Władysław Strzemiński

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Skocz do: nawigacja, szukaj
Władysław Strzemiński
Władysław Strzemiński
Data i miejsce urodzenia 21 listopada 1893
Mińsk
Data i miejsce śmierci 26 grudnia 1952
Łódź
Miejsce spoczynku Stary Cmentarz w Łodzi
Zawód malarz, teoretyk sztuki
Commons Multimedia w Wikimedia Commons
Wikicytaty Władysław Strzemiński w Wikicytatach
Mogiła Strzemińskiego na Cmentarzu Starym w Łodzi (proj. Karol Tchorek, 1962)

Władysław Strzemiński (ur. 21 listopada 1893 w Mińsku, zm. 26 grudnia 1952 w Łodzi) – polski malarz, teoretyk sztuki, publicysta, pedagog z kręgu konstruktywizmu. Pionier konstruktywistycznej awangardy lat 20. i 30. XX wieku; twórca teorii unizmu.

Życiorys[edytuj | edytuj kod]

W 1914 ukończył Wojskową Szkołę Inżynierii Lądowej[1]. Po zakończeniu I wojny światowej, w której został ciężko ranny (stracił rękę i nogę oraz wzrok w jednym oku), rozpoczął studia w Szkole Sztuk Pięknych w Moskwie, której jednak nie ukończył. Następnie został asystentem Kazimierza Malewicza w Szkole Sztuk Pięknych w Witebsku. W ciągu zaledwie kilku lat znalazł się w czołówce rosyjskiej awangardy, współpracując m.in. z El Lissickim i Aleksandrem Rodczenką. W 1922 powrócił do kraju i osiadł wraz z żoną, Katarzyną Kobro na prowincji, nawiązując kontakt z przedstawicielami rodzącej się dopiero w Polsce awangardy. Znajdował się wtedy jeszcze pod wpływem myśli Malewicza (z tym, że miał do niej stosunek twórczy, uważał, że zawieszone nad płaskim tłem formy geometryczne zbyt są dynamiczne), a w jego sztuce znać było silne oddziaływanie sztuki konstruktywistycznej. Strzemiński w latach 20. pracował nad własną teorią, którą ogłosił w 1927 roku pod nazwą unizmu. W 1931 zamieszkał w Łodzi, gdzie rozwinął działalność w Związku Polskich Artystów Plastyków. W 1932 laureat prestiżowej, o charakterze ogólnopolskim, Nagrody m. Łodzi[2].

W 1945 został wykładowcą w łódzkiej Państwowej Wyższej Szkole Sztuk Plastycznych, której był współzałożycielem. W tym samym roku przekazał swą spuściznę artystyczną Muzeum Sztuki w Łodzi. W 1950 Strzemiński został na polecenie Ministerstwa Kultury i Sztuki, zwolniony z pracy w PWSSP pod zarzutem nierespektowania norm doktryny realizmu socjalistycznego.

Należał do grupy Blok i Praesens. Tuż przed wojną, w mieszkaniu na modernistycznym osiedlu im. Józefa Montwiłła-Mireckiego w Łodzi, Strzemińscy wydawali gazetę, stanowiącą manifest grupy artystycznej ˌˌa.r.ˈˈ. Wydali także Unizm w malarstwie (1928) i Kompozycja przestrzeni. Obliczanie rytmu czasoprzestrzennego (1930). Został pochowany na Cmentarzu Starym w Łodzi. Według informacji zawartych w filmie dokumentalnym „Podaj cegłę, czyli polski socrealizm” autorstwa Andrzeja Sapiji, Władysław Strzemiński zmarł z głodu, jako ofiara systemu komunistycznego w PRL, który uniemożliwiał podejmowanie pracy przez twórców będących w opozycji do socrealizmu.

W 1987 jego imieniem nazwano ówczesną Państwową Wyższą Szkołę Sztuk Plastycznych w Łodzi, a dziś ASP w Łodzi[3].

W 2009 Narodowy Bank Polski wydał okolicznościowe monety, 2-złotową (4 grudnia – ze stopu Nordic Gold) i 20-złotową (7 grudnia – srebrną) z wizerunkiem Władysława Strzemińskiego[4].

Największe zbiory związane z twórczością małżeństwa Strzemińskich znajdują się w Muzeum Sztuki w Łodzi[5].

Z Katarzyną Kobro posiadał jedno dziecko – córkę Nikę, która po latach opublikowała wspomnienia o rodzicach[6].

Unizm[edytuj | edytuj kod]

Władysław Strzemiński sformułował teorię unizmu w 1927 w stosunku do malarstwa. W późniejszych latach rozszerzył ją na architekturę, rzeźbę oraz techniki typograficzne. Ogólna zasada głosiła warunek jedności dzieła pozbawionego wszelkich kontrastów. Artysta eliminował dynamikę, iluzję przestrzeni, ograniczał paletę barw, a wszystkie te zabiegi doprowadziły go w końcu do monochromatycznej, jednorodnej Kompozycji unistycznej 14 (1934). Jedyną zróżnicowaną jakością tego obrazu była faktura zbudowana z wypukłych elementów o jednakowym kształcie. W centrum były zgromadzone elementy największe, przyciągające wzrok widza. Ich wielkość zmniejszała się stopniowo ku ramom kompozycji.

Powidoki[edytuj | edytuj kod]

W latach 1948–1949 powstał cykl obrazów tzw. solarystycznych. Strzemiński uchwycił na nich powidoki wywołane spojrzeniem na słońce. W tym czasie również artysta starał się pogodzić awangardę z doktryną socrealizmu, dzięki stworzeniu nowej zasady realistycznego przedstawienia. Rysunki i obrazy powstałe w wyniku tych poszukiwań nawiązują swoją formą do powidoków światła.

Strzemiński jako inspiracja[edytuj | edytuj kod]

Unizm stał się niezwykle owocną inspiracją dla kompozytora Zygmunta Krauzego. Moim celem było właściwie przełożyć teorię Strzemińskiego na dźwięk, przetłumaczyć w swojej muzyce to, co on wymyślił i stworzył[7]. Inspirował również poetę – Juliana Przybosia. Wychodzę z założeń "unistycznych", dążę do poruszenia każdego poszczególnego poematu jedynym niepowtarzalnym rytmem...[8].

Andrzej Wajda zamierza nakręcić film dokumentalny o tym najbardziej skrzywdzonym podczas socrealizmu artyście[9].

Przypisy

  1. Zenobia Karnicka: The Life and Work — Chronology. Museum of Art in Lodz, 1993.(ang.)
  2. "Łódź w Ilustracji", 12 VI 1932, nr 24, s. 3: foto z uroczystości wręczenia Wł. Strzemińskiemu Nagrody m. Łodzi za 1932 r. podczas uroczystego posiedzenia Rady Miejskiej
  3. Agnieszka Jasińska, Łódzka ASP odnowiła nagrobek Władysława Strzemińskiego; [w:] „Kocham Łódź” (dod. do „Polska. Dziennik Łódzki”) z 29 XI 2013, s. 6
  4. Polscy malarze XIX/XX wieku: Władysław Strzemiński (1893–1952). nbp.pl. [dostęp 2013-08-17].
  5. Katalog wystawy Wł. Strzemińskiego [w Muzeum Sztuki w Łodzi]. W setną rocznicę urodzin. Łódź 1993.
  6. Nika Strzemińska, Sztuka, miłość i nienawiść. O Katarzynie Kobro i Władysławie Strzemińskim. Warszawa 2001.
  7. A. Matracka-Kościelny (red.), Dźwięk – Słowo – Obraz – Myśl. Rozmowy artystów, teoretyków i krytyków sztuki... Podkowa Leśna 1997, s. 47
  8. J. Przyboś, Rytm i rym, "Linia" 1931 nr 2
  9. Kaczyński Łukasz, Wajda w Łodzi. Nakręci film o Strzemińskim, [w:] "Polska. Dziennik Łódzki", 18 II 2014, wyd. A, nr 40, s. 13.

Bibliografia[edytuj | edytuj kod]

  • Zofia Baranowicz: Polska awangarda artystyczna 1918–1939. Warszawa: Wydawnictwa Artystyczne i Filmowe, 1979. ISBN 83-221-0074-4.
  • Joanna Pollakówna: Malarstwo polskie. Między wojnami 1918–1939. Warszawa: Wydawnictwa Artystyczne i Filmowe, 1982. ISBN 83-221-0191-0.
  • Janusz Bogucki: Sztuka Polski Ludowej. Warszawa: Wydawnictwa Artystyczne i Filmowe, 1983. ISBN 83-221-0092-2.
  • Jerzy Urbankiewicz, Passe–partout w ciepłym kolorze. Łódź 1984, s. 91–99.
  • Anna Gronczewska, Urodziny wielkiego artysty, który w Łodzi znalazł swe miejsce na Ziemi, [w:] „Kocham Łódź” (dod. do „Polska. Dziennik Łódzki”) z 29 XI 2013, s. 8–9.

Linki zewnętrzne[edytuj | edytuj kod]