.K. Pastuchowa, Gieorgija Jakowlewicza. W 1915 przy zarządzie portu handlowego w Archangielsku otwarto Biuro Lodołamaczy, któremu podlegało 13 lodołamaczy i łamiących lód okrętów, dających początek flotylli lodołamaczy. Owe statki zimową porą ubezpieczały przepływanie okrętów z Morza Białego do Archangielska. Rozwijające się miasto posiadało nawet własną komunikację tramwajową, uruchomioną w roku 1916.

W 1899 w Archangielsku urodził się Władysław Pobóg-Malinowski – polski historyk, porucznik artylerii Wojska Polskiego II RP.

Lata 1917–1941[edytuj | edytuj kod]

W czasie interwencji w latach 1918–1919 Archangielsk był okupowany przez wojska brytyjskie, amerykańskie i francuskie. W 1920 został zdobyty przez oddziały Armii Czerwonej. W czasie wojny do miasta przybywały północne konwoje i przywoziły ładunki w ramach Lend-Lease Act. Od założenia w 1916 na brzegu niezamarzającego Zalewu Kolskiego portu Murmańsk, dokąd z czasem były przeniesione zakłady przemysłu rybnego i remontu statków, Archangielsk powoli tracił swoje znaczenie jako port.

Podział administracyjny[edytuj | edytuj kod]

Nazwa Liczba ludności (2002)[2]
Okręg Warawino-Faktoria 36.392
Okręg isakogorski 26.533
Okręg łomonosowski 72.869
Okręg majmaksański 24.701
Okręg oktiabrski 85.044
Okręg Majskaja gorka 38.198
Okręg północny 25.408
Okręg Sołombała 37.168
Okręg cyglomeński 9.738

Klimat[edytuj | edytuj kod]

W mieście panuje klimat subarktyczny morski z długą zimą i krótkim chłodnym latem. Formuje się pod wpływem mórz północnych i przejścia mas powietrza z Atlantyku w warunkach małej ilości promieniowania słonecznego. Średnia temperatura stycznia –14,6 °C; lipca +16,1 °C. Roczne opady wynoszą 560 mm.

Demografia[edytuj | edytuj kod]

Rok Lud. [tys.]
1939 284,6
1959 256,3
1970 342,6
1989 415,9
2002 356,1
2009 354,2

Od początku lat 90. XX w. na skutek migracji i ujemnego przyrostu naturalnego liczebność mieszkańców Archangielska nieprzerwanie zmniejsza się.

Gospodarka[edytuj | edytuj kod]

Archangielsk to duży ośrodek naukowy i przemysłowy północno-zachodniej Rosji – regionu bogatego w zasoby naturalne: leśne, rybne; znajdują się tu złoża diamentów, nafty, boksytów. Tutaj skupione są przedsiębiorstwa przetwórstwa leśnego, chemii drewnianej, celulozowo-papiernicze (Sołombalski kombinat celulozowo-papierniczy), rybne, przemysłu mikrobiologicznego, budowy maszyn.

W mieście zarejestrowanych jest 7700 przedsiębiorstw, z których 220 to firmy duże i średnie. Wiodąca rola w przemyśle przynależy branży leśnej. Do przetwórstwa leśnego należy ponad 40% produkcji w mieście. Drewno, papier, karton, celuloza, a także ryby do tej pory stanowią podstawę handlu Archangielska z innymi rejonami Rosji i krajami Zachodu.

Główny dostawca energii cieplnej i elektrycznej – Archangielskaja TEC.

Transport[edytuj | edytuj kod]

Archangielski dworzec morsko-rzeczny, przedstawiony na banknocie 500 rubli

Na terenie miasta znajduje się dworzec morsko-rzeczny, stacja kolejowa z dworcem oraz dwa lotniska: Talagi i Waśkowo. Ten ostatni obsługuje miejscowe linie lotnicze – 2nd Arkhangelsk United Aviation Division i Nordavia (dawniej Aerofłot-Nord).

W 1916 roku w mieście zaczęła funkcjonować sieć tramwajowa, przez długi czas uznawana za położoną najbardziej na północ na świecie. W 2004 roku z przyczyn ekonomicznych tramwaje archangielskie zakończyły swoją historię, a szyny zdemontowano. Także blisko zniknięcia są trolejbusy – w mieście z pięciu linii zostały tylko dwie[3]. Prawie cały transport publiczny opiera się na autobusach PAZ-3205 i GAZelach.

Cena przejazdu autobusem w mieście (stan na 2007 rok) – od 9 rubli, taksówką od 50 rubli.

Kultura, sfera socjalna[edytuj | edytuj kod]

Nabrzeże Dwiny

Archangielsk to kulturowo-historyczna stolica Pomorza, ojczyzna północnej kultury, tradycji, historii. W mieście znajduje się Pomorski Uniwersytet Państwowy, Północny (Arktyczny) Uniwersytet Federalny im. M.W. Łomonosowa, Północny Państwowy Uniwersytet Medyczny, filia Państwowej Akademii Morskiej, filia Wszechrosyjskiego Instytutu Finansowo-Ekonomicznego. Dzisiaj w Archangielsku funkcjonuje 200 instytucji edukacyjnych i 18 municypalnych instytucji ochrony zdrowia.

Teatry: Archangielski teatr dramatyczny im. M.W. Łomonosowa, młodzieżowy, teatr lalek. Filharmonia. Akademicki Północny Rosyjski Chór Ludowy, ludowy zespół pieśni i tańca „Siwerko”.

Biblioteki: Archangielska Obwodowa Biblioteka Naukowa im. Dobrolubowa, miejska biblioteka im. Łomonosowa, biblioteka dziecięca im. Gajdara.

Archangielsk z lotu ptaka

Muzeum krajoznawcze (zał. w 1859; bogate kolekcje przyrodniczo-naukowe i archeologiczne; dokumenty opisujące architektoniczną historię miasta (stare plany, mapy, widokówki, fotografie i rysunki nieistniejących już pomników), historię zdobycia Północy i badań Arktyki; ludowa rzeźba w drewnie, chołmogorska rzeźbiona kość, rękopisy i starodruki).

Muzeum sztuk plastycznych (zał. w 1960; kolekcje ikon z rosyjskiej północy XVI–XVIII wieków, staroruskiej polichromowanej rzeźby, sztuki ludowej (wyszywka, północne drewniane, futrzane, gliniane zabawki), rosyjskiego malarstwa, grafiki, rzeźby).

W pobliżu Archangielska znajduje się muzeum drewnianej architektury Północnej Rosji „Małyje Korieły

Najwyższy budynek w mieście – Budynek instytucji projektowych (24 piętra).

Świątynie Archangielska[edytuj | edytuj kod]

Cerkiew św. Mikołaja

Istniejące:

Niedziałające:

W budowie:

  • Sobór katedralny św. Michała Archanioła

Radio[edytuj | edytuj kod]

Wysotka – budynek, w którym znajdują się studia i sprzęt większości radiostacji

Częstotliwości (MHz), – Długość fali (m)

Lokalna prasa[edytuj | edytuj kod]

  • gazeta „Prawda Siewiera
  • gazeta „Archangielsk”
  • gazeta „Wołna”

Miasta partnerskie[edytuj | edytuj kod]

Zobacz też[edytuj | edytuj kod]

Przypisy

  1. Степан Федорович Огородников: Очерк истории г. Архангельска в торгово-промышленном отношении. 1890, s. 48.
  2. Федеральная служба государственной статистики.
  3. А трамвая уже нет! – Форум газеты «Мой район» / Санкт-Петербург.

Linki zewnętrzne[edytuj | edytuj kod]