Aleksander II Romanow

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Skocz do: nawigacja, szukaj
Aleksander II
Alexander II of Russia photo.jpg
Cesarz i samodzierżca Wszechrusi
Okres panowania od 1855
do 1881
Poprzednik Mikołaj I
Następca Aleksander III
Wielki książę Finlandii
Okres panowania od 1855
do 1881
Poprzednik Mikołaj I Romanow
Następca Aleksander III Romanow
Król Polski
Okres panowania od 1855
do 1881
Poprzednik Mikołaj I Romanow
Następca Aleksander III Romanow
Dane biograficzne
Dynastia Romanowowie
Urodziny 29 kwietnia 1818, Moskwa
Śmierć 13 marca 1881, Sankt Petersburg
Ojciec Mikołaj I Romanow
Matka Aleksandra Fiodorowna (Charlotta Pruska)
Żona 1. Maria, księżniczka Hessen-Darmstadt (1824-1880)
2. (morganatyczna) Katarzyna, księżniczka Dołgorukaja (1847-1922) nosząca od 1880 roku tytuł Księżnej Juriewskiej)
Galeria w Wikimedia Commons Galeria w Wikimedia Commons
Kolekcja cytatów w Wikicytatach Kolekcja cytatów w Wikicytatach

Aleksander II Nikołajewicz, ros. Александр II Николаевич (ur. 29 kwietnia 1818 w Moskwie, zm. 13 marca 1881 w Petersburgu) – cesarz Wszechrusi, król Polski i wielki książę Finlandii w latach 1855-1881, syn Mikołaja I (1825-1855) z dynastii Romanowów i Charlotty Hohenzollern (1798-1860), księżniczki pruskiej, która po przejściu na prawosławie przyjęła imię Aleksandra Fiodorowna. W 1867 odsprzedał Alaskę Stanom Zjednoczonym za 7,2 mln dolarów.

Biografia[edytuj | edytuj kod]

Dzieciństwo i młodość[edytuj | edytuj kod]

Aleksander Mikołajewicz Romanow urodził się 29 kwietnia 1818 roku w Moskwie. W wieku sześciu lat został powierzony opiece wychowawców. Jego opiekunami i nauczycielami byli niemiecki oficer Merder odpowiedzialny za ćwiczenia wojskowe oraz rosyjski poeta i tłumacz Wasyl Żukowski (1783-1852).[1] Żukowski wychowywał następcę tronu na dobrego chrześcijanina. Za aprobatą cara Mikołaja narzucił Aleksandrowi surowy plan obowiązków.[2] Pobudka o szóstej rano. Do południa pięć godzin lekcji w klasie. Potem spacer. Podczas spaceru także rozmowy i zajęcia. Po spacerze obiad, a po obiedzie znów nauka do siódmej wieczorem. Po zajęciach gimnastyka lub gry, kolacja, modlitwa i sen.[3]

W wieku 18 lat Aleksander odbył dłuższą podróż po Rosji.[4] W ciągu 6 miesięcy odwiedził ponad 300 carskich prowincji. Był na Syberii i Uralu. W trakcie podróży zobaczył najważniejsze miasta, fabryki, folwarki, miejsca kultu i koszary. Wziął udział w wielu paradach wojskowych, balach i przyjęciach.[5] Był pierwszym następcą rosyjskiego tronu, który na własne oczy zobaczył kraj poddany w przyszłości jego władzy.[6] Po powrocie z podróży odpoczywał w Bad Ems. Następnie znów ruszył w podróż. Tym razem po Europie. Najpierw zatrzymał się w Prusach Fryderyka Wilhelma III. Potem odwiedził Wiedeń, gdzie spotkał kanclerza Metternicha. Po Wiedniu były Włochy a później ponownie państwa niemieckie: Badenia, Wirtembergia i Hessen-Darmstadt. [7]

W kwietniu 1841 roku poślubił piętnastoletnią księżniczkę Marię von Hessen-Darmstadt, która po przejściu na prawosławie przyjęła imię Marii Aleksandrowy. Pierwsze lata małżeństwa były szczęśliwe. Później Aleksander coraz częściej znajdował pocieszenie w ramionach innych kobiet.[8] Jedną z nich była Katarzyna Dołgoruka, córka księcia Michaiła Dołgorukiego i Wiery Wiszniewskiej. Katarzyna w chwili poznania miała 17 a Aleksander 46 lat. Romans wówczas już cara z Katarzyną stał się publiczną tajemnicą.[9]

Reforma uwłaszczeniowa[edytuj | edytuj kod]

Po wojnie krymskiej Aleksander II zdecydował się na wprowadzenie szerokich reform społecznych i gospodarczych. Najważniejszą z nich była reforma uwłaszczeniowa na wsi, jaka po wieloletnich przygotowaniach weszła w życie, przez wydanie w lutym 1861 carskiego manifestu o reformie wraz z towarzyszącymi mu ustawami. Zgodnie z nimi właściciele ziemscy nie mieli już prawa dysponować chłopami, karać ich, czy przesiedlać. Chłopi zaś mogli nabywać ziemię na własność i otrzymywali nadziały gruntowe za część nominalnej ich wartości i na wieloletnie raty.

Praktycznie pełna realizacja reformy agrarnej trwała kilkanaście lat, była korzystna dla państwa i właścicieli ziemskich, którzy otrzymali pieniądze. Chłopi otrzymali ziemię, ale obciążeni zostali poza opłatami podatkowymi także długoletnimi, wysoko oprocentowanymi, spłatami wykupowymi. Kręgi rewolucyjno-demokratyczne i liberalne w Rosji krytykowały tę reformę za jej połowiczność i przerzucenie kosztów na wieś; w różnych guberniach dochodziło do wystąpień chłopskich. Spotkały się one z ostrymi represjami, aresztowaniami, sądami i zsyłkami na katorgę.

Polityka Aleksandra II wobec Polaków początkowo była łagodniejsza od polityki, którą uprawiał jego ojciec (Mikołaj I). W kwietniu 1856 Aleksander zniósł w Królestwie i na Litwie stan wojenny. W maju tego roku ogłosił amnestię (obwarowaną wieloma warunkami) dla popowstaniowej emigracji polskiej z roku 1831, a we wrześniu ułaskawił znaczną część zesłańców na Sybir. Jednak Polacy, jak wyraził się w czasie swojej pierwszej wizyty w Warszawie w maju 1856, mieli wyzbyć się wszelkich marzeń o reformach politycznych.

Powstanie styczniowe[edytuj | edytuj kod]

 Osobny artykuł: Powstanie styczniowe.

W styczniu 1863 w Królestwie Polskim wybuchło powstanie niepodległościowe Polaków. Stłumione zostało pod koniec 1863, ale pojedyncze wystąpienia powstańców trwały do jesieni 1864. Jeszcze w trakcie insurekcji, 2 marca 1864, Aleksander II wydał dekret o przeprowadzeniu w królestwie reformy uwłaszczeniowej.

Car Aleksander II

Reformy sądownictwa, szkolnictwa i ziemstwa[edytuj | edytuj kod]

Równocześnie, równolegle z reformą agrarną, w latach sześćdziesiątych XIX wieku wprowadzone zostały w Rosji reformy w sądownictwie cywilnym i wojskowym, wojskowości, szkolnictwie wszystkich typów, finansach państwowych. Duże znaczenie miało wprowadzenie organów samorządowych w guberniach i powiatach w postaci tzw. urzędów ziemskich (1864). Miały zajmować się one podniesieniem poziomu technicznego rolnictwa, rozwojem oświaty, opieki społecznej, szpitalnictwa, miejscowego handlu i przemysłu oraz budownictwem lokalnych dróg i mostów. W 1870 wprowadzono też samorządne dumy miejskie. W 1863 wprowadzono ograniczoną autonomię uniwersytetów, a rok później przeprowadzono gruntowną reformę sądową. Oskarżeni uzyskali prawo do obrony, zaczęli w Rosji działać adwokaci i sędziowie przysięgli. Sędziowie stali się niezawiśli i nieusuwalni, a procesy były odtąd jawne. Wobec skazanych nie praktykowano już kar cielesnych (poza zesłanymi na katorgę). W 1874 weszła w życie przygotowana przez generała Dmitrija Milutina reforma wojskowa. Jednakowym obowiązkiem służby wojskowej objęto wszystkich poddanych cesarstwa, bez względu na stan. Czas trwania służby skrócono do 6 lat (wcześniej trwała kilkanaście, nawet do 25). Osobom z wyższym wykształceniem czas ten jeszcze bardziej skracano.

Polityka zagraniczna[edytuj | edytuj kod]

W swej polityce zagranicznej dyplomacja rosyjska przez 15 lat zabiegała o zniesienie restrykcji w rejonie Morza Czarnego, jakie nakładał traktat paryski po wojnie krymskiej. W tym celu Rosja starała się o poparcie Francji, Austrii i Prus. Lecz Francja obyła się bez pomocy w swej krótkiej wojnie z Austrią o zjednoczenie Włoch w 1860, zaś Austria i Rosja miały rozbieżne interesy na Bałkanach. Jedynie Prusy wsparły roszczenia Rosji, a to za cenę jej neutralności w wojnie prusko-francuskiej w 1870. Doszło wówczas do konferencji mocarstw europejskich w Londynie, na której Rosja odzyskała możliwość posiadania floty wojennej i budowy umocnień na wybrzeżach Morza Czarnego. W latach 1872-1873 Aleksander II włączył się w budowę porozumienia z Rzeszą Niemiecką i Austro-Węgrami, co zaowocowało utworzeniem Sojuszu Trzech Cesarzy.

Podboje i zagospodarowanie Azji[edytuj | edytuj kod]

Przez całą drugą połowę XIX wieku Rosja prowadziła intensywną eksplorację terytoriów w Azji i na Dalekim Wschodzie. W wyniku pertraktacji z Chinami w 1858, do Rosji przyłączony został Kraj Nadamurski, położony na północ od rzeki Amur, oraz Kraj Ussuryjski, gdzie Rosjanie założyli kilka nowych miast, w tym Chabarowsk i wielki niezamarzający port Władywostok nad Morzem Japońskim. Od 1853 Rosja zaanektowała również północną część wyspy Sachalin, zaś w 1875 jego część południową, w zamian za szereg wysp Archipelagu Kurylskiego, przekazanych Japonii. Natomiast w 1867 sprzedała Stanom Zjednoczonym półwysep Alaskę (za 7,2 mln dolarów).

Równocześnie w latach 1868-1887 cesarstwo rosyjskie dokonało sukcesywnych podbojów Chanatów Chiwy, Buchary, Samarkandy i Taszkentu w Azji Środkowej. Zamieszkane one były przez plemiona Kirgizów, Kazachów, Uzbeków, Tadżyków i inne, częściowo prowadzące koczowniczy tryb życia i funkcjonujące w zacofanych strukturach feudalno-patriarchalnych.

Polityka bałkańska[edytuj | edytuj kod]

Bezpośrednio po wojnie krymskiej Rosja nie angażowała się w większym stopniu w sprawy bałkańskie, by nie narazić się mocarstwom zachodnim. Jednakże ruchy narodowowyzwoleńcze na Półwyspie Bałkańskim narastały nieustannie, wymuszając na Rosji politykę aktywnego ich wspierania. W 1875 wybuchły powstania w Bośni i Bułgarii, a rok później Serbia i Czarnogóra wypowiedziały wojnę Turcji. Wojska tureckie bezwzględnie rozprawiły się z powstańcami bułgarskimi i rozbiły siły serbskie, mimo ich wsparcia przez tysiące ochotników z Rosji i całej Europy. Wówczas, po wcześniejszym zapewnieniu neutralności Austrio-Węgier i Niemiec, do wojny przystąpiła także Rosja. Wojna rosyjsko-turecka trwała od 24 kwietnia 1877 do 31 stycznia 1878.

Mimo problemów, związanych z niedokończoną reorganizacją swych sił zbrojnych i trudnościami w zaopatrzeniu oraz twardego oporu tureckiego, w styczniu 1878 Rosjanie ponownie, jak w 1829, podeszli w pobliże Stambułu. Znów mogli go zdobyć, czego nie uczynili ze względu na stanowisko mocarstw zachodnich, ciągle opowiadających się za utrzymaniem imperium tureckiego, a przeciwko hegemonii Rosji we wschodniej części basenu Morza Śródziemnego. Gdy więc w lutym 1878 zawarty został traktat pokojowy rosyjsko-turecki w San Stefano pod Stambułem, mocarstwa zachodnie zażądały jego rewizji. Dokonano jej po kilku miesiącach na kongresie berlińskim z udziałem Wielkiej Brytanii, Francji, Austro-Węgier, Niemiec, Rosji i Turcji. Ograniczono na nim wielkość Bułgarii, która nadal miała być uzależniona od Turcji, zmniejszono też terytorium Serbii i Czarnogóry, jednak przyznając im i Rumunii pełną niepodległość. Rosja odzyskała południową Besarabię, Bośnia dostała się pod administrację Austrii, zaś Turcja utrzymała jeszcze Macedonię i Albanię.

Zwalczanie terroru antypaństwowego[edytuj | edytuj kod]

Zwycięska wojna rosyjsko-turecka nie wpłynęła na osłabienie demokratycznych i socjalistycznych ruchów opozycyjnych w Rosji. Były one wszakże skutecznie i bezwzględnie zwalczane, głównie przez tajną policję i żandarmerię. Niektóre z bardziej radykalnych organizacji zmieniły więc swą taktykę działania i w odpowiedzi na terror policyjny zaczęły stosować terror antypaństwowy. Dotyczyło to m.in. organizacji Narodnaja Wola, której komitet wykonawczy podjął decyzję o zabiciu cara. Łącznie na cara zorganizowano siedem zamachów, w tym pierwszy w 1866 roku. Z sześciu prób odebrania mu życia władca wyszedł bez szwanku (zarówno na skutek zbiegów okoliczności, jak i nieudolności sprawców)[10].

Odpowiedzią cara na nasilające się ataki i zamachy były nie tylko represje kierowane wprost przeciwko wszelkim ruchom terrorystycznym. Aleksander powołał na stanowisko premiera Michaiła Loris-Melikowa. Loris Melikow proponował połączenie zasad silnej władzy z zasadami liberalizmu.[11] Za sprawę najważniejszą uznał skoncentrowanie władzy administracyjnej w rękach jednego człowieka. Złagodził nieco represje, ograniczył cenzurę, usunął znienawidzonego ministra oświaty Dymitra Tołstoja.[12][13] Nie zaniechał jednak polowania na nihilistów, ani walki z terroryzmem. Groźba ponownego zamachu na cara stawała się w związku z tym znowu bardzo realna.

Aleksander II na łożu śmierci, portret 1881

Śmierć[edytuj | edytuj kod]

13 marca 1881 Aleksander II zginął w zamachu bombowym dokonanym przez działacza organizacji Narodnaja Wola, Polaka – Ignacego Hryniewieckiego. Śmierć cesarza przekreśliła plany wprowadzenia ważnej reformy społeczno-ustrojowej, ograniczającej samodzierżawie.[14] Wywołała skrajne reakcje zarówno w Rosji jak i na świecie. Jedni wyrażali oburzenie i przerażenie na myśl o zamachowcach, inni cieszyli się, że Opatrzność uratowała Rosję od terroru i innych jeszcze większych nieszczęść.[15] Tron po Aleksandrze II przejął jego syn Aleksander (1881-1894), który powrócił do polityki despotyzmu, cofając wszystkie reformy demokratyczne ojca.

W miejscu zamachu wybudowano Sobór Zbawiciela na Krwi lub inaczej Sobór Zmartwychwstania Pańskiego w stylu staroruskim, ściśle nawiązującym do cerkwi Wasyla Błogosławionego w Moskwie[16]. Ta pełna mozaik świątynia została ocalona przed planowanym wyburzeniem przez wybuch wojny niemiecko-radzieckiej w 1941[17].

Potomstwo[edytuj | edytuj kod]

Aleksander II z żoną, i synem Aleksandrem

Aleksander II i Maria mieli ośmioro dzieci:

Ze związku z Katarzyną Dołgoruką miał car czworo dzieci, którym nadano nazwisko Juriewski:

  • Georgija Aleksandrowicza (1872-1913)
  • Olgę Aleksandrowną (1874-1925)
  • Borysa Aleksandrowicza (1876-1876)
  • Katarzynę Aleksandrowną (1878-1959)

Odznaczenia[edytuj | edytuj kod]

W 1829 odznaczony Orderem Orła Białego[18].

Zobacz też[edytuj | edytuj kod]

Przypisy

  1. Gudrun Zieger, Tajemnice rodu Romanowów, Warszawa 2000, s. 235
  2. Edward Radziński, Aleksander II. Ostatni Wielki Car, Warszawa 2005, s. 69
  3. Edward Radziński, op. cit., Warszawa 2005, s. 70
  4. Gudrun Zieger, Tajemnice rodu Romanowów, Warszawa 2000, s. 235
  5. Gudrun Zieger, op. cit., s. 236
  6. Edward Radziński, Aleksander II. Ostatni Wielki Car, Warszawa 2005, s. 80
  7. Edward Radziński, op. cit., Warszawa 2005, s. 85
  8. Gudrun Zieger, Tajemnice rodu Romanowów, Warszawa 2000, s. 235
  9. Andrzej Andrusiewicz, Carowie i cesarze Rosji, Warszawa 2001, s. 358
  10. Paweł Łyziński, Do siedmiu razy sztuka! Krótka historia zamachów na Aleksandra II Wielkiego, „Ciekawostki historyczne”, 5 czerwca 2011.
  11. Andrzej Andrusiewicz, Carowie i cesarze Rosji, Warszawa 2001, s. 357
  12. Andrzej Andrusiewicz, op. cit., s. 357
  13. Ludwik Bazylow, Działalność narodnictwa rosyjskiego w latach 1878-1881, Wrocław 1960
  14. Andrzej Andrusiewicz, Carowie i cesarze Rosji, Warszawa 2001, s. 360
  15. Andrzej Andrusiewicz, op. cit., s. 361
  16. http://obiezyswiat.org/index.php?gallery=6166 [dostęp 4.12.2012].
  17. Anna Reid „Leningrad. Tragedia oblężonego miasta 1941-1944”. Wydawnictwo Literackie, Kraków 2012. ISBN 978-83-08-04729-3.
  18. Kawalerowie i statuty Orderu Orła Białego 1705-2008, 2008, s. 289.

Bibliografia[edytuj | edytuj kod]

  • Paweł Łyziński, Do siedmiu razy sztuka! Krótka historia zamachów na Aleksandra II Wielkiego, „Ciekawostki historyczne”, 5 czerwca 2011.
  • Edward Radziński, Aleksander II. Ostatni Wielki Car, Warszawa 2005.
  • Gudrun Zieger, Tajemnice rodu Romanowów, Warszawa 2000.
  • Andrzej Andrusiewicz, Carowie i cesarze Rosji, Warszawa 2001.
  • Ludwik Bazylow, Działalność narodnictwa rosyjskiego w latach 1878-1881, Wrocław 1960.


Poprzednik
Mikołaj I Romanow
Coat of Arms of Russian Empire.svg Cesarz Rosji
1855-1881
Coat of Arms of Russian Empire.svg Następca
Aleksander III Romanow
Poprzednik
Mikołaj I Romanow
Coat of Arms of Grand Duchy of Finland-holding sabre.svg Wielki książę Finlandii
1855-1881
Coat of Arms of Grand Duchy of Finland-holding sabre.svg Następca
Aleksander III Romanow
Poprzednik
Mikołaj I Romanow
Medium Coat of Arms of Congress Poland.svg Król Polski
1855-1881
Medium Coat of Arms of Congress Poland.svg Następca
Aleksander III Romanow